अध्याय 53: श्रीकृष्ण भीष्म से उपदेश देने को कहते हैं

धर्मात्मनि महावीर्ये सत्यसन्धे जितात्मनि ।
देवव्रते महाभागे शरतल्पगतेऽच्युते

dharmātmani mahāvīrye satyasandhe jitātmani |
devavrate mahābhāge śaratalpagate'cyute

शयाने वीरशयने भीष्मे शन्तनुनन्दने ।
गाङ्गेये पुरुषव्याघ्रे पाण्डवैः पर्युपासिते

śayāne vīraśayane bhīṣme śantanunandane |
gāṅgeye puruṣavyāghre pāṇḍavaiḥ paryupāsite

काः कथाः समवर्तन्त तस्मिन्वीरसमागमे ।
हतेषु सर्वसैन्येषु तन्मे शंस महामुने

kāḥ kathāḥ samavartanta tasminvīrasamāgame |
hateṣu sarvasainyeṣu tanme śaṃsa mahāmune

शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां पितामहे ।
आजग्मुर्ऋषयः सिद्धा नारदप्रमुखा नृप

śaratalpagate bhīṣme kauravāṇāṃ pitāmahe |
ājagmurṛṣayaḥ siddhā nāradapramukhā nṛpa

हतशिष्टाश्च राजानो युधिष्ठिरपुरोगमाः ।
धृतराष्ट्रश्च कृष्णश्च भीमार्जुनयमास्तथा

hataśiṣṭāśca rājāno yudhiṣṭhirapurogamāḥ |
dhṛtarāṣṭraśca kṛṣṇaśca bhīmārjunayamāstathā

तेऽभिगम्य महात्मानो भरतानां पितामहम् ।
अन्वशोचन्त गाङ्गेयमादित्यं पतितं यथा

te'bhigamya mahātmāno bharatānāṃ pitāmaham |
anvaśocanta gāṅgeyamādityaṃ patitaṃ yathā

मुहूर्तमिव च ध्यात्वा नारदो देवदर्शनः ।
उवाच पाण्डवान्सर्वान्हतशिष्टांश्च पार्थिवान्

muhūrtamiva ca dhyātvā nārado devadarśanaḥ |
uvāca pāṇḍavānsarvānhataśiṣṭāṃśca pārthivān

प्राप्तकालं समाचक्षे भीष्मोऽयमनुयुज्यताम् ।
अस्तमेति हि गाङ्गेयो भानुमानिव भारत

prāptakālaṃ samācakṣe bhīṣmo'yamanuyujyatām |
astameti hi gāṅgeyo bhānumāniva bhārata

अयं प्राणानुत्सिसृक्षुस्तं सर्वेऽभ्यनुपृच्छत ।
कृत्स्नान्हि विविधान्धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्ययम्

ayaṃ prāṇānutsisṛkṣustaṃ sarve'bhyanupṛcchata |
kṛtsnānhi vividhāndharmāṃścāturvarṇyasya vettyayam

एष वृद्धः पराँल्लोकान्संप्राप्नोति तनुं त्यजन् ।
तं शीघ्रमनुयुञ्जीध्वं संशयान्मनसि स्थितान्

eṣa vṛddhaḥ parām̐llokānsaṃprāpnoti tanuṃ tyajan |
taṃ śīghramanuyuñjīdhvaṃ saṃśayānmanasi sthitān

एवमुक्ते नारदेन भीष्ममीयुर्नराधिपाः ।
प्रष्टुं चाशक्रुवन्तस्ते वीक्षांचक्रुः परस्परम्

evamukte nāradena bhīṣmamīyurnarādhipāḥ |
praṣṭuṃ cāśakruvantaste vīkṣāṃcakruḥ parasparam

अथोवाच हृषीकेशं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नान्यस्त्वद्देवकीपुत्र शक्तः प्रष्टुं पितामहम्

athovāca hṛṣīkeśaṃ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ |
nānyastvaddevakīputra śaktaḥ praṣṭuṃ pitāmaham

प्रव्याहर यदुश्रेष्ठ त्वमग्रे मधुसूदन ।
त्वं हि नस्तात सर्वेषां सर्वधर्मविदुत्तमः

pravyāhara yaduśreṣṭha tvamagre madhusūdana |
tvaṃ hi nastāta sarveṣāṃ sarvadharmaviduttamaḥ

