अध्याय 65: धर्मात्मा राजा को सब आश्रमों का फल

श्रुता मे कथिताः पूर्वं चत्वारो मानवाश्रमाः ।
व्याख्यानमेषामाचक्ष्व पृच्छतो मे पितामह

śrutā me kathitāḥ pūrvaṃ catvāro mānavāśramāḥ |
vyākhyānameṣāmācakṣva pṛcchato me pitāmaha

विदिताः सर्व एवेह धर्मास्तव युधिष्ठिर ।
यथा मम महाबाहो विदिताः साधुसंमताः

viditāḥ sarva eveha dharmāstava yudhiṣṭhira |
yathā mama mahābāho viditāḥ sādhusaṃmatāḥ

यत्तु लिङ्गान्तरगतं पृच्छसे मां युधिष्ठिर ।
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ तन्निबोध नराधिप ।

yattu liṅgāntaragataṃ pṛcchase māṃ yudhiṣṭhira |
dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha tannibodha narādhipa |

सर्वाण्येतानि कौन्तेय विद्यन्ते भरतर्षभ ।
साध्वाचारप्रवृत्तानां चातुराश्रम्यकर्मणाम्

sarvāṇyetāni kaunteya vidyante bharatarṣabha |
sādhvācārapravṛttānāṃ cāturāśramyakarmaṇām

अकामद्वेषसंयुक्तो दण्‍डनीत्या युधिष्ठिर ।
समदर्शी च भूतेषु भैक्ष्याश्रमपदं भवेत्

akāmadveṣasaṃyukto daṇ‍ḍanītyā yudhiṣṭhira |
samadarśī ca bhūteṣu bhaikṣyāśramapadaṃ bhavet

वेत्ति दानं विसर्गं च विग्रहानुग्रहौ तथा ।
यथोक्तवृत्तो धीरश्च क्षमाश्रमपदं भवेत्

vetti dānaṃ visargaṃ ca vigrahānugrahau tathā |
yathoktavṛtto dhīraśca kṣamāśramapadaṃ bhavet

अर्हान्पूजयतो नित्यं संविभागेन पाण्डव ।
सर्वतस्तस्य कौन्तेय भैक्ष्याश्रमपदं भवेत्

arhānpūjayato nityaṃ saṃvibhāgena pāṇḍava |
sarvatastasya kaunteya bhaikṣyāśramapadaṃ bhavet

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि व्यापन्नानि युधिष्ठिर ।
समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपदं भवेत्

jñātisaṃbandhimitrāṇi vyāpannāni yudhiṣṭhira |
samabhyuddharamāṇasya dīkṣāśramapadaṃ bhavet

लोकमुख्येषु सत्कारं लिङ्गिमुख्येषु चासकृत् ।
कुर्वतस्तस्य कौन्तेय वन्याश्रमपदं भवेत्

lokamukhyeṣu satkāraṃ liṅgimukhyeṣu cāsakṛt |
kurvatastasya kaunteya vanyāśramapadaṃ bhavet

आह्निकं पितृयज्ञांश्च भूतयज्ञान्समानुषान् ।
कुर्वतः पार्थ विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत्

āhnikaṃ pitṛyajñāṃśca bhūtayajñānsamānuṣān |
kurvataḥ pārtha vipulānvanyāśramapadaṃ bhavet

संविभागेन भूतानामतिथीनां तथाऽर्चनात् ।
देवयज्ञैश्च राजेन्द्र वन्याश्रमपदं भवेत्

saṃvibhāgena bhūtānāmatithīnāṃ tathā'rcanāt |
devayajñaiśca rājendra vanyāśramapadaṃ bhavet

मर्दनं परराष्ट्राणां शिष्टार्थं सत्यविक्रम ।
कुर्वतः पुरुषव्याघ्र वन्याश्रमपदं भवेत्

mardanaṃ pararāṣṭrāṇāṃ śiṣṭārthaṃ satyavikrama |
kurvataḥ puruṣavyāghra vanyāśramapadaṃ bhavet

पालनात्सर्वभूतानां स्वराष्ट्रपरिपालनात् ।
दीक्षा बहुविधा राजन्सत्याश्रमपदं भवेत्

pālanātsarvabhūtānāṃ svarāṣṭraparipālanāt |
dīkṣā bahuvidhā rājansatyāśramapadaṃ bhavet

वेदाध्ययननित्यत्वं क्षमाऽथाचार्यपूजनम् ।
तथोपाध्यायशुश्रूषा ब्रह्माश्रमपदं भवेत्

vedādhyayananityatvaṃ kṣamā'thācāryapūjanam |
tathopādhyāyaśuśrūṣā brahmāśramapadaṃ bhavet

