अध्याय 52: प्रभात में सब फिर भीष्म के पास जाते हैं

ततः प्रविश्य भवनं प्रविश्ये मधुसूदनः ।
याममात्रावशेषायां यामिन्यां प्रत्यबुध्यत

tataḥ praviśya bhavanaṃ praviśye madhusūdanaḥ |
yāmamātrāvaśeṣāyāṃ yāminyāṃ pratyabudhyata

स ध्यानपथमाविश्य सर्वज्ञानानि माधवः ।
अवलोक्य ततः पश्चाद्दध्यौ ब्रह्म सनातनम्

sa dhyānapathamāviśya sarvajñānāni mādhavaḥ |
avalokya tataḥ paścāddadhyau brahma sanātanam

सूताः स्तुतिपुराणज्ञा रक्तकण्ठाः सुशिक्षिताः ।
अस्तुवन्विश्वकर्माणं वासुदेवं प्रजापतिम्

sūtāḥ stutipurāṇajñā raktakaṇṭhāḥ suśikṣitāḥ |
astuvanviśvakarmāṇaṃ vāsudevaṃ prajāpatim

पठन्ति पाणिस्वनिकास्तथा गायन्ति गायनाः ।
शङ्खानथ मृदङ्गांश्च प्रवाद्यन्ति सहस्रशः

paṭhanti pāṇisvanikāstathā gāyanti gāyanāḥ |
śaṅkhānatha mṛdaṅgāṃśca pravādyanti sahasraśaḥ

वीणापणववेणूनां स्वनश्चातिमनोरमः ।
सहास इव विस्तीर्णः शुश्रुवे तस्य वेश्मनि

vīṇāpaṇavaveṇūnāṃ svanaścātimanoramaḥ |
sahāsa iva vistīrṇaḥ śuśruve tasya veśmani

ततो युधिष्ठिरस्यापि राज्ञो मङ्गलसंहिताः ।
उच्चेरुर्मधुरा वाचो गीतवादित्रबृंहिताः

tato yudhiṣṭhirasyāpi rājño maṅgalasaṃhitāḥ |
uccerurmadhurā vāco gītavāditrabṛṃhitāḥ

तत उत्थाय दाशार्हः स्नातः प्राञ्जलिरच्युतः ।
जप्त्वा गुह्यं महाबाहुरग्नीनाश्रित्य तस्थिवान्

tata utthāya dāśārhaḥ snātaḥ prāñjaliracyutaḥ |
japtvā guhyaṃ mahābāhuragnīnāśritya tasthivān

ततः सहस्रं विप्राणां चतुर्वेदविदां तथा ।
गवां सहस्रेणैकैकं वाचयामास माधवः

tataḥ sahasraṃ viprāṇāṃ caturvedavidāṃ tathā |
gavāṃ sahasreṇaikaikaṃ vācayāmāsa mādhavaḥ

मङ्गलालम्भनं कृत्वा आत्मानमवलोक्य च ।
आदर्शे विमले कृष्णस्ततः सात्यकिमब्रवीत्

maṅgalālambhanaṃ kṛtvā ātmānamavalokya ca |
ādarśe vimale kṛṣṇastataḥ sātyakimabravīt

गच्छ शैनेय जानीहि गत्वा राजनिवेशनम् ।
अपि सञ्जो महातेजा भीष्मं द्रष्टुं युधिष्ठिरः

gaccha śaineya jānīhi gatvā rājaniveśanam |
api sañjo mahātejā bhīṣmaṃ draṣṭuṃ yudhiṣṭhiraḥ

ततः कृष्णस्य वचनात्सात्यंकिस्त्वरितो ययौ ।
उपगम्य च राजानं युधिष्ठिरमभाषत

tataḥ kṛṣṇasya vacanātsātyaṃkistvarito yayau |
upagamya ca rājānaṃ yudhiṣṭhiramabhāṣata

युक्तो रथवरो राजन्वासुदेवस्य धीमतः ।
समीपमापगेयस्य प्रयास्यति जनार्दनः

yukto rathavaro rājanvāsudevasya dhīmataḥ |
samīpamāpageyasya prayāsyati janārdanaḥ

भवत्प्रतीक्षः कृष्णोऽसौ धर्मराज महाद्युते ।
यदत्रानन्तरं कृत्यं तद्भवान्कर्तुमर्हति

bhavatpratīkṣaḥ kṛṣṇo'sau dharmarāja mahādyute |
yadatrānantaraṃ kṛtyaṃ tadbhavānkartumarhati

एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
युज्यतां मे रथवरः फल्गुनाप्रतिमद्युते

evamuktaḥ pratyuvāca dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
yujyatāṃ me rathavaraḥ phalgunāpratimadyute