एवमुक्तः पाण्डवेन भगवान्केशवस्तदा ।
अभिगम्य दुराधर्षं प्रव्याहारयदच्युतः

evamuktaḥ pāṇḍavena bhagavānkeśavastadā |
abhigamya durādharṣaṃ pravyāhārayadacyutaḥ

कच्चित्सुखेन रजनी व्युष्टा ते राजसत्तम ।
विस्पष्टलक्षणा बुद्धिः कच्चिच्चोपस्थिता तव

kaccitsukhena rajanī vyuṣṭā te rājasattama |
vispaṣṭalakṣaṇā buddhiḥ kacciccopasthitā tava

कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रतिभान्ति च तेऽनघ ।
न ग्लायते च हृदयं न च ते व्याकुलं मनः

kaccijjñānāni sarvāṇi pratibhānti ca te'nagha |
na glāyate ca hṛdayaṃ na ca te vyākulaṃ manaḥ

दाहो मोहः श्रमश्चैव क्लमो ग्लानिस्तथा रुजा ।
तव प्रसादाद्वार्ष्णेय सद्यो व्यपगतानि मे

dāho mohaḥ śramaścaiva klamo glānistathā rujā |
tava prasādādvārṣṇeya sadyo vyapagatāni me

यच्च भूतं भविष्यच्च भवच्च परमद्युते ।
तत्सर्वमनुपश्यामि पाणौ फलमिवाहितम्

yacca bhūtaṃ bhaviṣyacca bhavacca paramadyute |
tatsarvamanupaśyāmi pāṇau phalamivāhitam

वेदोक्ताश्चैव ये धर्मा वेदान्ताधिगताश्च ये ।
तान्सर्वान्संप्रपश्यामि वरदानात्तवाच्युत

vedoktāścaiva ye dharmā vedāntādhigatāśca ye |
tānsarvānsaṃprapaśyāmi varadānāttavācyuta

शिष्टैश्च धर्मो यः प्रोक्तः स च मे हृदि वर्तते ।
देशजातिकुलानां च धर्मज्ञोऽस्मि जनार्दन

śiṣṭaiśca dharmo yaḥ proktaḥ sa ca me hṛdi vartate |
deśajātikulānāṃ ca dharmajño'smi janārdana

चतुर्ष्वाश्रमधर्मेषु योऽर्थः स च हृदि स्थितः ।
राजधर्मांश्च सकलानवगच्छामि केशव

caturṣvāśramadharmeṣu yo'rthaḥ sa ca hṛdi sthitaḥ |
rājadharmāṃśca sakalānavagacchāmi keśava

यच्च यत्र च वक्तव्यं तद्वक्ष्यामि जनार्दन ।
तव प्रसादाद्धि शुभा मनो मे बुद्धिराविशत्

yacca yatra ca vaktavyaṃ tadvakṣyāmi janārdana |
tava prasādāddhi śubhā mano me buddhirāviśat

युवेवास्मि समावृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहितः ।
वक्तुं श्रेयः समर्थोऽस्मि त्वत्प्रसादाज्जनार्दन

yuvevāsmi samāvṛttastvadanudhyānabṛṃhitaḥ |
vaktuṃ śreyaḥ samartho'smi tvatprasādājjanārdana

स्वयं किमर्थं तु भवाञ्श्रेयो न प्राह पाण्डवम् ।
किं ते विवक्षितं चात्र तदाशु वद माधव

svayaṃ kimarthaṃ tu bhavāñśreyo na prāha pāṇḍavam |
kiṃ te vivakṣitaṃ cātra tadāśu vada mādhava

यशसः श्रेयसश्चैव मूल मां विद्धि कौरव ।
मत्तः सर्वेऽभिनिर्वृत्ता भावाः सदसदात्मकाः

yaśasaḥ śreyasaścaiva mūla māṃ viddhi kaurava |
mattaḥ sarve'bhinirvṛttā bhāvāḥ sadasadātmakāḥ

शीतांशुश्चन्द्र इत्युक्ते लोके को विस्मयिष्यति ।
तथैव यशसा पूर्णे मयि को विस्मयिष्यति

śītāṃśuścandra ityukte loke ko vismayiṣyati |
tathaiva yaśasā pūrṇe mayi ko vismayiṣyati

