अध्याय 345: उपरिचर वसु भूमि में क्यों गिरे

यदा भक्तो भगवति आसीद्राजा महान्वसुः ।
किमर्थं स परिभ्रष्टो विवेश विवरं भुवः

yadā bhakto bhagavati āsīdrājā mahānvasuḥ |
kimarthaṃ sa paribhraṣṭo viveśa vivaraṃ bhuvaḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ऋषीणां चैव संवादं त्रिदशानां च भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ṛṣīṇāṃ caiva saṃvādaṃ tridaśānāṃ ca bhārata

इयं वै कर्मभूमिः स्यात्स्वर्गो भोगाय कल्पितः ।
तस्मादिन्द्रो महीं प्राप्य यजनाप तु दीक्षितः

iyaṃ vai karmabhūmiḥ syātsvargo bhogāya kalpitaḥ |
tasmādindro mahīṃ prāpya yajanāpa tu dīkṣitaḥ

सवनीयपशोः काल आगते तु बृहस्पतिः ।
पिष्टमानीयतामत्र पश्वर्थमिति भाषत

savanīyapaśoḥ kāla āgate tu bṛhaspatiḥ |
piṣṭamānīyatāmatra paśvarthamiti bhāṣata

तच्छ्रुत्वा देवताः सर्वा इदमूचुर्द्विजोत्तमम् ।
बृहस्पतिं मांसगृद्धाः पृथक्पृथगिदं पुनः

tacchrutvā devatāḥ sarvā idamūcurdvijottamam |
bṛhaspatiṃ māṃsagṛddhāḥ pṛthakpṛthagidaṃ punaḥ

अजेन यष्टव्यमिति प्राहुर्देवा द्विजोत्तमान् ।
स च छागोप्यजो ज्ञेयो नान्यः पशुरिति स्थितिः

ajena yaṣṭavyamiti prāhurdevā dvijottamān |
sa ca chāgopyajo jñeyo nānyaḥ paśuriti sthitiḥ

बीजैर्यज्ञेषु यष्टव्यमिति वै वैदिकी श्रुतिः ।
अजसंज्ञानि बीजानि च्छागं नो हन्तुमर्हथ

bījairyajñeṣu yaṣṭavyamiti vai vaidikī śrutiḥ |
ajasaṃjñāni bījāni cchāgaṃ no hantumarhatha

नैष धर्मः सतां देवा यत्र बध्येत वै पशुः ।
इदं कृतयुगं श्रेष्ठं कथं वध्येत वै पशुः

naiṣa dharmaḥ satāṃ devā yatra badhyeta vai paśuḥ |
idaṃ kṛtayugaṃ śreṣṭhaṃ kathaṃ vadhyeta vai paśuḥ

तेषां संवदतामेवमृषीणां विबुधैः सह ।
मार्गागतो नृपश्रेष्ठस्तं देशं प्राप्तवान्वसुः

teṣāṃ saṃvadatāmevamṛṣīṇāṃ vibudhaiḥ saha |
mārgāgato nṛpaśreṣṭhastaṃ deśaṃ prāptavānvasuḥ

अन्तरिक्षचरः श्रीमान्सहस्रबलवाहनः ।
तं दृष्ट्वा सहसाऽऽयान्तं वसुं ते त्वन्तरिक्षगम्

antarikṣacaraḥ śrīmānsahasrabalavāhanaḥ |
taṃ dṛṣṭvā sahasā''yāntaṃ vasuṃ te tvantarikṣagam

ऊचुर्द्विजातयो देवानेष च्छेत्स्यति संशयम् ।
यज्वा दानपतिः श्रेष्ठः सर्वभूतहितप्रियः ।
कथंस्विदन्यथा ब्रूयादेष वाक्यं महान्वसुः

ūcurdvijātayo devāneṣa cchetsyati saṃśayam |
yajvā dānapatiḥ śreṣṭhaḥ sarvabhūtahitapriyaḥ |
kathaṃsvidanyathā brūyādeṣa vākyaṃ mahānvasuḥ

एवं ते संविदं कृत्वा विबुधा ऋषयस्तथा ।
अपृच्छन्सहिताऽभ्येत्य वसुं राजानमन्तिकात्

evaṃ te saṃvidaṃ kṛtvā vibudhā ṛṣayastathā |
apṛcchansahitā'bhyetya vasuṃ rājānamantikāt

भो राजन्केन यष्टव्यमजेनाहोस्विदौषधैः ।
एतन्नः संशयं छिन्धि प्रमाणं नो भवान्मतः

bho rājankena yaṣṭavyamajenāhosvidauṣadhaiḥ |
etannaḥ saṃśayaṃ chindhi pramāṇaṃ no bhavānmataḥ

स तान्कृताञ्जलिर्भूत्वा परिपप्रच्छ वै वसुः ।
कस्य वै को मतः पक्षो ब्रूत सत्यं द्विजोत्तमाः

sa tānkṛtāñjalirbhūtvā paripapraccha vai vasuḥ |
kasya vai ko mataḥ pakṣo brūta satyaṃ dvijottamāḥ

