अध्याय 344: वसु का अहिंसक यज्ञ और बृहस्पति का क्रोध

ततोऽतीते महाकल्पे उत्पन्नेऽङ्गिरसः सुते ।
बभूवुर्निर्वृता देवा जाते देवपुरोहिते

tato'tīte mahākalpe utpanne'ṅgirasaḥ sute |
babhūvurnirvṛtā devā jāte devapurohite

बृहद्ब्रह्म महच्चेति शब्दाः पर्यायवाचकाः ।
एभिः समन्वितो राजन्गुणैर्विद्वान्बृहस्पतिः

bṛhadbrahma mahacceti śabdāḥ paryāyavācakāḥ |
ebhiḥ samanvito rājanguṇairvidvānbṛhaspatiḥ

तस्य शिष्यो बभूवाग्र्यो राजोपरिचरो वसुः ।
अधीतवांस्तदा शास्त्रं सम्यक्चित्रशिखण्डिजं

tasya śiṣyo babhūvāgryo rājoparicaro vasuḥ |
adhītavāṃstadā śāstraṃ samyakcitraśikhaṇḍijaṃ

स राजा भावितः पूर्वं दैवेन विधिना वसुः ।
पालयामास पृथिवीं दिवमाखण्डलो यथा

sa rājā bhāvitaḥ pūrvaṃ daivena vidhinā vasuḥ |
pālayāmāsa pṛthivīṃ divamākhaṇḍalo yathā

तस्य यज्ञो महानासीदश्वमेधो महात्मनः ।
बृहस्पतिरुपाध्यायस्तत्र होता बभूव ह

tasya yajño mahānāsīdaśvamedho mahātmanaḥ |
bṛhaspatirupādhyāyastatra hotā babhūva ha

प्रजापतिसुताश्चात्र सदस्याश्चाभवंस्त्रयः ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव मर्हषयः

prajāpatisutāścātra sadasyāścābhavaṃstrayaḥ |
ekataśca dvitaścaiva tritaścaiva marhaṣayaḥ

धनुषाख्योऽथ रैभ्यश्च अर्वावसुपरावसू ।
ऋषिर्मोधातिथिश्चैव ताण्ड्यश्चैव महानृषिः

dhanuṣākhyo'tha raibhyaśca arvāvasuparāvasū |
ṛṣirmodhātithiścaiva tāṇḍyaścaiva mahānṛṣiḥ

ऋषिः शान्तिर्महाभागस्तथा वेदशिराश्च यः ।
ऋषिश्रेष्ठश्च कपिलः शालिहोत्रपिता स्मृतः

ṛṣiḥ śāntirmahābhāgastathā vedaśirāśca yaḥ |
ṛṣiśreṣṭhaśca kapilaḥ śālihotrapitā smṛtaḥ

आद्यः कठस्तैत्तिरिश्च वैशंपायनपूर्वजः ।
कण्वोऽथ देवहोत्रश्च एते षोडश कीर्तिताः

ādyaḥ kaṭhastaittiriśca vaiśaṃpāyanapūrvajaḥ |
kaṇvo'tha devahotraśca ete ṣoḍaśa kīrtitāḥ

संभूताः सर्वसंभारास्तस्मिन्राजन्महाक्रतौ ।
न तत्र पशुघातोऽभूत्स राजैवं स्थितोऽभवत्

saṃbhūtāḥ sarvasaṃbhārāstasminrājanmahākratau |
na tatra paśughāto'bhūtsa rājaivaṃ sthito'bhavat

अहिंस्रः शुचिरक्षुद्रो निराशीः कर्मसंस्तुतः ।
आरण्यकपदोद्भूता भागास्तत्रोपकल्पिताः

ahiṃsraḥ śucirakṣudro nirāśīḥ karmasaṃstutaḥ |
āraṇyakapadodbhūtā bhāgāstatropakalpitāḥ

