अध्याय 370: नाग अभिमान और क्रोध त्यागते हैं

अथ ब्राह्मणरूपेण कं तं समनुपश्यसि ।
मानुषं केवलं विप्रं देवं वाऽथ शुचिस्मिते

atha brāhmaṇarūpeṇa kaṃ taṃ samanupaśyasi |
mānuṣaṃ kevalaṃ vipraṃ devaṃ vā'tha śucismite

को हि मां मानुषः शक्तो द्रष्टुकामो यशस्विनि ।
संदर्शनरुचिर्वाक्यमाज्ञापूर्वं वदिष्यति

ko hi māṃ mānuṣaḥ śakto draṣṭukāmo yaśasvini |
saṃdarśanarucirvākyamājñāpūrvaṃ vadiṣyati

सुरासुरगणानां च देवर्षीनां च भामिनि ।
ननु नागा महावीर्याः सौरभेयास्तरस्विनः

surāsuragaṇānāṃ ca devarṣīnāṃ ca bhāmini |
nanu nāgā mahāvīryāḥ saurabheyāstarasvinaḥ

वन्दनीयाश्च वरदा वयमप्यनुयायिनः ।
मनुष्याणां विशेषेण नावेक्ष्या इति मे मतिः

vandanīyāśca varadā vayamapyanuyāyinaḥ |
manuṣyāṇāṃ viśeṣeṇa nāvekṣyā iti me matiḥ

आर्जवेन विजानामि नासौ देवोऽनिलाशन ।
एकं तस्मिन्विजानामि भक्तिमानतिरोपण

ārjavena vijānāmi nāsau devo'nilāśana |
ekaṃ tasminvijānāmi bhaktimānatiropaṇa

स हि कार्यान्तराकाङ्क्षी जलेप्सुः स्तोकको यथा ।
वर्षं वर्षप्रियः पक्षी दर्शनं तव काङ्क्षते

sa hi kāryāntarākāṅkṣī jalepsuḥ stokako yathā |
varṣaṃ varṣapriyaḥ pakṣī darśanaṃ tava kāṅkṣate

हित्वा त्वद्दर्शनं किंचिद्विघ्नं न प्रतिपालयेत् ।
तुल्योप्यभिजने जातो न कश्चित्पर्युपासते

hitvā tvaddarśanaṃ kiṃcidvighnaṃ na pratipālayet |
tulyopyabhijane jāto na kaścitparyupāsate

तद्रोषं सहजं त्यक्त्वा त्वमेनं द्रष्टुमर्हसि ।
आशाच्छेदेन तस्याद्य नात्मानं दरधुमर्हसि

tadroṣaṃ sahajaṃ tyaktvā tvamenaṃ draṣṭumarhasi |
āśācchedena tasyādya nātmānaṃ daradhumarhasi

आशया ह्यभिपन्नानामकृत्वाऽश्रुप्रमार्जनम् ।
राजा वा राजपुत्रो वा भ्रूणहत्यैव युज्यते

āśayā hyabhipannānāmakṛtvā'śrupramārjanam |
rājā vā rājaputro vā bhrūṇahatyaiva yujyate

मौने ज्ञानफलावाप्तिर्दानेन च यशो महत् ।
वाग्मित्वं सत्यवाक्येन परत्र च महीयते

maune jñānaphalāvāptirdānena ca yaśo mahat |
vāgmitvaṃ satyavākyena paratra ca mahīyate

भूप्रदानेन च गतिं लभत्याश्रमसंमिताम् ।
न्याय्यस्यार्धस्य संप्राप्तिं कृत्वा फलमुपाश्रुते

bhūpradānena ca gatiṃ labhatyāśramasaṃmitām |
nyāyyasyārdhasya saṃprāptiṃ kṛtvā phalamupāśrute

अभिप्रेतामसंश्लिष्टां कृत्वा चात्महितां क्रियाम् ।
न याति निरयं कश्चिदिति धर्मविदो विदुः

abhipretāmasaṃśliṣṭāṃ kṛtvā cātmahitāṃ kriyām |
na yāti nirayaṃ kaściditi dharmavido viduḥ

अभिमानैर्न मानो मे जातिदोषेण वै महान् ।
रोषः संकल्पजः साध्वि दग्धो वागग्निना त्वया

abhimānairna māno me jātidoṣeṇa vai mahān |
roṣaḥ saṃkalpajaḥ sādhvi dagdho vāgagninā tvayā

न च रोषादहं साध्वि पश्येयमधिकं तमः ।
तस्य वक्तव्यतां याति विशेषेण भुजङ्गमाः

na ca roṣādahaṃ sādhvi paśyeyamadhikaṃ tamaḥ |
tasya vaktavyatāṃ yāti viśeṣeṇa bhujaṅgamāḥ

रोषस्य हि वशं गत्वा दशग्नीवः प्रतापवान् ।
तथा शक्रप्रतिस्पर्धी हतो रामेण संयुगे

roṣasya hi vaśaṃ gatvā daśagnīvaḥ pratāpavān |
tathā śakrapratispardhī hato rāmeṇa saṃyuge

अन्तःपुरगतं वत्सं श्रुत्वा रामेण निर्हृतम् ।
धर्मणारोषसंविग्नाः कार्तवीर्यसुता हताः

antaḥpuragataṃ vatsaṃ śrutvā rāmeṇa nirhṛtam |
dharmaṇāroṣasaṃvignāḥ kārtavīryasutā hatāḥ

जामदग्न्येन रामेण सहस्रनयनोपमः ।
संयुगे निहतो रोषात्कार्तवीर्यो महाबलः

jāmadagnyena rāmeṇa sahasranayanopamaḥ |
saṃyuge nihato roṣātkārtavīryo mahābalaḥ

तदेष तपसां शत्रुः श्रेयसां विनिपातकः ।
निगृहीतो मया रोषः श्रुत्वैवं वचनं तव

tadeṣa tapasāṃ śatruḥ śreyasāṃ vinipātakaḥ |
nigṛhīto mayā roṣaḥ śrutvaivaṃ vacanaṃ tava

आत्मानं च विशेषेण प्रशंसाम्यनपायिनि ।
यस्य मे त्वं विशालाक्षि भार्या गुणसमन्विता

ātmānaṃ ca viśeṣeṇa praśaṃsāmyanapāyini |
yasya me tvaṃ viśālākṣi bhāryā guṇasamanvitā

एष तत्रैव गच्छामि यत्र तिष्ठत्यसौ द्विजः ।
सर्वथा चोक्तवान्वाक्यं स कृतार्थः प्रयास्यति

eṣa tatraiva gacchāmi yatra tiṣṭhatyasau dvijaḥ |
sarvathā coktavānvākyaṃ sa kṛtārthaḥ prayāsyati