शान्ति पर्व

अध्याय 371: नाग पद्मनाभ ब्राह्मण से मिलते हैं

इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥

16 श्लोक · 371 में से 372

इस अध्याय में क्या होता है

नाग पद्मनाभ ब्राह्मण से मिलते हैं

नागराज गोमती के तट पर उसके पास जाते हैं और मधुर स्वर में कहते हैं: बुरा न मानिए कि मैं आपसे बोल रहा हूँ; आप यहाँ क्यों आए हैं, और इस एकान्त में किसकी प्रतीक्षा कर रहे हैं? ब्राह्मण कहता है कि मेरा नाम धर्मारण्य है। मैं नाग पद्मनाभ के दर्शन को आया, परिजनों से सुना कि वे बाहर गए हैं, और जैसे किसान वर्षा की राह देखता है वैसे उनकी प्रतीक्षा कर रहा हूँ। नाग कहते हैं कि मैं वही नाग हूँ। वे ब्राह्मण की सज्जनता की प्रशंसा करते हैं और पूछते हैं कि मैं क्या करूँ। ब्राह्मण कहता है कि मैं एक प्रश्न लेकर आया हूँ; पहले वह पूछूँगा, अपना असली प्रयोजन बाद में बताऊँगा।

भीष्म उवाच

371.1

स पन्नगपतिस्तत्र प्रययौ ब्राह्मणं प्रति ।
तमेव मनसा ध्यायन्कार्यवत्तां विचारयन्

sa pannagapatistatra prayayau brāhmaṇaṃ prati |
tameva manasā dhyāyankāryavattāṃ vicārayan

371.2

तमतिक्रम्य नागेन्द्रो मतिमान्स नरेश्वर ।
प्रोवाच मधुरं वाक्यं प्रकृत्या धर्मवत्सलः

tamatikramya nāgendro matimānsa nareśvara |
provāca madhuraṃ vākyaṃ prakṛtyā dharmavatsalaḥ

371.3

भोभो क्षाम्याभिभाषए त्वां न रोषं कर्तुमर्हसि ।
इह त्वमभिसंप्राप्तः कस्यार्थे किं प्रयोजनम्

bhobho kṣāmyābhibhāṣae tvāṃ na roṣaṃ kartumarhasi |
iha tvamabhisaṃprāptaḥ kasyārthe kiṃ prayojanam

371.4

आभिमुख्यादभिक्रम्य स्नेहात्पृच्छामि ते द्विज ।
विविक्ते गोमतीतीरे कं वा त्वं पर्युपाससे

ābhimukhyādabhikramya snehātpṛcchāmi te dvija |
vivikte gomatītīre kaṃ vā tvaṃ paryupāsase

ब्राह्मण उवाच

371.5

धर्मारण्यं हि मां विद्धि नागं द्रष्टुमिहागतम् ।
पद्मनाभं द्विजश्रेष्ठ तत्र मे कार्यमाहितम्

dharmāraṇyaṃ hi māṃ viddhi nāgaṃ draṣṭumihāgatam |
padmanābhaṃ dvijaśreṣṭha tatra me kāryamāhitam

371.6

तस्य चाहमसान्निध्ये श्रुतवानस्मि तं गतम् ।
स्वजनात्तं प्रतीक्षामि पर्जन्यमिव कर्षकः

tasya cāhamasānnidhye śrutavānasmi taṃ gatam |
svajanāttaṃ pratīkṣāmi parjanyamiva karṣakaḥ

371.7

तस्य चाक्लेशकरणं स्वस्तिकारसमाहितम् ।
आवर्तयामि तद्ब्रह्म योगयुक्तो निरामयः

tasya cākleśakaraṇaṃ svastikārasamāhitam |
āvartayāmi tadbrahma yogayukto nirāmayaḥ

नाग उवाच

371.8

अहो कल्याणवृत्तस्त्वं साधुः सज्जनवत्सलः ।
अवाच्यस्त्वं महाभाग परं स्नेहेन पश्यसि

aho kalyāṇavṛttastvaṃ sādhuḥ sajjanavatsalaḥ |
avācyastvaṃ mahābhāga paraṃ snehena paśyasi

371.9

अहं स नागो विप्रर्षे यथा मां विन्दते भवान् ।
आज्ञापय यथास्वैरं किं करोमि प्रियं तव

ahaṃ sa nāgo viprarṣe yathā māṃ vindate bhavān |
ājñāpaya yathāsvairaṃ kiṃ karomi priyaṃ tava

371.10

भवन्तं स्वजनादस्मि संप्राप्तं श्रुतवानहम् ।
अतस्त्वां स्वयमेवाहं द्रष्टुमभ्यागतो द्विज

bhavantaṃ svajanādasmi saṃprāptaṃ śrutavānaham |
atastvāṃ svayamevāhaṃ draṣṭumabhyāgato dvija

371.11

संप्राप्तश्च भवानद्य कृतार्थः प्रतियास्यति ।
विस्रब्धो मां द्विजश्रेष्ठ विषये योक्तमर्हसि

saṃprāptaśca bhavānadya kṛtārthaḥ pratiyāsyati |
visrabdho māṃ dvijaśreṣṭha viṣaye yoktamarhasi

371.12

वयं हि भवता सर्वे गुणक्रीता विशेषतः ।
यस्त्वमात्महितं त्यक्त्वा मामेवेहानुरुध्यसे

vayaṃ hi bhavatā sarve guṇakrītā viśeṣataḥ |
yastvamātmahitaṃ tyaktvā māmevehānurudhyase

ब्राह्मण उवाच

371.13

आगतोऽहं महाभाग तव दर्शनलालसः ।
कंचिदर्थमनर्यज्ञः प्रष्टुकामो भुजंगम

āgato'haṃ mahābhāga tava darśanalālasaḥ |
kaṃcidarthamanaryajñaḥ praṣṭukāmo bhujaṃgama

371.14

अहमात्मानमात्मस्थो मार्गगाणोऽऽत्मनो गतिम् ।
वासार्थिनं महाप्रज्ञं चलच्चित्तमुपास्मि ह

ahamātmānamātmastho mārgagāṇo''tmano gatim |
vāsārthinaṃ mahāprajñaṃ calaccittamupāsmi ha

371.15

प्रकाशितस्त्वं स गुणैर्यशोगर्भगभस्तिभिः ।
शशाङ्ककरसंस्पर्शैर्हृद्यैरात्मप्रकाशितैः

prakāśitastvaṃ sa guṇairyaśogarbhagabhastibhiḥ |
śaśāṅkakarasaṃsparśairhṛdyairātmaprakāśitaiḥ

371.16

तस्य मे प्रश्नमुत्पन्नं छिन्धि त्वमनिलाशन ।
पश्चात्कार्यं वदिष्यामि श्रोतुमर्हति तद्भवान्

tasya me praśnamutpannaṃ chindhi tvamanilāśana |
paścātkāryaṃ vadiṣyāmi śrotumarhati tadbhavān

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)