प्रीतस्ततोऽस्य भगवान्देवदेवः पुरातनः ।
साक्षात्तं दर्शयामास सोदृश्योऽन्येन केनचित्

prītastato'sya bhagavāndevadevaḥ purātanaḥ |
sākṣāttaṃ darśayāmāsa sodṛśyo'nyena kenacit

स्वयं भागमुपाघ्राय पुरोडाशं गृहीतवान् ।
अदृश्येन हृतो भागो देवेन हरिमेधसा

svayaṃ bhāgamupāghrāya puroḍāśaṃ gṛhītavān |
adṛśyena hṛto bhāgo devena harimedhasā

बृहस्पतिस्ततः क्रुद्धः स्रुचमुद्यम्य वेगितः ।
आकाशं घ्नन्स्रुचः पातै रोषादश्रूण्यवर्तयत्

bṛhaspatistataḥ kruddhaḥ srucamudyamya vegitaḥ |
ākāśaṃ ghnansrucaḥ pātai roṣādaśrūṇyavartayat

उवाच चोपरिचरं मया भागोऽयमुद्यतः ।
ग्राह्यः स्वयं हि देवेन मत्प्रत्यक्षं न संशयः

uvāca coparicaraṃ mayā bhāgo'yamudyataḥ |
grāhyaḥ svayaṃ hi devena matpratyakṣaṃ na saṃśayaḥ

उद्यता यज्ञभागा हि साक्षात्प्राप्ताः सुरैरिह ।
किमर्थमिह न प्राप्तो दर्शनं मे हरिर्नृप

udyatā yajñabhāgā hi sākṣātprāptāḥ surairiha |
kimarthamiha na prāpto darśanaṃ me harirnṛpa

ततः स तं समुद्भूतं भूमिपालो महान्वसुः ।
प्रसादयामास मुनिं सदस्यास्ते च सर्वशः

tataḥ sa taṃ samudbhūtaṃ bhūmipālo mahānvasuḥ |
prasādayāmāsa muniṃ sadasyāste ca sarvaśaḥ

हुतस्त्वया वदानीह पुरोडाशस्य यावती ।
गृहीता देवदेवेन मत्प्रत्यक्षं न संशयः

hutastvayā vadānīha puroḍāśasya yāvatī |
gṛhītā devadevena matpratyakṣaṃ na saṃśayaḥ

इत्येवमुक्ते वसुना सरोषश्चाब्रवीद्गुरुः ।
न यजेयमहं चात्र परिभूतस्त्वया नृप

ityevamukte vasunā saroṣaścābravīdguruḥ |
na yajeyamahaṃ cātra paribhūtastvayā nṛpa

त्वया पशुर्वारितश्च कृतः पिष्टमयः पशुः ।
त्वं देवं पश्यसे नित्यं न पश्येयमहं कथम्

tvayā paśurvāritaśca kṛtaḥ piṣṭamayaḥ paśuḥ |
tvaṃ devaṃ paśyase nityaṃ na paśyeyamahaṃ katham

पशुहिंसा वारिता च यजुर्वेदादिमन्त्रतः ।
अहं न वारये हिंसां द्रक्ष्याम्येकान्तिको हरिम् ।
तस्मात्कोपो न कर्तव्यो भवता गुरुणा मयि

paśuhiṃsā vāritā ca yajurvedādimantrataḥ |
ahaṃ na vāraye hiṃsāṃ drakṣyāmyekāntiko harim |
tasmātkopo na kartavyo bhavatā guruṇā mayi

वसुमेवं ब्रुवाणं तु क्रुद्ध एव बृहस्पतिः ।
उवाच ऋत्विजश्चैव किं नः कर्मेति वारयन्

vasumevaṃ bruvāṇaṃ tu kruddha eva bṛhaspatiḥ |
uvāca ṛtvijaścaiva kiṃ naḥ karmeti vārayan

