अध्याय 40: युधिष्ठिर द्वारा भाइयों और मन्त्रियों को दायित्व

प्रकृतीनां च तद्वाक्यं देशकालोपबृंहितम् ।
श्रुत्वा युधिष्ठिरो राजाऽथोत्तरं प्रत्यभाषत

prakṛtīnāṃ ca tadvākyaṃ deśakālopabṛṃhitam |
śrutvā yudhiṣṭhiro rājā'thottaraṃ pratyabhāṣata

धन्याः पाण्डुसुता नूनं येषां ब्राह्मणपुङ्गवाः ।
तथ्यान्वाप्यथवाऽतथ्यान्गुणानाहुः समागताः

dhanyāḥ pāṇḍusutā nūnaṃ yeṣāṃ brāhmaṇapuṅgavāḥ |
tathyānvāpyathavā'tathyānguṇānāhuḥ samāgatāḥ

अनुग्राह्या वयं नूनं भवतामिति मे मतिः ।
यदेवं गुणसंपन्नानस्मान्ब्रूथ विमत्सराः

anugrāhyā vayaṃ nūnaṃ bhavatāmiti me matiḥ |
yadevaṃ guṇasaṃpannānasmānbrūtha vimatsarāḥ

धृतराष्ट्रो महाराजः पिता नो दैवतं परम् ।
शासनेऽस्य प्रिये चैव स्थेयं मत्प्रियकाङ्क्षिभिः

dhṛtarāṣṭro mahārājaḥ pitā no daivataṃ param |
śāsane'sya priye caiva stheyaṃ matpriyakāṅkṣibhiḥ

एतदर्थं हि जीवामि कृत्वा ज्ञातिवधं महत् ।
अस्य शुश्रूषणं कार्यं मया नित्यमतन्द्रिणा

etadarthaṃ hi jīvāmi kṛtvā jñātivadhaṃ mahat |
asya śuśrūṣaṇaṃ kāryaṃ mayā nityamatandriṇā

यदि चाहमनुग्राह्यो भवतां सुहृदां तथा ।
धृतरा यथापूर्वं वृत्तिं वर्तितुमर्हथ

yadi cāhamanugrāhyo bhavatāṃ suhṛdāṃ tathā |
dhṛtarā yathāpūrvaṃ vṛttiṃ vartitumarhatha

एष नाथो हि जगतो भवतां च मया सह ।
अस्य प्रसादे पृथिवी पाण्डवाः सर्व एव च

eṣa nātho hi jagato bhavatāṃ ca mayā saha |
asya prasāde pṛthivī pāṇḍavāḥ sarva eva ca

एतन्मनसि कर्तव्यं भवद्भिर्वचनं मम ।
अनुज्ञाप्याथ तान्राजा यथेष्टं गम्यतामिति

etanmanasi kartavyaṃ bhavadbhirvacanaṃ mama |
anujñāpyātha tānrājā yatheṣṭaṃ gamyatāmiti

पौरजानपदान्सर्वान्विसृज्य कुरुनन्दनः ।
यौवराज्येन कौन्तेयं भीमसेनमयोजयत्

paurajānapadānsarvānvisṛjya kurunandanaḥ |
yauvarājyena kaunteyaṃ bhīmasenamayojayat

मन्त्रे च निश्चये चैव षाङ्गुण्यस्य च चिन्तने ।
विदुरं बुद्धिसंपन्नं प्रीतिमान्स समादिशत्

mantre ca niścaye caiva ṣāṅguṇyasya ca cintane |
viduraṃ buddhisaṃpannaṃ prītimānsa samādiśat

कृताकृतपरिज्ञाने तथाऽऽयव्ययचिन्तने ।
संजयं योजयामास वृद्धं सर्वगुणैर्युतम्

kṛtākṛtaparijñāne tathā''yavyayacintane |
saṃjayaṃ yojayāmāsa vṛddhaṃ sarvaguṇairyutam

बलस्य परिमाणे च भक्तवेतनयोस्तथा ।
नकुलं व्यादिशद्राजा कर्मणां चान्ववेक्षणे

balasya parimāṇe ca bhaktavetanayostathā |
nakulaṃ vyādiśadrājā karmaṇāṃ cānvavekṣaṇe

परचक्रोपरोधे च दृप्तानां चावमर्दने ।
युधिष्ठिरो महाराज फल्गुनं व्यादिदेश ह

paracakroparodhe ca dṛptānāṃ cāvamardane |
yudhiṣṭhiro mahārāja phalgunaṃ vyādideśa ha

द्विजानां देवकार्येषु कार्येष्वन्येषु चैव ह ।
धौम्यं पुरोधसां श्रेष्ठं नित्यमेव समादिशत्

dvijānāṃ devakāryeṣu kāryeṣvanyeṣu caiva ha |
dhaumyaṃ purodhasāṃ śreṣṭhaṃ nityameva samādiśat

सहदेवं समीपस्थं नित्यमेव समादिशत् ।
तने गोप्यो हि नृपतिः सर्वावस्थो विशांपते

sahadevaṃ samīpasthaṃ nityameva samādiśat |
tane gopyo hi nṛpatiḥ sarvāvastho viśāṃpate

यान्यानमन्यद्योग्यांश्च येषु येष्विह कर्मसु ।
तांस्तांस्तेष्वेव युयुजे प्रीयमाणो महीपतिः

yānyānamanyadyogyāṃśca yeṣu yeṣviha karmasu |
tāṃstāṃsteṣveva yuyuje prīyamāṇo mahīpatiḥ

विदुरं संजयं चैव युयुत्सुं च महामतिम् ।
अब्रवीत्परवीरघ्नो धर्मात्मा धर्मवत्सलः

viduraṃ saṃjayaṃ caiva yuyutsuṃ ca mahāmatim |
abravītparavīraghno dharmātmā dharmavatsalaḥ

उत्थायोत्थाय तत्कार्यमस्य राज्ञः पितुर्मम ।
सर्वं भवद्भिः कर्तव्यमप्रमत्तैर्यथा मम

utthāyotthāya tatkāryamasya rājñaḥ piturmama |
sarvaṃ bhavadbhiḥ kartavyamapramattairyathā mama

पौरजानपदानां च यानि कार्याणि नित्यशः ।
राजानं समनुज्ञाप्य तानि कार्याणि धर्मतः

paurajānapadānāṃ ca yāni kāryāṇi nityaśaḥ |
rājānaṃ samanujñāpya tāni kāryāṇi dharmataḥ