अध्याय 354: नर-नारायण मुक्ति का मार्ग बताते हैं

धन्योस्यनुगृहीतोसि यत्ते दृष्टः स्वयंप्रभुः ।
न हि तं दृष्टवान्कश्चित्पद्मयोनिरपि स्वयम्

dhanyosyanugṛhītosi yatte dṛṣṭaḥ svayaṃprabhuḥ |
na hi taṃ dṛṣṭavānkaścitpadmayonirapi svayam

अव्यक्तयोनिर्भगवान्दुर्दर्शः पुरुषोत्तमः ।
नारदैतद्धि नौ सत्यं वचनं समुदाहृतम्

avyaktayonirbhagavāndurdarśaḥ puruṣottamaḥ |
nāradaitaddhi nau satyaṃ vacanaṃ samudāhṛtam

नास्य भक्तात्प्रियतरो लोके कश्चन विद्यते ।
ततः स्वयं दर्शितवान्स्वमात्मानं द्विजोत्तम

nāsya bhaktātpriyataro loke kaścana vidyate |
tataḥ svayaṃ darśitavānsvamātmānaṃ dvijottama

तपो हि तप्यतस्तस्य यत्स्थानं परमात्मनः ।
न तत्संप्राप्नुते कश्चिदृते ह्यावां द्वितोत्तम

tapo hi tapyatastasya yatsthānaṃ paramātmanaḥ |
na tatsaṃprāpnute kaścidṛte hyāvāṃ dvitottama

या हि सूर्यसहस्रस्य समस्तस्य भवेद्द्युतिः ।
स्थानस्य सा भवेत्तस्य स्वयं तेन विराजता

yā hi sūryasahasrasya samastasya bhaveddyutiḥ |
sthānasya sā bhavettasya svayaṃ tena virājatā

तस्मादुत्तिष्ठते विप्र देवाद्विश्वभुवः पतेः ।
क्षमा क्षमावतां श्रेष्ठ यया भूमिस्तु युज्यते

tasmāduttiṣṭhate vipra devādviśvabhuvaḥ pateḥ |
kṣamā kṣamāvatāṃ śreṣṭha yayā bhūmistu yujyate

तस्माच्चोत्तिष्ठते देवात्सर्वभूतहिताद्रसः ।
आपो हि तेन युज्यन्ते द्रवत्वं प्राप्नुवन्ति च

tasmāccottiṣṭhate devātsarvabhūtahitādrasaḥ |
āpo hi tena yujyante dravatvaṃ prāpnuvanti ca

तस्मादेव समुद्भूतं तेजो रूपगुणात्मकम् ।
येन संयुज्यते सूर्यस्ततो लोके विराजते

tasmādeva samudbhūtaṃ tejo rūpaguṇātmakam |
yena saṃyujyate sūryastato loke virājate

तस्माद्देवात्समुद्भूतः स्पर्शस्तु पुरुषोत्तमात् ।
येन स्म युज्यते वायुस्ततो लोकान्विवात्यसौ

tasmāddevātsamudbhūtaḥ sparśastu puruṣottamāt |
yena sma yujyate vāyustato lokānvivātyasau

तस्माच्चोत्तिष्ठते शब्दः सर्वलोकेश्वरात्प्रभोः ।
आकाशं युज्यते येन ततस्तिष्ठत्यसंवृतम्

tasmāccottiṣṭhate śabdaḥ sarvalokeśvarātprabhoḥ |
ākāśaṃ yujyate yena tatastiṣṭhatyasaṃvṛtam

तस्माच्चोत्तिष्ठते देवात्सर्वभूतगतं मनः ।
चन्द्रमा येन संयुक्तः प्रकाशगुणधारणः

tasmāccottiṣṭhate devātsarvabhūtagataṃ manaḥ |
candramā yena saṃyuktaḥ prakāśaguṇadhāraṇaḥ

सद्भूतोत्पादकं नाम तत्स्थानं वेदसंज्ञितम् ।
विद्यासहायो यत्रास्ते भगवान्हव्यकव्यभुक्

sadbhūtotpādakaṃ nāma tatsthānaṃ vedasaṃjñitam |
vidyāsahāyo yatrāste bhagavānhavyakavyabhuk

ये हि निष्कल्मषा लोके पुण्यपापविवर्जिताः ।
तेषां वै क्षेममध्वानं गच्छतां द्विजसत्तम

ye hi niṣkalmaṣā loke puṇyapāpavivarjitāḥ |
teṣāṃ vai kṣemamadhvānaṃ gacchatāṃ dvijasattama

सर्वलोके तमोहन्ता आदित्यो द्वारमुच्यते ।
ज्वालामाली महातेजा येनेदं धार्यते जगत्

sarvaloke tamohantā ādityo dvāramucyate |
jvālāmālī mahātejā yenedaṃ dhāryate jagat

