अध्याय 64: इन्द्र का मान्धाता को क्षात्रधर्म की श्रेष्ठता बताना

एवंवीर्यः सर्वधर्मोपपन्नः
क्षात्रः श्रेष्ठः सर्वधर्मेषु धर्मः ।
पाल्यो युष्माभिर्लोकपालैरुदारै
र्विपर्यये स्यादभवः प्रजानाम् ।

evaṃvīryaḥ sarvadharmopapannaḥ
kṣātraḥ śreṣṭhaḥ sarvadharmeṣu dharmaḥ |
pālyo yuṣmābhirlokapālairudārai
rviparyaye syādabhavaḥ prajānām |

भूसस्कारं धर्मसंस्कारयोग्यं
दीक्षाचर्यां पालनं च प्रजानाम् ।
विद्याद्राज्ञः सर्वभूतानुकम्पा
देहत्यागं चाहवे धर्ममग्र्यम्

bhūsaskāraṃ dharmasaṃskārayogyaṃ
dīkṣācaryāṃ pālanaṃ ca prajānām |
vidyādrājñaḥ sarvabhūtānukampā
dehatyāgaṃ cāhave dharmamagryam

त्यागं श्रेष्ठं मुनयो वै वदन्ति
सर्वश्रेष्ठं यच्छरीरं त्यजन्ति ।
नित्यं व्यक्तं राजधर्मेषु सर्वे
प्रत्यक्षं ते भूमिपाला यथैते

tyāgaṃ śreṣṭhaṃ munayo vai vadanti
sarvaśreṣṭhaṃ yaccharīraṃ tyajanti |
nityaṃ vyaktaṃ rājadharmeṣu sarve
pratyakṣaṃ te bhūmipālā yathaite

बहुश्रुत्या गुरुशुश्रूषया वा
परस्पराः संहननाद्वदन्ति ।
नित्यं धर्मं क्षत्रियो ब्रह्मचारी ।
चरेदेको ह्याश्रमं धर्मकामः

bahuśrutyā guruśuśrūṣayā vā
parasparāḥ saṃhananādvadanti |
nityaṃ dharmaṃ kṣatriyo brahmacārī |
caredeko hyāśramaṃ dharmakāmaḥ

सामान्यार्थे व्यवहारे प्रवृत्ते
प्रियाप्रिये वर्जयन्नैव यत्नात् ।
चातुर्वर्ण्यं स्थापनात्पालनाच्च
तैस्तैर्योगैर्नियमैरौषधैश्च

sāmānyārthe vyavahāre pravṛtte
priyāpriye varjayannaiva yatnāt |
cāturvarṇyaṃ sthāpanātpālanācca
taistairyogairniyamairauṣadhaiśca

सर्वोद्योगैराश्रमं धर्ममाहुः
क्षात्रं श्रेष्ठं सर्वधर्मोपपन्नम् ।
वंस्वं धर्मं येन चरन्ति वर्णा
स्तांस्तान्धर्मानन्यथार्थान्वदन्ति

sarvodyogairāśramaṃ dharmamāhuḥ
kṣātraṃ śreṣṭhaṃ sarvadharmopapannam |
vaṃsvaṃ dharmaṃ yena caranti varṇā
stāṃstāndharmānanyathārthānvadanti

नेर्मर्यादान्नित्यमर्थे निविष्टा
नाहुस्तान्वै पशुभूतान्मनुष्यान् ।
यथा नीतिं गमयत्यर्थयोगा
च्छ्रेयस्तस्मादाश्रमात्क्षत्रधर्मः

nermaryādānnityamarthe niviṣṭā
nāhustānvai paśubhūtānmanuṣyān |
yathā nītiṃ gamayatyarthayogā
cchreyastasmādāśramātkṣatradharmaḥ

त्रैविद्यानां या गतिर्ब्राह्मणानां
ये चैवोक्ताः स्वाश्रमा ब्राह्मणानाम् ।
एतत्कर्म क्षत्रियस्याहुरग्र्य
मन्यत्कुर्वञ्छूद्रवच्छस्त्रवध्यः

traividyānāṃ yā gatirbrāhmaṇānāṃ
ye caivoktāḥ svāśramā brāhmaṇānām |
etatkarma kṣatriyasyāhuragrya
manyatkurvañchūdravacchastravadhyaḥ

चातुराश्रम्यधर्माश्च वेदवादाश्च पार्थिव ।
ब्राह्मणेनानुगन्तव्या नान्यो विद्यात्कदाचन

cāturāśramyadharmāśca vedavādāśca pārthiva |
brāhmaṇenānugantavyā nānyo vidyātkadācana