अथैकतो द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः ।
ऊचुश्चैनमसंभ्रान्ता न रोषं कर्तुमर्हसि

athaikato dvitaścaiva tritaścaiva maharṣayaḥ |
ūcuścainamasaṃbhrāntā na roṣaṃ kartumarhasi

शृणु त्वं वचनं पुत्र अस्माभिः समुदाहृतम् ।
नैष धर्मः कृतयुगे यत्त्वं रोषमिहाहिथाः

śṛṇu tvaṃ vacanaṃ putra asmābhiḥ samudāhṛtam |
naiṣa dharmaḥ kṛtayuge yattvaṃ roṣamihāhithāḥ

अरोषणो ह्यसौ देवो यस्य भागोऽयमुद्यतः ।
न शक्यः स त्वया द्रष्टुमस्माभिर्वा बृहस्पते ।
यस्य प्रसादं कुरुते स वै तं द्रष्टुमर्हति

aroṣaṇo hyasau devo yasya bhāgo'yamudyataḥ |
na śakyaḥ sa tvayā draṣṭumasmābhirvā bṛhaspate |
yasya prasādaṃ kurute sa vai taṃ draṣṭumarhati

वयं हि ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः परिकीर्तिताः ।
गता निःश्रेयसार्थं हि कदाचिद्दिशमुत्तराम्

vayaṃ hi brahmaṇaḥ putrā mānasāḥ parikīrtitāḥ |
gatā niḥśreyasārthaṃ hi kadāciddiśamuttarām

तप्त्वा वर्षसहस्राणि चत्वारि तप उत्तमम् ।
एकपादा स्थिताः सम्यक्काष्ठभूताः समाहिताः

taptvā varṣasahasrāṇi catvāri tapa uttamam |
ekapādā sthitāḥ samyakkāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ

मेरोरुत्तरभागे तु क्षीरोदस्यानुकूलतः ।
स देशो यत्र नस्तप्तं तपः परमदारुणम्

meroruttarabhāge tu kṣīrodasyānukūlataḥ |
sa deśo yatra nastaptaṃ tapaḥ paramadāruṇam

वरेण्यं वरदं तं वै देवदेवं सनातनम् ।
कथं पश्येमहि वयं देवं नारायणं त्विति

vareṇyaṃ varadaṃ taṃ vai devadevaṃ sanātanam |
kathaṃ paśyemahi vayaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ tviti

अथ व्रतस्यावभृथे वागुवाचाशरीरिणी ।
स्निग्धगम्भीरया वाचा प्रहर्षणकरी विभो

atha vratasyāvabhṛthe vāguvācāśarīriṇī |
snigdhagambhīrayā vācā praharṣaṇakarī vibho

सुतप्तं वस्तपो विप्राः प्रसन्नेनान्तरात्मना ।
यूयं जिज्ञासवो भक्ताः कथं द्रक्ष्यथ तं विभुम्

sutaptaṃ vastapo viprāḥ prasannenāntarātmanā |
yūyaṃ jijñāsavo bhaktāḥ kathaṃ drakṣyatha taṃ vibhum

क्षीरोदधेरुत्तरतः श्वेतद्वीपो महाप्रभः ।
तत्र नारायणपरा मानवाश्चन्द्रवर्चसः

kṣīrodadheruttarataḥ śvetadvīpo mahāprabhaḥ |
tatra nārāyaṇaparā mānavāścandravarcasaḥ

एकान्तभावोपगतास्ते भक्ताः पुरुषोत्तमम् ।
ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्ति सनातनम्

ekāntabhāvopagatāste bhaktāḥ puruṣottamam |
te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśanti sanātanam

अनिन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः ।
एकान्तिनस्ते पुरुषाः श्वेतद्वीपनिवासिनः ।
a गच्छध्वं तत्र मुनयस्तत्रात्मा मे प्रकाशितः

anindriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ |
ekāntinaste puruṣāḥ śvetadvīpanivāsinaḥ |
a gacchadhvaṃ tatra munayastatrātmā me prakāśitaḥ