आह्निकाञ्जपमानस्य देवान्पूजयतः सदा ।
धर्मेण पुरुषव्याघ्र धर्माश्रमपदं भवेत्

āhnikāñjapamānasya devānpūjayataḥ sadā |
dharmeṇa puruṣavyāghra dharmāśramapadaṃ bhavet

मृत्युर्वा रक्षणं वेति यस्य राज्ञो विनिश्चयः ।
प्राणद्यूते व्यवस्थाप्य ब्रह्माश्रमपदं भवेत्

mṛtyurvā rakṣaṇaṃ veti yasya rājño viniścayaḥ |
prāṇadyūte vyavasthāpya brahmāśramapadaṃ bhavet

अजिह्नमशठं मार्गं वर्तमानस्य भारत ।
सर्वदा सर्वभूतेषु ब्रह्माश्रमपदं भवेत्

ajihnamaśaṭhaṃ mārgaṃ vartamānasya bhārata |
sarvadā sarvabhūteṣu brahmāśramapadaṃ bhavet

वानप्रस्थेषु विप्रेषु त्रैविद्येषु च भारत ।
प्रयच्छतोऽर्थान्विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत्

vānaprastheṣu vipreṣu traividyeṣu ca bhārata |
prayacchato'rthānvipulānvanyāśramapadaṃ bhavet

सर्वभूतेष्वनुक्रोशं कुर्वतस्तव भारत ।
आनृशंस्ये प्रवृत्तस्य नियतः पुण्यसंचयः

sarvabhūteṣvanukrośaṃ kurvatastava bhārata |
ānṛśaṃsye pravṛttasya niyataḥ puṇyasaṃcayaḥ

बालवृद्धेषु कौन्तेय सर्वावस्थं युधिष्ठिर ।
अनुक्रोशक्रिया पार्थ धर्म एष सनातनः

bālavṛddheṣu kaunteya sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira |
anukrośakriyā pārtha dharma eṣa sanātanaḥ

बलात्कृतेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्वह ।
शरणागतेषु कौरव्य परं कारुण्यमाचर

balātkṛteṣu bhūteṣu paritrāṇaṃ kurūdvaha |
śaraṇāgateṣu kauravya paraṃ kāruṇyamācara

चराचराणां भूतानां रक्षणं चापि सर्वशः ।
यथार्हपूजां च तथा कुर्वन्गार्हस्थ्यमावसेत्

carācarāṇāṃ bhūtānāṃ rakṣaṇaṃ cāpi sarvaśaḥ |
yathārhapūjāṃ ca tathā kurvangārhasthyamāvaset

ज्येष्ठानुज्येष्ठपत्नीनां भ्रातॄणां पुत्रनप्तृणाम् ।
निग्रहानुग्रहौ पार्थ गार्हस्थ्यममितं तपः

jyeṣṭhānujyeṣṭhapatnīnāṃ bhrātṝṇāṃ putranaptṛṇām |
nigrahānugrahau pārtha gārhasthyamamitaṃ tapaḥ

साधूनामर्चनीयानां पूजासु विदितात्मनाम् ।
पालनं पुरुषव्याघ्र गृहाश्रमपदं भवेत्

sādhūnāmarcanīyānāṃ pūjāsu viditātmanām |
pālanaṃ puruṣavyāghra gṛhāśramapadaṃ bhavet

आश्रमस्थानि भूतानि यस्य वेश्मनि भारत ।
भुञ्जते विपुलं भोज्यं तद्गार्हस्थ्यं युधिष्ठिर

āśramasthāni bhūtāni yasya veśmani bhārata |
bhuñjate vipulaṃ bhojyaṃ tadgārhasthyaṃ yudhiṣṭhira

यः स्थितः पुरुषो धर्मे धात्रा सृष्टे यथार्थवत् ।
आश्रमाणां हि सर्वेषां फलं प्राप्नोत्यनामयम्

yaḥ sthitaḥ puruṣo dharme dhātrā sṛṣṭe yathārthavat |
āśramāṇāṃ hi sarveṣāṃ phalaṃ prāpnotyanāmayam

यस्मिन्न नश्यन्ति गुणाः कौन्तेय पुरुषे सदा ।
आश्रमस्थं तमप्याहुर्नरश्रेष्ठं युधिष्ठिर

yasminna naśyanti guṇāḥ kaunteya puruṣe sadā |
āśramasthaṃ tamapyāhurnaraśreṣṭhaṃ yudhiṣṭhira

स्थानमानं कुलेमानं वयोमानं तथैव च ।
कुर्वन्वसति सर्वेषु ह्याश्रमेषु युधिष्ठिर

sthānamānaṃ kulemānaṃ vayomānaṃ tathaiva ca |
kurvanvasati sarveṣu hyāśrameṣu yudhiṣṭhira