अन्यथा वर्तमानस्य न सा वृत्तिः प्रकल्प्यते ।
कर्मणा वर्धते धर्मो यथा धर्मस्तथैव सः

anyathā vartamānasya na sā vṛttiḥ prakalpyate |
karmaṇā vardhate dharmo yathā dharmastathaiva saḥ

यो विकर्मस्थितो विप्रो न स सन्मानमर्हति ।
कर्म स्वमप्रयुञ्जानमविश्वास्यं हि तं विदुः

yo vikarmasthito vipro na sa sanmānamarhati |
karma svamaprayuñjānamaviśvāsyaṃ hi taṃ viduḥ

एते वर्णाः सर्वधर्मैश्च हीना
उत्क्रष्टव्याः क्षत्रियैरेव धर्माः ।
तस्माच्छ्रेष्ठा राजधर्मा न चान्ये
वीर्यश्रेष्ठा राजधर्मा मता मे

ete varṇāḥ sarvadharmaiśca hīnā
utkraṣṭavyāḥ kṣatriyaireva dharmāḥ |
tasmācchreṣṭhā rājadharmā na cānye
vīryaśreṣṭhā rājadharmā matā me

मान्धातोवाच ।
यवनाः किराता गान्धाराश्चीनाः शबरबर्बराः ।
शकास्तुषाराः कङ्काश्च पल्लवाश्चान्ध्रमद्रकाः

māndhātovāca |
yavanāḥ kirātā gāndhārāścīnāḥ śabarabarbarāḥ |
śakāstuṣārāḥ kaṅkāśca pallavāścāndhramadrakāḥ

उष्ट्राः पुलिन्दा आरट्टाः काचा म्लेच्छाश्च सर्वशः ।
ब्रह्मक्षत्रप्रसूताश्च वैश्याः शूद्राश्च मानवाः

uṣṭrāḥ pulindā āraṭṭāḥ kācā mlecchāśca sarvaśaḥ |
brahmakṣatraprasūtāśca vaiśyāḥ śūdrāśca mānavāḥ

कथं धर्मांश्चरिष्यन्ति सर्वे विषयवासिनः ।
मद्विधैश्च कथं स्थाप्याः सर्वे वै दस्युजीविनः

kathaṃ dharmāṃścariṣyanti sarve viṣayavāsinaḥ |
madvidhaiśca kathaṃ sthāpyāḥ sarve vai dasyujīvinaḥ

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं मघवंस्तद्ब्रवीहि मे ।
त्वं बन्धुभूतो ह्यस्माकं क्षत्रियाणां सुरेश्वर

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ maghavaṃstadbravīhi me |
tvaṃ bandhubhūto hyasmākaṃ kṣatriyāṇāṃ sureśvara

मातापित्रोर्हि शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिः ।
आचार्यगुरुशुश्रूषा तथैवाश्रमवासिनाम्

mātāpitrorhi śuśrūṣā kartavyā sarvadasyubhiḥ |
ācāryaguruśuśrūṣā tathaivāśramavāsinām

भूमिपानां च शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिः ।
देशधर्मक्रियाश्चैव तेषां धर्मो विधीयते

bhūmipānāṃ ca śuśrūṣā kartavyā sarvadasyubhiḥ |
deśadharmakriyāścaiva teṣāṃ dharmo vidhīyate

पितृयज्ञास्तथा कूपाः प्रपाश्च शयनानि च ।
दानानि च यथाकालं दातव्यानि द्विजातिषु

pitṛyajñāstathā kūpāḥ prapāśca śayanāni ca |
dānāni ca yathākālaṃ dātavyāni dvijātiṣu

अहिंसा सत्यमक्रोधो वृत्तिदायानुपालनम् ।
भरणं पुत्रदाराणां शौचमद्रोह एव च

ahiṃsā satyamakrodho vṛttidāyānupālanam |
bharaṇaṃ putradārāṇāṃ śaucamadroha eva ca

दक्षिणा सर्वयज्ञानां दातव्या धर्ममिच्छता ।
पाकयज्ञा महार्थाश्च दातव्याः सर्वदस्युभिः

dakṣiṇā sarvayajñānāṃ dātavyā dharmamicchatā |
pākayajñā mahārthāśca dātavyāḥ sarvadasyubhiḥ

एतान्येवंप्रकाराणि विहितानि पुराऽनघ ।
सर्वलोकस्य कर्माणि कर्तव्यानीह पार्थिव

etānyevaṃprakārāṇi vihitāni purā'nagha |
sarvalokasya karmāṇi kartavyānīha pārthiva