न सैनिकैश्च यातव्यं यास्यामो वयमेव हि ।
न च पीडयितव्यो मे भीष्मो धर्मभृतां वरः

na sainikaiśca yātavyaṃ yāsyāmo vayameva hi |
na ca pīḍayitavyo me bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ

अतः पुरःसराश्चापि निवर्तन्तु धनञ्जय ।
अद्यप्रभृति गाङ्गेयः परं गुह्यं प्रवक्ष्यति ।
अतो नेच्छामि कौन्तेय पृथग्जनसमागमम्

ataḥ puraḥsarāścāpi nivartantu dhanañjaya |
adyaprabhṛti gāṅgeyaḥ paraṃ guhyaṃ pravakṣyati |
ato necchāmi kaunteya pṛthagjanasamāgamam

स तद्वाक्यमथाज्ञाय कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
युक्तं रथवरं तस्मा आचचक्षे नरर्षभः

sa tadvākyamathājñāya kuntīputro dhanañjayaḥ |
yuktaṃ rathavaraṃ tasmā ācacakṣe nararṣabhaḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा यमौ भीमार्जुनावपि ।
भूतानीव समस्तानि ययुः कृष्णनिवेशनम्

tato yudhiṣṭhiro rājā yamau bhīmārjunāvapi |
bhūtānīva samastāni yayuḥ kṛṣṇaniveśanam

आगच्छत्स्वथ कृष्णोऽपि पाण्डवेषु महात्मसु ।
शैनेयसहितो धीमान्रथमेवान्वपद्यत

āgacchatsvatha kṛṣṇo'pi pāṇḍaveṣu mahātmasu |
śaineyasahito dhīmānrathamevānvapadyata

रथस्थाः संविदं कृत्वा सुखां पृष्ट्वा च शर्वरीम् ।
मेघघोषै रथवरैः प्रययुस्ते नरर्षभाः

rathasthāḥ saṃvidaṃ kṛtvā sukhāṃ pṛṣṭvā ca śarvarīm |
meghaghoṣai rathavaraiḥ prayayuste nararṣabhāḥ

बलाहकं मेघपुष्पं शैब्यं सुग्रीवमेवच ।
दारुकश्चोदयामास वासुदेवस्य वाजिनः

balāhakaṃ meghapuṣpaṃ śaibyaṃ sugrīvamevaca |
dārukaścodayāmāsa vāsudevasya vājinaḥ

ते हया वासुदेवस्य दारुकेण प्रचोदिताः ।
गां खुराग्रैस्तथा राजँल्लिखन्तः प्रययुस्तदा

te hayā vāsudevasya dārukeṇa pracoditāḥ |
gāṃ khurāgraistathā rājam̐llikhantaḥ prayayustadā

ते ग्रसन्त इवाकाशं वेगवन्तो महाबलाः ।
क्षेत्रं धर्मस्य कृत्स्नस्य कुरुक्षेत्रमवातरन्

te grasanta ivākāśaṃ vegavanto mahābalāḥ |
kṣetraṃ dharmasya kṛtsnasya kurukṣetramavātaran

ततो ययुर्यत्र भीष्मः शरतल्पगतः प्रभुः ।
आस्ते महर्षिभिः सार्ध्रं ब्रह्मा देवगणैर्यथा

tato yayuryatra bhīṣmaḥ śaratalpagataḥ prabhuḥ |
āste maharṣibhiḥ sārdhraṃ brahmā devagaṇairyathā

ततोऽवतीर्य गोविन्दो रथात्स च युधिष्ठिरः ।
भीमो गाण्डीवधन्वा च यमौ सात्यकिरेव च ।
ऋषीनभ्यर्चयामासुः करानुद्यम्य दक्षिणान्

tato'vatīrya govindo rathātsa ca yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmo gāṇḍīvadhanvā ca yamau sātyakireva ca |
ṛṣīnabhyarcayāmāsuḥ karānudyamya dakṣiṇān

स तैः परिवृतो राजा नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः ।
अभ्याजगाम गाङ्गेयं ब्रह्माणमिव वासवः

sa taiḥ parivṛto rājā nakṣatrairiva candramāḥ |
abhyājagāma gāṅgeyaṃ brahmāṇamiva vāsavaḥ

शरतल्पे शयानं तमादित्यं पतितं यथा ।
स ददर्श महाबाहुं भयाच्चागतसाध्वसः

śaratalpe śayānaṃ tamādityaṃ patitaṃ yathā |
sa dadarśa mahābāhuṃ bhayāccāgatasādhvasaḥ