अध्याय 353: नारद नर-नारायण के पास लौटते हैं

सौते सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्तितम् ।
यच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे विस्मयं परमं गताः

saute sumahadākhyānaṃ bhavatā parikīrtitam |
yacchrutvā munayaḥ sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ

सर्वाश्रमाभिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
न तथा फलदं सौते नारायणकथा यथा

sarvāśramābhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam |
na tathā phaladaṃ saute nārāyaṇakathā yathā

पाविताङ्गाः स्म संवृत्ताः श्रुत्वेमामादितः कथाम् ।
नारायणाश्रयां पुण्यां सर्वपापप्रमोचनीम्

pāvitāṅgāḥ sma saṃvṛttāḥ śrutvemāmāditaḥ kathām |
nārāyaṇāśrayāṃ puṇyāṃ sarvapāpapramocanīm

दुर्दर्शो भगवान्देवः सर्वलोकनमस्कृतः ।
सब्रह्मकैः सुरैः कृत्स्नैरन्यैश्चैव महर्षिभिः

durdarśo bhagavāndevaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ |
sabrahmakaiḥ suraiḥ kṛtsnairanyaiścaiva maharṣibhiḥ

दृष्टवान्नारदो यत्तु देवं नारायणं हरिम् ।
नूनमेनद्ध्यनुमतं तस्य देवस्य सूतज

dṛṣṭavānnārado yattu devaṃ nārāyaṇaṃ harim |
nūnamenaddhyanumataṃ tasya devasya sūtaja

यदृष्टवाञ्जगन्नाथमनिरुद्दतनौ स्थितम् ।
यत्प्राद्रवत्पुनर्भूयो नारदो देवसत्तमौ ।
नरनारायणौ द्रष्टुं कारणं तद्ब्रवीहि मे

yadṛṣṭavāñjagannāthamaniruddatanau sthitam |
yatprādravatpunarbhūyo nārado devasattamau |
naranārāyaṇau draṣṭuṃ kāraṇaṃ tadbravīhi me

तस्मिन्यज्ञे वर्तमाने राज्ञः पारिक्षितस्य वै ।
कर्मान्तरेषु विधिवद्वर्तमानेषु शौनक

tasminyajñe vartamāne rājñaḥ pārikṣitasya vai |
karmāntareṣu vidhivadvartamāneṣu śaunaka

कृष्णद्वैपायनं व्यासमृषिं वेदनिधिं प्रभुम् ।
परिपप्रच्छ राजेन्द्रः पितामहपितामहम्

kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsamṛṣiṃ vedanidhiṃ prabhum |
paripapraccha rājendraḥ pitāmahapitāmaham

श्वेतद्वीपान्निवृत्तेन नारदेन सुरर्षिणा ।
ध्यायता भगवद्वाक्यं चेष्टितं किमतः परम्

śvetadvīpānnivṛttena nāradena surarṣiṇā |
dhyāyatā bhagavadvākyaṃ ceṣṭitaṃ kimataḥ param

बदर्याश्रममागम्य समागम्य च तावृषी ।
कियन्तं कालमवसत्कां कथां पृष्टवांश्च सः

badaryāśramamāgamya samāgamya ca tāvṛṣī |
kiyantaṃ kālamavasatkāṃ kathāṃ pṛṣṭavāṃśca saḥ

इदं शतसहस्राद्धि भारताख्यानविस्तरात् ।
आमन्थ्य मतिमन्थेन ज्ञानोदधिमनुत्तमम्

idaṃ śatasahasrāddhi bhāratākhyānavistarāt |
āmanthya matimanthena jñānodadhimanuttamam

नवनीतं यथा दध्नो मलयाच्चन्दनं यथा ।
अरण्यकं च वेदेभ्य ओषधीभ्योऽमृतं यथा ।
समुद्धृतमिदं ब्रह्मन्कथामृतमिदं तथा

navanītaṃ yathā dadhno malayāccandanaṃ yathā |
araṇyakaṃ ca vedebhya oṣadhībhyo'mṛtaṃ yathā |
samuddhṛtamidaṃ brahmankathāmṛtamidaṃ tathā

तपोनिधे त्वयोक्तं हि नारायणकथाश्रयम् ।
स ईशो भगवान्देवः सर्वभूतात्मभावनः

taponidhe tvayoktaṃ hi nārāyaṇakathāśrayam |
sa īśo bhagavāndevaḥ sarvabhūtātmabhāvanaḥ