मान्धातोवाच ।
दृश्यन्ते मानुषे लोके सर्ववर्णेषु दस्यवः ।
लिङ्गान्तरे वर्तमाना आश्रमेषु तथैव च

māndhātovāca |
dṛśyante mānuṣe loke sarvavarṇeṣu dasyavaḥ |
liṅgāntare vartamānā āśrameṣu tathaiva ca

विनष्टायां दण्डनीत्यां राजधर्मे विनाकृते ।
संप्रमुह्यन्ति भूतानि राजदौरात्म्यतोऽनघ

vinaṣṭāyāṃ daṇḍanītyāṃ rājadharme vinākṛte |
saṃpramuhyanti bhūtāni rājadaurātmyato'nagha

असङ्ख्याता भविष्यन्ति भिक्षवो लिङ्गिनस्तथा ।
आश्रमाणां विकल्पाश्च वृत्तेऽस्मिन्वैकृते युगे

asaṅkhyātā bhaviṣyanti bhikṣavo liṅginastathā |
āśramāṇāṃ vikalpāśca vṛtte'sminvaikṛte yuge

अशृण्वानाः पुराणानां धर्माणां शतशो नराः ।
उत्पथं प्रतिपत्स्यन्ते काममन्युसमीरिताः

aśṛṇvānāḥ purāṇānāṃ dharmāṇāṃ śataśo narāḥ |
utpathaṃ pratipatsyante kāmamanyusamīritāḥ

यदा निवर्त्यते पापो दण्डनीत्या महात्मभिः ।
तदा धर्मो न चलते संभूतः शाश्वतः पुरा

yadā nivartyate pāpo daṇḍanītyā mahātmabhiḥ |
tadā dharmo na calate saṃbhūtaḥ śāśvataḥ purā

सर्वलोकगुरुं चैव राजानं योऽवमन्यते ।
न तस्य दत्तं न कृतं न श्रुतं फलति क्वचित्

sarvalokaguruṃ caiva rājānaṃ yo'vamanyate |
na tasya dattaṃ na kṛtaṃ na śrutaṃ phalati kvacit

मानुषाणामधिपतिं देवभूतं महाद्युतिम् ।
देवाश्च बहुमन्यन्ते धर्मकामं नरेश्वरम्

mānuṣāṇāmadhipatiṃ devabhūtaṃ mahādyutim |
devāśca bahumanyante dharmakāmaṃ nareśvaram

प्रजापतिर्हि भगवान्यः सर्वमसृजज्जगत् ।
स प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थं धर्माणां क्षत्रमिच्छति

prajāpatirhi bhagavānyaḥ sarvamasṛjajjagat |
sa pravṛttinivṛttyarthaṃ dharmāṇāṃ kṣatramicchati

प्रवृत्तस्य हि धर्मस्य बुद्ध्या यः स्मरते गतिम् ।
स मे मान्यश्च पूज्यश्च स च क्षत्रे प्रतिष्ठितः

pravṛttasya hi dharmasya buddhyā yaḥ smarate gatim |
sa me mānyaśca pūjyaśca sa ca kṣatre pratiṣṭhitaḥ

एवमुक्त्वा स भगवान्मरुद्गणवृतः प्रभुः ।
जगाम भवनं विष्णुरक्षरं शाश्वतं परम्

evamuktvā sa bhagavānmarudgaṇavṛtaḥ prabhuḥ |
jagāma bhavanaṃ viṣṇurakṣaraṃ śāśvataṃ param

एवं प्रवर्तिते धर्मे पुरा सुचरितेऽनघ ।
कः क्षत्रमतिवर्तेत चेतनावान्बहुश्रुतः

evaṃ pravartite dharme purā sucarite'nagha |
kaḥ kṣatramativarteta cetanāvānbahuśrutaḥ

अन्यायेन प्रवृत्तानि निवृत्तानि तथैव च ।
अन्तरा विलयं यान्ति यथा पथि विचक्षुषः

anyāyena pravṛttāni nivṛttāni tathaiva ca |
antarā vilayaṃ yānti yathā pathi vicakṣuṣaḥ

आदौ प्रवर्तिते चक्रे तथैवादिपरायणे ।
वर्तस्व पुरुषव्याघ्र संविजानामि तेऽनघ

ādau pravartite cakre tathaivādiparāyaṇe |
vartasva puruṣavyāghra saṃvijānāmi te'nagha