आधेयं तु मया भूयो यशस्तव महाद्युते ।
ततो मे विपुला बुद्धिस्त्वयि भीष्म समाहिता

ādheyaṃ tu mayā bhūyo yaśastava mahādyute |
tato me vipulā buddhistvayi bhīṣma samāhitā

यावद्धि पृथिवीपाल पृथ्वीयं स्थास्यति ध्रुवा ।
तावत्तवाक्षया कीर्तिर्लोकाननुचरिष्यति

yāvaddhi pṛthivīpāla pṛthvīyaṃ sthāsyati dhruvā |
tāvattavākṣayā kīrtirlokānanucariṣyati

यच्च त्वं वक्ष्यसे भीष्म पाण्डवायानुपृच्छते ।
वेदप्रवाद इव ते स्थास्यते वसुधातले

yacca tvaṃ vakṣyase bhīṣma pāṇḍavāyānupṛcchate |
vedapravāda iva te sthāsyate vasudhātale

यश्चैतेन प्रमाणेन योक्ष्यत्यात्मानमात्मना ।
स फलं सर्वपुण्यानां प्रेत्य चानुभविष्यति

yaścaitena pramāṇena yokṣyatyātmānamātmanā |
sa phalaṃ sarvapuṇyānāṃ pretya cānubhaviṣyati

एतस्मात्कारणाद्भीष्म मतिर्दिव्या मया हि ते ।
दत्ता यशो विप्रथयेत्कथं भूयस्तवेति ह

etasmātkāraṇādbhīṣma matirdivyā mayā hi te |
dattā yaśo viprathayetkathaṃ bhūyastaveti ha

यावद्धि प्रथते लोके पुरुषस्य यशो भुवि ।
तावत्तस्याक्षया कीर्तिर्भवतीति विनिश्चिता

yāvaddhi prathate loke puruṣasya yaśo bhuvi |
tāvattasyākṣayā kīrtirbhavatīti viniścitā

राजानो हतशिष्टास्त्वां राजन्नभित आसते ।
धर्माननुयुयुक्षन्तस्तेभ्यः प्रब्रूहि भारत

rājāno hataśiṣṭāstvāṃ rājannabhita āsate |
dharmānanuyuyukṣantastebhyaḥ prabrūhi bhārata

भवान्हि वयसा वृद्धः श्रुताचारसमन्वितः ।
कुशलो राजधर्माणां सर्वेषामपराश्च ये

bhavānhi vayasā vṛddhaḥ śrutācārasamanvitaḥ |
kuśalo rājadharmāṇāṃ sarveṣāmaparāśca ye

जन्मप्रभृति ते किंचिद्वॄजिनं न ददर्श ह ।
ज्ञातारं सर्वधर्माणां त्वां विदुः सर्वपार्थिवाः

janmaprabhṛti te kiṃcidvṝjinaṃ na dadarśa ha |
jñātāraṃ sarvadharmāṇāṃ tvāṃ viduḥ sarvapārthivāḥ

तेभ्यः पितेव पुत्रेभ्यो राजन्ब्रूहि परं नयम् ।
ऋषयश्चैव देवाश्च त्वया नित्यमुपासिताः

tebhyaḥ piteva putrebhyo rājanbrūhi paraṃ nayam |
ṛṣayaścaiva devāśca tvayā nityamupāsitāḥ

तस्माद्वक्तव्यमेवेदं त्वयाऽवश्यमशेषतः ।
धर्मं शुश्रूषमाणेभ्यः पृष्टेन न सता पुनः

tasmādvaktavyamevedaṃ tvayā'vaśyamaśeṣataḥ |
dharmaṃ śuśrūṣamāṇebhyaḥ pṛṣṭena na satā punaḥ

वक्तव्यं विदुषा चेति धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
अप्रतिब्रुवतः कष्टो दोषो हि भविता प्रभो

vaktavyaṃ viduṣā ceti dharmamāhurmanīṣiṇaḥ |
apratibruvataḥ kaṣṭo doṣo hi bhavitā prabho

तस्मात्पुत्रैश्च पौत्रेश्च धर्मान्पृष्टान्सनातनान् ।
विद्वञ्जिज्ञासमानेभ्यः प्रब्रूहि भरतर्षभ

tasmātputraiśca pautreśca dharmānpṛṣṭānsanātanān |
vidvañjijñāsamānebhyaḥ prabrūhi bharatarṣabha