अहो नारायणं तेजो दुर्दर्शं द्विजसत्तम ।
यत्राविशन्ति कल्पान्ते सर्वे ब्रह्मादयः सुराः

aho nārāyaṇaṃ tejo durdarśaṃ dvijasattama |
yatrāviśanti kalpānte sarve brahmādayaḥ surāḥ

ऋषयश्च सगन्धर्वा यच्च किंचिच्चराचरम् ।
न ततोऽस्ति परं मन्ये पावतं दिवि चेह च

ṛṣayaśca sagandharvā yacca kiṃciccarācaram |
na tato'sti paraṃ manye pāvataṃ divi ceha ca

सर्वाश्रमाभिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
न तथा फलदं चापि नारायणकथा यथा

sarvāśramābhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam |
na tathā phaladaṃ cāpi nārāyaṇakathā yathā

सर्वथा पाविताः स्मेह श्रुत्वेमामादितः कथाम् ।
हरेर्विश्वेश्वरस्येह सर्वपापप्रणाशनीम्

sarvathā pāvitāḥ smeha śrutvemāmāditaḥ kathām |
harerviśveśvarasyeha sarvapāpapraṇāśanīm

न चित्रं कृतवांस्तत्र यदार्यो मे धनंजयः ।
वासुदेवसहायो यः प्राप्तवाञ्जयमुत्तमम्

na citraṃ kṛtavāṃstatra yadāryo me dhanaṃjayaḥ |
vāsudevasahāyo yaḥ prāptavāñjayamuttamam

न चास्य किंचिदप्राप्यं मन्ये लोकेष्वपि त्रिषु ।
त्रैलोक्यनाथो विष्णुः स यथाऽसीत्साह्यकृत्सखा

na cāsya kiṃcidaprāpyaṃ manye lokeṣvapi triṣu |
trailokyanātho viṣṇuḥ sa yathā'sītsāhyakṛtsakhā

धन्याश्च सर्व एवासन्ब्रह्मंस्ते मम पूर्वजाः ।
हिताय श्रेयसे चैव येषामासीज्जनार्दनः

dhanyāśca sarva evāsanbrahmaṃste mama pūrvajāḥ |
hitāya śreyase caiva yeṣāmāsījjanārdanaḥ

तपसाऽप्यथ दुर्दर्शो भगवाँल्लोकपूजितः ।
यं दृष्टवन्तस्ते साक्षाच्छ्रीवत्साङ्कविभूषणम्

tapasā'pyatha durdarśo bhagavām̐llokapūjitaḥ |
yaṃ dṛṣṭavantaste sākṣācchrīvatsāṅkavibhūṣaṇam

तेभ्यो धन्यतरश्चैव नारदः परमेष्ठिजः ।
दृष्टवान्यो हरिं देवं नारायणमजं विभुम्

tebhyo dhanyataraścaiva nāradaḥ parameṣṭhijaḥ |
dṛṣṭavānyo hariṃ devaṃ nārāyaṇamajaṃ vibhum

न चाल्पतेजसमृषिं वेद्मि नारदमव्ययम् ।
श्वेतद्वीपं समासाद्य येन दृष्टः स्वयं हरिः

na cālpatejasamṛṣiṃ vedmi nāradamavyayam |
śvetadvīpaṃ samāsādya yena dṛṣṭaḥ svayaṃ hariḥ

देवप्रसादानुगतं व्यक्तं तत्तस्य दर्शनम् ।
यद्दृष्टवांस्तदा देवमनिरूद्धतनौ स्थितम्

devaprasādānugataṃ vyaktaṃ tattasya darśanam |
yaddṛṣṭavāṃstadā devamanirūddhatanau sthitam

बदरीमाश्रमं यत्तु नारदः प्राद्रवत्पुनः ।
नरनारायणौ द्रष्टुं किं नु तत्कारणं मुने

badarīmāśramaṃ yattu nāradaḥ prādravatpunaḥ |
naranārāyaṇau draṣṭuṃ kiṃ nu tatkāraṇaṃ mune

श्वेतद्वीपान्निवृत्तश्च नारदः परमेष्ठिजः ।
बदरीमाश्रमं प्राप्य समागम्य च तावृषी ।
कियन्तं कालमवसत्प्रश्नान्कान्पृष्टवांश्च ह

śvetadvīpānnivṛttaśca nāradaḥ parameṣṭhijaḥ |
badarīmāśramaṃ prāpya samāgamya ca tāvṛṣī |
kiyantaṃ kālamavasatpraśnānkānpṛṣṭavāṃśca ha

श्वेतद्वीपादुपावृत्ते तस्मिन्वा सुमहात्मनि ।
किमब्रूतां महात्मानौ नरनारायणावृषी ।
तदेतन्मे यथातत्त्वं सर्वमाख्यातुमर्हसि

