अध्याय 54: भीष्म युधिष्ठिर से निर्भय होकर पूछने को कहते हैं

अथाव्रवीन्महातेजा वाक्यं कौरवनन्दनः ।
हन्त धर्मान्प्रवक्ष्यामि दृढे वाङ्भनसी मम

athāvravīnmahātejā vākyaṃ kauravanandanaḥ |
hanta dharmānpravakṣyāmi dṛḍhe vāṅbhanasī mama

तव प्रसादाद्गोविन्द भूतात्मा ह्यसि शाश्वतः ।
युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा मां धर्माननुपृच्छतु ।
एवं प्रीतो भविष्यामि धर्मान्वक्ष्यामि चाखिलान्

tava prasādādgovinda bhūtātmā hyasi śāśvataḥ |
yudhiṣṭhirastu dharmātmā māṃ dharmānanupṛcchatu |
evaṃ prīto bhaviṣyāmi dharmānvakṣyāmi cākhilān

यस्मिन्राजर्षभे जाते धर्मात्मनि महात्मनि ।
अहृष्यन्नृषयः सर्वे स मां पृच्छतु पाण्डवः

yasminrājarṣabhe jāte dharmātmani mahātmani |
ahṛṣyannṛṣayaḥ sarve sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ

सर्वेषां दीप्तयशसां कुरूणां धर्मचारिणाम् ।
यस्य नास्ति समः कश्चित्स मां पृच्छतु पाण्डवः

sarveṣāṃ dīptayaśasāṃ kurūṇāṃ dharmacāriṇām |
yasya nāsti samaḥ kaścitsa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ

धृतिर्दमो ब्रह्मचर्यं क्षमा धर्मश्च नित्यदा ।
यस्मिन्नोजश्च तेजश्च स मां पृच्छतु पाण्डवः

dhṛtirdamo brahmacaryaṃ kṣamā dharmaśca nityadā |
yasminnojaśca tejaśca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ

संबन्धिनोऽतिथीन्भृत्यान्संश्रितांश्चैव यो भृशम् ।
संमानयति सत्कृत्य स मां पृच्छतु पाण्‍डवः

saṃbandhino'tithīnbhṛtyānsaṃśritāṃścaiva yo bhṛśam |
saṃmānayati satkṛtya sa māṃ pṛcchatu pāṇ‍ḍavaḥ

सत्यं दानं तपः शौर्यं शान्तिर्दाक्ष्यमसंभ्रमः ।
यस्मिन्नेतानि सर्वाणि स मां पृच्छतु पाण्डवः

satyaṃ dānaṃ tapaḥ śauryaṃ śāntirdākṣyamasaṃbhramaḥ |
yasminnetāni sarvāṇi sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ

यो न कामान्न संरम्भान्न भयान्नार्थकारणात् ।
कुर्यादधर्मं धर्मात्मा स मां पृच्छतु पाण्डवः

yo na kāmānna saṃrambhānna bhayānnārthakāraṇāt |
kuryādadharmaṃ dharmātmā sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ

सत्यनित्यः क्षमानित्यो ज्ञाननित्योऽतिथिप्रियः ।
यो ददाति सतां नित्यं स मां पृच्छतु पाण्डवः

satyanityaḥ kṣamānityo jñānanityo'tithipriyaḥ |
yo dadāti satāṃ nityaṃ sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ

इज्याध्ययननित्यश्च धर्मे च निरतः सदा ।
क्षान्तः श्रुतरहस्यश्च स मां पृच्छतु पाण्डवः

ijyādhyayananityaśca dharme ca nirataḥ sadā |
kṣāntaḥ śrutarahasyaśca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ

लज्जया परयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
अभिशापभयाद्भीतो भवन्तं नोपसर्पति

lajjayā parayopeto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
abhiśāpabhayādbhīto bhavantaṃ nopasarpati

लोकस्य कदनं कृत्वा लोकनाथो विशांपते ।
अभिशापभयाद्भीतो भवन्तं नोपसर्पति

lokasya kadanaṃ kṛtvā lokanātho viśāṃpate |
abhiśāpabhayādbhīto bhavantaṃ nopasarpati

पूज्यान्मान्यांश्च भक्तांश्च गुरून्संबन्धिबान्धवान् ।
अर्घार्हानिषुभिर्भित्त्वा भवन्तं नोपसर्पति

pūjyānmānyāṃśca bhaktāṃśca gurūnsaṃbandhibāndhavān |
arghārhāniṣubhirbhittvā bhavantaṃ nopasarpati

ब्राह्मणानां यथा धर्मो दानमध्ययनं तपः ।
क्षत्रियाणां तथा कृष्ण समरे देहपातनम्

brāhmaṇānāṃ yathā dharmo dānamadhyayanaṃ tapaḥ |
kṣatriyāṇāṃ tathā kṛṣṇa samare dehapātanam

पितॄन्पितामहान्भ्रातॄन्गुरून्संबन्धिबान्धवान् ।
मिथ्याप्रवृत्तान्यः सख्ये निहन्याद्धर्म एव सः

pitṝnpitāmahānbhrātṝngurūnsaṃbandhibāndhavān |
mithyāpravṛttānyaḥ sakhye nihanyāddharma eva saḥ

समयत्यागिनो लुब्धान्गुरूनपि च केशव ।
निहन्ति समरे पापान्क्षत्रियो यः स धर्मवित्

samayatyāgino lubdhāngurūnapi ca keśava |
nihanti samare pāpānkṣatriyo yaḥ sa dharmavit

यो लोभान्न समीक्षेत धर्मसेतुं सनातनम् ।
निहन्ति यस्तं समरे क्षत्रियो वै स धर्मवित्

yo lobhānna samīkṣeta dharmasetuṃ sanātanam |
nihanti yastaṃ samare kṣatriyo vai sa dharmavit

लोहितोदां केशतृणां गजशैलां ध्वजद्रुमाम् ।
महीं करोति युद्धेषु क्षत्रियो यः स धर्मवित्

lohitodāṃ keśatṛṇāṃ gajaśailāṃ dhvajadrumām |
mahīṃ karoti yuddheṣu kṣatriyo yaḥ sa dharmavit

आहूतेन रणे नित्यं योद्धव्यं क्षत्रबन्धुना ।
धर्म्यं स्वर्ग्यं च लोक्यं च युद्धं हि मनुरब्रवीत्

āhūtena raṇe nityaṃ yoddhavyaṃ kṣatrabandhunā |
dharmyaṃ svargyaṃ ca lokyaṃ ca yuddhaṃ hi manurabravīt

एवमुक्तस्तु भीष्मेण धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
विनीतवदुपागम्य तस्थै संदर्शनेऽग्रतः

evamuktastu bhīṣmeṇa dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
vinītavadupāgamya tasthai saṃdarśane'grataḥ

अथास्य पादौ जग्राह भीष्मश्चापि ननन्द तम् ।
मूर्ध्निं चैनमुपाघ्राय निषीदेत्यब्रवीत्तदा

athāsya pādau jagrāha bhīṣmaścāpi nananda tam |
mūrdhniṃ cainamupāghrāya niṣīdetyabravīttadā

तमुवाचाथ गाङ्गेयो वृषभः सर्वधन्विनाम् ।
मां पृच्छ तात विस्रब्धं मा भैस्त्वं कुरुसत्तम

tamuvācātha gāṅgeyo vṛṣabhaḥ sarvadhanvinām |
māṃ pṛccha tāta visrabdhaṃ mā bhaistvaṃ kurusattama