अथ श्रुत्वा वयं सर्वे वाचं तामशरीरिणीम् ।
यथाख्यातेन मार्गेण तं देशं प्रविशेमहि

atha śrutvā vayaṃ sarve vācaṃ tāmaśarīriṇīm |
yathākhyātena mārgeṇa taṃ deśaṃ praviśemahi

प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं तच्चित्तास्तद्दिदृक्षवः ।
सहसा हि गताः सर्वे तेजसा तस्य मोहिताः

prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ taccittāstaddidṛkṣavaḥ |
sahasā hi gatāḥ sarve tejasā tasya mohitāḥ

ततोऽस्मद्दृष्टिविषयस्तदा प्रतिहतोऽभवत् ।
न च पश्याम पुरुषं तत्तेजोहतदर्शनाः

tato'smaddṛṣṭiviṣayastadā pratihato'bhavat |
na ca paśyāma puruṣaṃ tattejohatadarśanāḥ

ततो नः प्रादुरभवद्विज्ञानं देवयोगजम् ।
न किलातप्ततपसा शक्यते द्रष्टमञ्जसा

tato naḥ prādurabhavadvijñānaṃ devayogajam |
na kilātaptatapasā śakyate draṣṭamañjasā

ततः पुनर्वर्षशतं तप्त्वा तात्कालिकं महत् ।
व्रतावसाने च शुभान्नरान्ददृशिमो वमय्

tataḥ punarvarṣaśataṃ taptvā tātkālikaṃ mahat |
vratāvasāne ca śubhānnarāndadṛśimo vamay

श्वेतांश्चन्द्रप्रतीकाशान्सर्वलक्षणलक्षितान् ।
नित्याञ्जलिकृतान्ब्रह्म जपतः प्रागुदङ्भुखान्

śvetāṃścandrapratīkāśānsarvalakṣaṇalakṣitān |
nityāñjalikṛtānbrahma japataḥ prāgudaṅbhukhān

मानसो नाम स जपो जप्यते तैर्महात्मभिः ।
तेनैकाग्रमनस्त्वेन प्रीतो भवति वै हरिः

mānaso nāma sa japo japyate tairmahātmabhiḥ |
tenaikāgramanastvena prīto bhavati vai hariḥ

याऽभवन्मुनिशार्दूल भाः सूर्यस्य युगक्षये ।
एकैकस्य प्रभा तादृक्साऽभवन्मानवस्य ह

yā'bhavanmuniśārdūla bhāḥ sūryasya yugakṣaye |
ekaikasya prabhā tādṛksā'bhavanmānavasya ha

तेजोनिवासः स द्वीप इति वै मेनिरे वयम् ।
न तत्राभ्यधिकः कश्चित्सर्वे ते समतेजसः

tejonivāsaḥ sa dvīpa iti vai menire vayam |
na tatrābhyadhikaḥ kaścitsarve te samatejasaḥ

अथ सूर्यसहस्रस्य प्रभां युगपदुत्थिताम् ।
सहसा दृष्टवन्तः स्म पुनरेव बृहस्पते

atha sūryasahasrasya prabhāṃ yugapadutthitām |
sahasā dṛṣṭavantaḥ sma punareva bṛhaspate

सहिताश्चाभ्यधावन्त ततस्ते मानवा द्रुतम् ।
कृताञ्जलिपुष्टा हृष्टा नम इत्येव वादिनः

sahitāścābhyadhāvanta tataste mānavā drutam |
kṛtāñjalipuṣṭā hṛṣṭā nama ityeva vādinaḥ

ततो हि वदतां तेषामश्रौष्म विपुलं ध्वनिम् ।
बलिः किलोपह्रियते तस्य देवस्य तैर्नरैः

tato hi vadatāṃ teṣāmaśrauṣma vipulaṃ dhvanim |
baliḥ kilopahriyate tasya devasya tairnaraiḥ