śvetadvīpādupāvṛtte tasminvā sumahātmani |
kimabrūtāṃ mahātmānau naranārāyaṇāvṛṣī |
tadetanme yathātattvaṃ sarvamākhyātumarhasi

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनस्तदा ।
शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके ।
तदस्मै सर्वमाचक्ष्व यन्मत्तः श्रुतवानसि

tasya tadvacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanastadā |
śaśāsa śiṣyamāsīnaṃ vaiśaṃpāyanamantike |
tadasmai sarvamācakṣva yanmattaḥ śrutavānasi

गुरोर्वचनमाज्ञाय स तु विप्रर्षभस्तदा ।
आचचक्षे ततः सर्वमितिहासं पुरातनम्

gurorvacanamājñāya sa tu viprarṣabhastadā |
ācacakṣe tataḥ sarvamitihāsaṃ purātanam

नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे ।
यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्

namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase |
yasya prasādādvakṣyāmi nārāyaṇakathāmimām

प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं दृष्ट्वा च हरिमव्ययम् ।
निवृत्तो नारदो राजस्तरसा मेरुमागमत् ।
हृदयेनोद्वहन्भारं यदुक्तं परमात्मना

prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ dṛṣṭvā ca harimavyayam |
nivṛtto nārado rājastarasā merumāgamat |
hṛdayenodvahanbhāraṃ yaduktaṃ paramātmanā

पश्चादस्याभवद्राजन्नात्मनः साध्वसं महत् ।
यद्गत्वा दूरमध्वानं क्षेमी पुनरिहागतः

paścādasyābhavadrājannātmanaḥ sādhvasaṃ mahat |
yadgatvā dūramadhvānaṃ kṣemī punarihāgataḥ

मेरोः प्रचक्राम ततः पर्वतं गन्धमादनम् ।
निपपात च खात्तूर्णं विशालां बदरीमनु

meroḥ pracakrāma tataḥ parvataṃ gandhamādanam |
nipapāta ca khāttūrṇaṃ viśālāṃ badarīmanu

ततः स ददृशे देवौ पुराणावृषिसत्तमौ ।
तपश्चरन्तौ सुमहदात्मनिष्ठौ महाव्रतौ

tataḥ sa dadṛśe devau purāṇāvṛṣisattamau |
tapaścarantau sumahadātmaniṣṭhau mahāvratau

तेजसाऽभ्यधिकौ सूर्यात्सर्वलोकविरोचनात् ।
श्रीवत्सलक्षणौ पूज्यौ जटामण्डलधारिणौ

tejasā'bhyadhikau sūryātsarvalokavirocanāt |
śrīvatsalakṣaṇau pūjyau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau

जालपादभुजौ तौ तु पादयोश्चक्रलक्षणौ ।
व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ तथा मुष्कचतुष्किणौ

jālapādabhujau tau tu pādayoścakralakṣaṇau |
vyūḍhoraskau dīrghabhujau tathā muṣkacatuṣkiṇau

षष्टिदन्तावष्टदंष्ट्रौ मेघौघसदृशस्वनौ ।
स्वास्यौ पृथुललाटौ च सुभ्रूसुहनुनासिकौ ।
आतपत्रेण सदृशे शिरसी देवयोस्तयोः

ṣaṣṭidantāvaṣṭadaṃṣṭrau meghaughasadṛśasvanau |
svāsyau pṛthulalāṭau ca subhrūsuhanunāsikau |
ātapatreṇa sadṛśe śirasī devayostayoḥ

एवं लक्षणसंपन्नौ महापुरुषसंज्ञितौ ।
तौ दृष्ट्वा नारदो हृष्टस्ताभ्यां च प्रतिपूजितः

evaṃ lakṣaṇasaṃpannau mahāpuruṣasaṃjñitau |
tau dṛṣṭvā nārado hṛṣṭastābhyāṃ ca pratipūjitaḥ

स्वागतेनाभिभाष्याथ पृष्टश्चानामयं तथा ।
बभूवान्तर्गतमतिर्निरीक्ष्य पुरुषोत्तमौ

svāgatenābhibhāṣyātha pṛṣṭaścānāmayaṃ tathā |
babhūvāntargatamatirnirīkṣya puruṣottamau

सदोगतास्तत्र ये वै सर्वभूतनमस्कृताः ।
श्वेतद्वीपे मया दृष्टास्तादृशावृषिसत्तमौ

sadogatāstatra ye vai sarvabhūtanamaskṛtāḥ |
śvetadvīpe mayā dṛṣṭāstādṛśāvṛṣisattamau