देशधर्मांश्च कौन्तेय कुलधर्मास्तथैव च ।
पालयन्पुरुषव्याघ्र राजा सर्वाश्रमी भवेत्

deśadharmāṃśca kaunteya kuladharmāstathaiva ca |
pālayanpuruṣavyāghra rājā sarvāśramī bhavet

काले विभूतिं भूतानामुपहारांस्तथैव च ।
अर्हयन्पुरुषव्याघ्र साधूनामाश्रमे वसेत्

kāle vibhūtiṃ bhūtānāmupahārāṃstathaiva ca |
arhayanpuruṣavyāghra sādhūnāmāśrame vaset

देशधर्मगतश्चापि यो धर्मं प्रत्यवेक्षते ।
सर्वलोकस्य कौन्तेय राजा भवति सोश्रमी

deśadharmagataścāpi yo dharmaṃ pratyavekṣate |
sarvalokasya kaunteya rājā bhavati sośramī

ये धर्मकुशला लोके धर्मं कुर्वन्ति भारत ।
पालिता यस्य विषये पादांशस्तस्य भूपतेः

ye dharmakuśalā loke dharmaṃ kurvanti bhārata |
pālitā yasya viṣaye pādāṃśastasya bhūpateḥ

धर्मारामान्धर्मपरान्ये न रक्षन्ति मानवान् ।
पार्थिवाः पुरुषव्याघ्र तेषां पापं हरन्ति ते

dharmārāmāndharmaparānye na rakṣanti mānavān |
pārthivāḥ puruṣavyāghra teṣāṃ pāpaṃ haranti te

ये च रक्षासहायाः स्युः पार्थिवानां युधिष्ठिर ।
ते चैवांशहराः सर्वे धर्मे परकृतेऽनघ

ye ca rakṣāsahāyāḥ syuḥ pārthivānāṃ yudhiṣṭhira |
te caivāṃśaharāḥ sarve dharme parakṛte'nagha

सर्वाश्रमपदेऽप्याहुर्गार्हस्थ्यं दीप्तनिर्णयम् ।
पावनं पुरुषव्याघ्र यद्वयं पर्युपास्महे

sarvāśramapade'pyāhurgārhasthyaṃ dīptanirṇayam |
pāvanaṃ puruṣavyāghra yadvayaṃ paryupāsmahe

आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति मानवः ।
न्यस्तदण्डो जितक्रोधः प्रेत्येह लभते सुखम्

ātmopamastu bhūteṣu yo vai bhavati mānavaḥ |
nyastadaṇḍo jitakrodhaḥ pretyeha labhate sukham

धर्मोच्छ्रिता सत्यजला शीलयष्टिर्दमध्वजा ।
त्यागवाताध्वगा शीघ्रा नौस्तया सन्तरिष्यति

dharmocchritā satyajalā śīlayaṣṭirdamadhvajā |
tyāgavātādhvagā śīghrā naustayā santariṣyati

यदा सर्वत्र निर्मुक्तः कामो नास्य हृदि स्थितः ।
यदा सत्यान्वितो वृत्तैस्तदा ब्रह्म सम श्नुते

yadā sarvatra nirmuktaḥ kāmo nāsya hṛdi sthitaḥ |
yadā satyānvito vṛttaistadā brahma sama śnute

सुप्रसन्नस्तु भावेन योगेन च नराधिप ।
धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः

suprasannastu bhāvena yogena ca narādhipa |
dharmaṃ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ

वेदाध्ययनशीलानां विप्राणां साधुकर्मणाम् ।
पालने यत्नमातिष्ठ सर्वलोकस्य चानघ

vedādhyayanaśīlānāṃ viprāṇāṃ sādhukarmaṇām |
pālane yatnamātiṣṭha sarvalokasya cānagha

वने चरन्ति ये धर्ममाश्रमेषु च भारत ।
रक्षणात्तच्छतगुणं धर्मं प्राप्नोति पार्थिवः

vane caranti ye dharmamāśrameṣu ca bhārata |
rakṣaṇāttacchataguṇaṃ dharmaṃ prāpnoti pārthivaḥ

एष ते विविधो धर्मः पाण्डवश्रेष्ठ कीर्तितः ।
युधिष्ठिर त्वमेनं वै पूर्वं दृष्टं सनातनम्

eṣa te vividho dharmaḥ pāṇḍavaśreṣṭha kīrtitaḥ |
yudhiṣṭhira tvamenaṃ vai pūrvaṃ dṛṣṭaṃ sanātanam

चातुराश्रम्यमैकाग्र्यं चातुर्वर्ण्यं च पाण्डवं ।
धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः

cāturāśramyamaikāgryaṃ cāturvarṇyaṃ ca pāṇḍavaṃ |
dharmaṃ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