वयं तु तेजसा तस्य सहसा हृतचेतसः ।
न किंचिदपि पश्यामो हतचक्षुर्बलेन्द्रियाः

vayaṃ tu tejasā tasya sahasā hṛtacetasaḥ |
na kiṃcidapi paśyāmo hatacakṣurbalendriyāḥ

एकस्तु शब्दो विततः श्रुतोऽस्माभिरुदीरितः ।
आकाशं पूरयन्सर्वं शिक्षाक्षरसमन्वितः

ekastu śabdo vitataḥ śruto'smābhirudīritaḥ |
ākāśaṃ pūrayansarvaṃ śikṣākṣarasamanvitaḥ

जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन ।
नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज ।
इति शब्दः श्रुतोऽस्माभिः शिक्षाक्षरसमन्वितः

jitaṃ te puṇḍarīkākṣa namaste viśvabhāvana |
namaste'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣa pūrvaja |
iti śabdaḥ śruto'smābhiḥ śikṣākṣarasamanvitaḥ

एतस्मिन्नन्तरे वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः ।
दिव्यान्युवाह पुष्पाणि कर्मण्याश्चौषधीस्तथा

etasminnantare vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥ |
divyānyuvāha puṣpāṇi karmaṇyāścauṣadhīstathā

तैरिष्टः पञ्चकालज्ञैर्हरिरेकान्तिभिर्नरैः ।
भक्त्या परमया युक्तैर्मनोवाक्कर्मभिस्तदा

tairiṣṭaḥ pañcakālajñairharirekāntibhirnaraiḥ |
bhaktyā paramayā yuktairmanovākkarmabhistadā

नूनं तत्रागतो देवो यथा तैर्वागुदीरिता ।
वयं त्वेनं न पश्यामो मोहितास्तस्य मायया

nūnaṃ tatrāgato devo yathā tairvāgudīritā |
vayaṃ tvenaṃ na paśyāmo mohitāstasya māyayā

मारुते सन्निवृत्ते च बलौ च प्रतिपादिते ।
चिन्ताव्याकुलितात्मानो जाताः स्मोङ्गिसांवर

mārute sannivṛtte ca balau ca pratipādite |
cintāvyākulitātmāno jātāḥ smoṅgisāṃvara

मानवानां सहस्रेषु तेषु वै शुद्धयोनिषु ।
अस्मान्न कश्चिन्मनसा चक्षुषा वाऽप्यपूजयत्

mānavānāṃ sahasreṣu teṣu vai śuddhayoniṣu |
asmānna kaścinmanasā cakṣuṣā vā'pyapūjayat

तेऽपि स्वस्था मुनिगणा एक भावमनुव्रताः ।
नास्मासु दधिरे भावं ब्रह्मभावमनुष्ठिताः

te'pi svasthā munigaṇā eka bhāvamanuvratāḥ |
nāsmāsu dadhire bhāvaṃ brahmabhāvamanuṣṭhitāḥ

ततोऽस्मान्सुपरिश्रान्तांस्तपसा चातिकर्शितान् ।
उवाच स्वस्थं किमपि भूतं तत्राशरीरकम्

tato'smānsupariśrāntāṃstapasā cātikarśitān |
uvāca svasthaṃ kimapi bhūtaṃ tatrāśarīrakam

दृष्टा वः पुरुषाः श्वेताः सर्वेन्द्रियविवर्जिताः ।
दृष्टो भवति देवेश एभिर्दृष्टैर्द्विजोत्तमैः

dṛṣṭā vaḥ puruṣāḥ śvetāḥ sarvendriyavivarjitāḥ |
dṛṣṭo bhavati deveśa ebhirdṛṣṭairdvijottamaiḥ

गच्छध्वं मुनयः सर्वे यथागतमितोऽचिरात् ।
न स शक्यस्त्वभक्तेन द्रष्टुं देवः कथंचन

gacchadhvaṃ munayaḥ sarve yathāgatamito'cirāt |
na sa śakyastvabhaktena draṣṭuṃ devaḥ kathaṃcana