इति संचिन्त्य मनसा कृत्वा चाभिप्रदक्षिणाम् ।
स चोपविविशे तत्र पीठे कुशमये शुभे

iti saṃcintya manasā kṛtvā cābhipradakṣiṇām |
sa copaviviśe tatra pīṭhe kuśamaye śubhe

ततस्तौ तपसां वासौ यशसां तेजसामपि ।
ऋषी शमदमोपेतौ कृत्वा पौर्वाह्णिकं विधिम्

tatastau tapasāṃ vāsau yaśasāṃ tejasāmapi |
ṛṣī śamadamopetau kṛtvā paurvāhṇikaṃ vidhim

यश्चान्नारदमव्यग्रौ पाद्यार्ध्याभ्यामथार्चतः ।
पीठयोश्चोपविष्टौ तौ कृतातिथ्याह्निकौ नृपौ

yaścānnāradamavyagrau pādyārdhyābhyāmathārcataḥ |
pīṭhayoścopaviṣṭau tau kṛtātithyāhnikau nṛpau

तेषु तत्रोपविष्टेषु स देशोऽभिव्यराजत ।
भ्राज्याहुतिमहाञ्वालैर्यज्ञवाटो यथाऽग्निभिः

teṣu tatropaviṣṭeṣu sa deśo'bhivyarājata |
bhrājyāhutimahāñvālairyajñavāṭo yathā'gnibhiḥ

अथ नारायणस्तत्र नारदं वाक्यमब्रवीत् ।
सुखोपविष्टं विश्रान्तं कृतातिथ्यं सुखस्थितम्

atha nārāyaṇastatra nāradaṃ vākyamabravīt |
sukhopaviṣṭaṃ viśrāntaṃ kṛtātithyaṃ sukhasthitam

अपीदानीं स भगवान्परमात्मा सनातनः ।
श्वेतद्वीपे त्वया दृष्ट आवयोः प्रकृतिः परा

apīdānīṃ sa bhagavānparamātmā sanātanaḥ |
śvetadvīpe tvayā dṛṣṭa āvayoḥ prakṛtiḥ parā

दृष्टो मे पुरुषः श्रीमान्विश्वरूपधरोऽव्ययः ।
सर्वे लोका हि तत्रस्थास्तथा देवाः सहर्षिभिः

dṛṣṭo me puruṣaḥ śrīmānviśvarūpadharo'vyayaḥ |
sarve lokā hi tatrasthāstathā devāḥ saharṣibhiḥ

अद्यापि चैनं पश्यामि युवां पश्यन्सनातनौ

adyāpi cainaṃ paśyāmi yuvāṃ paśyansanātanau

यैर्लक्षणैरुपेतः स हरिरव्यरक्तरूपधृत् ।
तैर्लक्षणैरुपेतौ हि व्यक्तरूपधरौ युवाम्

yairlakṣaṇairupetaḥ sa hariravyaraktarūpadhṛt |
tairlakṣaṇairupetau hi vyaktarūpadharau yuvām

दृष्टौ युवां मया तत्र तस्य देवस्य पार्श्वतः ।
इहैव चागतोऽस्म्यद्य विसृष्टः परमात्मना

dṛṣṭau yuvāṃ mayā tatra tasya devasya pārśvataḥ |
ihaiva cāgato'smyadya visṛṣṭaḥ paramātmanā

को हि नाम भवेत्तस्य तेजसा यशसा श्रिया ।
सदृशस्त्रिषु लोकेषु ऋते धर्मात्मजौ युवाम्

ko hi nāma bhavettasya tejasā yaśasā śriyā |
sadṛśastriṣu lokeṣu ṛte dharmātmajau yuvām

तेन मे कथितः कृत्स्नो धर्मः क्षेत्रज्ञसंज्ञितः ।
प्रादुर्भावाश्च कथिता भविष्या इह ये यथा

tena me kathitaḥ kṛtsno dharmaḥ kṣetrajñasaṃjñitaḥ |
prādurbhāvāśca kathitā bhaviṣyā iha ye yathā

तत्र ये पुरुषाः श्वेताः पञ्चेन्द्रियविवर्जिताः ।
प्रतिबुद्धाश्च ते सर्वे भक्ताश्च पुरुषोत्तमम्

tatra ye puruṣāḥ śvetāḥ pañcendriyavivarjitāḥ |
pratibuddhāśca te sarve bhaktāśca puruṣottamam