आदित्यदग्धसर्वाङ्गा अदृश्याः केनचित्क्वचित् ।
परमाणुभूता भूत्वा तु तं देवं प्रविशन्त्युत

ādityadagdhasarvāṅgā adṛśyāḥ kenacitkvacit |
paramāṇubhūtā bhūtvā tu taṃ devaṃ praviśantyuta

तस्मादपि च निर्मुक्ता अनिरुद्धतनौ स्थिताः ।
मनोभूतास्ततो भूत्वा प्रद्युम्नं प्रविशन्त्युत

tasmādapi ca nirmuktā aniruddhatanau sthitāḥ |
manobhūtāstato bhūtvā pradyumnaṃ praviśantyuta

प्रद्युम्नाच्चापि निर्मुक्ता जीवं संकर्षणं ततः ।
विशन्ति विप्रप्रवराः साङ्ख्या भागवतैः सह

pradyumnāccāpi nirmuktā jīvaṃ saṃkarṣaṇaṃ tataḥ |
viśanti viprapravarāḥ sāṅkhyā bhāgavataiḥ saha

ततस्त्रैगुण्यहीनास्ते परमात्मानमञ्जसा ।
प्रविशन्ति द्विजश्रेष्ठाः क्षेत्रज्ञं निर्गुणात्मकम् ।
सर्वावासं वासुदेवं क्षेत्रज्ञं विद्धि तत्त्वतः

tatastraiguṇyahīnāste paramātmānamañjasā |
praviśanti dvijaśreṣṭhāḥ kṣetrajñaṃ nirguṇātmakam |
sarvāvāsaṃ vāsudevaṃ kṣetrajñaṃ viddhi tattvataḥ

समाहितमनस्काश्च नियताः संयतेन्द्रियाः ।
एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते

samāhitamanaskāśca niyatāḥ saṃyatendriyāḥ |
ekāntabhāvopagatā vāsudevaṃ viśanti te

आवामपि च धर्मस्य गुहे जातौ द्विजोत्तम ।
रम्यां विशालामाश्रित्य तप उग्रं समास्थितौ

āvāmapi ca dharmasya guhe jātau dvijottama |
ramyāṃ viśālāmāśritya tapa ugraṃ samāsthitau

ये तु तस्यैव देवस्य प्रादुर्भावाः सुरप्रियाः ।
भविष्यन्ति त्रिलोकस्थास्तेषां स्वस्तीत्यथो द्विज

ye tu tasyaiva devasya prādurbhāvāḥ surapriyāḥ |
bhaviṣyanti trilokasthāsteṣāṃ svastītyatho dvija

विधिना स्वेन युक्ताभ्यां यथापूर्वं द्विजोत्तम ।
आस्थिताभ्यां सर्वकृच्छ्रं व्रतं सम्यगनुत्तमम्

vidhinā svena yuktābhyāṃ yathāpūrvaṃ dvijottama |
āsthitābhyāṃ sarvakṛcchraṃ vrataṃ samyaganuttamam

स्वार्थेन विधिना युक्तः सर्वकृच्छ्रव्रते स्थितः ।
आवाभ्यामपि दृष्टस्त्वं श्वेतद्वीपे तपोधन

svārthena vidhinā yuktaḥ sarvakṛcchravrate sthitaḥ |
āvābhyāmapi dṛṣṭastvaṃ śvetadvīpe tapodhana

समागतो भगवता संकल्पं कृतवांस्तथा ।
सर्वं हि नौ संविदितं त्रैलोक्ये सचराचरे

samāgato bhagavatā saṃkalpaṃ kṛtavāṃstathā |
sarvaṃ hi nau saṃviditaṃ trailokye sacarācare

यद्भविष्यति वृत्तं वा वर्तते वा शुभाशुभम् ।
सर्वं स ते कथितवान्देवदेवो महामुने

yadbhaviṣyati vṛttaṃ vā vartate vā śubhāśubham |
sarvaṃ sa te kathitavāndevadevo mahāmune

एतच्छ्रुत्वा तयोर्वाक्यं तपस्युग्रे च वर्ततोः ।
नारदः प्राञ्जलिर्भूत्वा नारायणपरायणः

etacchrutvā tayorvākyaṃ tapasyugre ca vartatoḥ |
nāradaḥ prāñjalirbhūtvā nārāyaṇaparāyaṇaḥ

जजाप विधिवन्मन्त्रान्नारायणगतान्बहून् ।
दिव्यं वर्षसहस्रं हि नरनारायणाश्रमे

jajāpa vidhivanmantrānnārāyaṇagatānbahūn |
divyaṃ varṣasahasraṃ hi naranārāyaṇāśrame

अवसत्स महातेजा नारदो भगवानृषिः ।
तावेवाभ्यर्चयन्देवौ नरनारायणौ च तौ

avasatsa mahātejā nārado bhagavānṛṣiḥ |
tāvevābhyarcayandevau naranārāyaṇau ca tau