कामं कालेन महता एकान्तित्वमुपागतैः ।
शक्यो द्रष्टुं स भगवान्प्रभामण्डलदुर्दृशः

kāmaṃ kālena mahatā ekāntitvamupāgataiḥ |
śakyo draṣṭuṃ sa bhagavānprabhāmaṇḍaladurdṛśaḥ

महत्कार्यं च कर्तव्यं युष्माभिर्द्विजसत्तमाः ।
इतः कृतयुगेऽतीते विपर्यासं गतेऽपि च

mahatkāryaṃ ca kartavyaṃ yuṣmābhirdvijasattamāḥ |
itaḥ kṛtayuge'tīte viparyāsaṃ gate'pi ca

वैवस्वतेऽन्तरे विप्राः प्राप्ते त्रेतायुगे पुनः ।
सुराणां कार्यसिद्ध्यर्थं सहाया वै भविष्यथ

vaivasvate'ntare viprāḥ prāpte tretāyuge punaḥ |
surāṇāṃ kāryasiddhyarthaṃ sahāyā vai bhaviṣyatha

ततस्तदद्भुतं वाक्यं निशम्यैवामृतोपमम् ।
तस्य प्रसादात्प्राप्ताः स्मो देशमीप्सिंतमञ्जसा

tatastadadbhutaṃ vākyaṃ niśamyaivāmṛtopamam |
tasya prasādātprāptāḥ smo deśamīpsiṃtamañjasā

एवं सुतपसा चैव हव्यकव्यस्तैथैव च ।
देवोऽस्माभिर्न दृष्टः स कथं त्वं द्रष्टुमर्हसि

evaṃ sutapasā caiva havyakavyastaithaiva ca |
devo'smābhirna dṛṣṭaḥ sa kathaṃ tvaṃ draṣṭumarhasi

नारायणो महद्भूतं विश्वसृग्घव्यकव्यभुक् ।
अनादिनिधनोऽव्यक्तो देवदानवपूजितः

nārāyaṇo mahadbhūtaṃ viśvasṛgghavyakavyabhuk |
anādinidhano'vyakto devadānavapūjitaḥ

एवमेकतवाक्येन द्वितत्रितमतेन च ।
अनुनीतः सदस्यैश्च बृहस्पतिरुदारधीः ।
समापयत्ततो यज्ञं दैवतं समपूजयत्

evamekatavākyena dvitatritamatena ca |
anunītaḥ sadasyaiśca bṛhaspatirudāradhīḥ |
samāpayattato yajñaṃ daivataṃ samapūjayat

समाप्तयज्ञो राजाऽपि प्रजां पालितवान्वसुः ।
ब्रह्मशापाद्दिवो भ्रष्टः प्रविवेश महीं ततः

samāptayajño rājā'pi prajāṃ pālitavānvasuḥ |
brahmaśāpāddivo bhraṣṭaḥ praviveśa mahīṃ tataḥ

स राजा राजशार्दूल सत्यधर्मपरायणः ।
अन्तर्भूमिगतश्चैव सततं धर्मवत्सलः

sa rājā rājaśārdūla satyadharmaparāyaṇaḥ |
antarbhūmigataścaiva satataṃ dharmavatsalaḥ

नारायणपरो भूत्वा नारायणजपं जपन् ।
तस्यैव च प्रसादेन पुनरेवोत्थितस्तु सः

nārāyaṇaparo bhūtvā nārāyaṇajapaṃ japan |
tasyaiva ca prasādena punarevotthitastu saḥ

महीतलाद्गतः स्थानं ब्रह्मणः समनन्तरम् ।
परां गतिमनुप्राप्त इति नैष्ठिकमञ्जसा

mahītalādgataḥ sthānaṃ brahmaṇaḥ samanantaram |
parāṃ gatimanuprāpta iti naiṣṭhikamañjasā