तेऽर्चयन्ति सदा देवं तैः सार्धं रमते च सः ।
प्रियभक्तो हि भगवान्परमात्मा द्विजप्रियः

te'rcayanti sadā devaṃ taiḥ sārdhaṃ ramate ca saḥ |
priyabhakto hi bhagavānparamātmā dvijapriyaḥ

रमते सोऽर्च्यमानो हि सदा भागवतप्रियः ।
विश्वभुक्सर्वगो देवो माधवो भक्तवत्सलः

ramate so'rcyamāno hi sadā bhāgavatapriyaḥ |
viśvabhuksarvago devo mādhavo bhaktavatsalaḥ

स कर्ता कारणं चैव कार्यं चातिबलद्युतिः ।
हेतुश्चाज्ञाविधानं च तत्त्वं चैव महायशाः

sa kartā kāraṇaṃ caiva kāryaṃ cātibaladyutiḥ |
hetuścājñāvidhānaṃ ca tattvaṃ caiva mahāyaśāḥ

तपसा योज्य सोत्मानं श्वेतद्वीपात्परं हि यत् ।
तेज इत्यभिविख्यातं स्वयं भासावभासितम्

tapasā yojya sotmānaṃ śvetadvīpātparaṃ hi yat |
teja ityabhivikhyātaṃ svayaṃ bhāsāvabhāsitam

शान्तिः सा त्रिषु लोकेषु विहिता भावितात्मना ।
एतया शुभया बुद्ध्या नैष्ठिकं व्रतमास्थितः

śāntiḥ sā triṣu lokeṣu vihitā bhāvitātmanā |
etayā śubhayā buddhyā naiṣṭhikaṃ vratamāsthitaḥ

न तत्र सूर्यस्तपति न सोमोऽभिविराजते ।
न वायुर्वाति देवेशे तपश्चरति दुश्चरम्

na tatra sūryastapati na somo'bhivirājate |
na vāyurvāti deveśe tapaścarati duścaram

वेदीमष्टनलोत्सेधां भूमावास्थाय विश्वकृत् ।
एकपादस्थितो देव ऊर्ध्वबाहुरुदङ्भुखः

vedīmaṣṭanalotsedhāṃ bhūmāvāsthāya viśvakṛt |
ekapādasthito deva ūrdhvabāhurudaṅbhukhaḥ

साङ्गानावर्तयन्वेदांस्तपस्तेपे सुदुश्चरम् ।
यद्ब्रह्म ऋषयश्चैव स्वयं पशुपतिश्च यत्

sāṅgānāvartayanvedāṃstapastepe suduścaram |
yadbrahma ṛṣayaścaiva svayaṃ paśupatiśca yat

शेषाश्च विबुधश्रेष्ठा दैत्यदानवराक्षसाः ।
नागाः सुपर्णा गन्धर्वाः सिद्धा राजर्पयश्च ते

śeṣāśca vibudhaśreṣṭhā daityadānavarākṣasāḥ |
nāgāḥ suparṇā gandharvāḥ siddhā rājarpayaśca te

हव्यं कव्यं च सततं विधियुक्तं प्रयुञ्जते ।
कृत्स्नं तु तस्य देवस्य चरणावुपतिष्ठतः

havyaṃ kavyaṃ ca satataṃ vidhiyuktaṃ prayuñjate |
kṛtsnaṃ tu tasya devasya caraṇāvupatiṣṭhataḥ

याः क्रियाः संप्रयुक्ताश्च एकान्तगतबुद्धिभिः ।
ताः सर्वाः शिरसा देवः प्रतिगृह्णाति वै स्वयं

yāḥ kriyāḥ saṃprayuktāśca ekāntagatabuddhibhiḥ |
tāḥ sarvāḥ śirasā devaḥ pratigṛhṇāti vai svayaṃ

न तस्यान्यः प्रियतरः प्रतिबुद्धैर्महात्मभिः ।
विद्यते त्रिषु लोकेषु ततोऽस्यैकान्तिकं गतः

na tasyānyaḥ priyataraḥ pratibuddhairmahātmabhiḥ |
vidyate triṣu lokeṣu tato'syaikāntikaṃ gataḥ

इह चैवागतोऽस्म्यद्य विसृष्टः परमात्मना ।
एवं मे भगवान्देवः स्वयमाख्यातवान्हरिः

iha caivāgato'smyadya visṛṣṭaḥ paramātmanā |
evaṃ me bhagavāndevaḥ svayamākhyātavānhariḥ

आसिष्ये तत्परो भूत्वा युवाभ्यां सह नित्यशः

āsiṣye tatparo bhūtvā yuvābhyāṃ saha nityaśaḥ