धान्यैर्यष्टव्यमित्येव पक्षोऽस्माकं नराधिप ।
देवानां तु पशुः पक्षो मतो राजन्वदस्व नः

dhānyairyaṣṭavyamityeva pakṣo'smākaṃ narādhipa |
devānāṃ tu paśuḥ pakṣo mato rājanvadasva naḥ

देवानां तु मतं ज्ञात्वा वसुना पक्षसंश्रयात् ।
छागेनाजेन यष्टव्यमेवमुक्तं वचस्तदा

devānāṃ tu mataṃ jñātvā vasunā pakṣasaṃśrayāt |
chāgenājena yaṣṭavyamevamuktaṃ vacastadā

कुपितास्ते ततः सर्वे मुनयः सूर्यवर्चसः ।
ऊचुर्वसुं विमानस्थं देवपक्षार्थवादिनम्

kupitāste tataḥ sarve munayaḥ sūryavarcasaḥ |
ūcurvasuṃ vimānasthaṃ devapakṣārthavādinam

सुरपक्षो गृहीतस्ते यस्मात्तस्माद्दिवः पत ।
अद्यप्रभृति ते राजन्नाकाशे विहता गतिः

surapakṣo gṛhītaste yasmāttasmāddivaḥ pata |
adyaprabhṛti te rājannākāśe vihatā gatiḥ

अस्माच्छापाभिघातेन महीं भित्त्वा प्रवेक्ष्यसि ।
विरुद्धं वेदसूत्राणामुक्तं यदि भवेन्नृप ।
वयं विरुद्धवचना यदि तत्र पतामहे

asmācchāpābhighātena mahīṃ bhittvā pravekṣyasi |
viruddhaṃ vedasūtrāṇāmuktaṃ yadi bhavennṛpa |
vayaṃ viruddhavacanā yadi tatra patāmahe

ततस्तस्मिन्मुहूर्तेऽथ राजोपरिचरस्तदा ।
अधो वै संबभूवाशु भूमेर्विवरगो नृप

tatastasminmuhūrte'tha rājoparicarastadā |
adho vai saṃbabhūvāśu bhūmervivarago nṛpa

स्मृतिस्त्वेवं न विजहौ तदा नारायणाज्ञया

smṛtistvevaṃ na vijahau tadā nārāyaṇājñayā

देवास्तु सहिताः सर्वे वमोः शापविमोक्षणम् ।
चिन्तयामासुरव्यग्राः सुकृतं हि नृपस्य तत्

devāstu sahitāḥ sarve vamoḥ śāpavimokṣaṇam |
cintayāmāsuravyagrāḥ sukṛtaṃ hi nṛpasya tat

अनेनास्मत्कृते राज्ञा शापः प्राप्तो महात्मना ।
अस्य प्रतिप्रियं कार्यं सहितैर्नो दिवौकसः

anenāsmatkṛte rājñā śāpaḥ prāpto mahātmanā |
asya pratipriyaṃ kāryaṃ sahitairno divaukasaḥ

इति बुद्ध्या व्यवस्याशु गत्वा निश्चयमीश्वराः ।
ऊचुः संहृष्टमनसो राजोपरिचरं तदा

iti buddhyā vyavasyāśu gatvā niścayamīśvarāḥ |
ūcuḥ saṃhṛṣṭamanaso rājoparicaraṃ tadā

ब्रह्मण्य देवभक्तस्त्वं सुरासुरगुरुर्हरिः ।
कामं स तव तुष्टात्मा कुर्याच्छापविभोक्षणम्

brahmaṇya devabhaktastvaṃ surāsuragururhariḥ |
kāmaṃ sa tava tuṣṭātmā kuryācchāpavibhokṣaṇam

मानना तु द्विजातीनां कर्तव्या वै महात्मनाम् ।
अवश्यं तपसा तेषां फलितव्यं नृपोत्तम

mānanā tu dvijātīnāṃ kartavyā vai mahātmanām |
avaśyaṃ tapasā teṣāṃ phalitavyaṃ nṛpottama

यतस्त्वं सहसा भ्रष्ट आकाशान्मेदिनीतलम् ।
विरुद्धं वेदसूत्राणां न वक्तव्यं हितार्थिना

yatastvaṃ sahasā bhraṣṭa ākāśānmedinītalam |
viruddhaṃ vedasūtrāṇāṃ na vaktavyaṃ hitārthinā

अस्मत्पक्षनिमित्तेन व्यसनं प्राप्तमीदृशम् ।
एकं त्वनुग्रहं तुभ्यं दद्मो वै नृप्रसत्तम ।
यावत्त्वं शापदोषेण कालमासिप्यसेऽनघ

asmatpakṣanimittena vyasanaṃ prāptamīdṛśam |
ekaṃ tvanugrahaṃ tubhyaṃ dadmo vai nṛprasattama |
yāvattvaṃ śāpadoṣeṇa kālamāsipyase'nagha

भूमेर्विवरगो भूत्वा तावत्त्वं कालमाप्स्यसि ।
यज्ञेषु सुहुतां विप्रैर्वसोर्धारां समाहितैः

bhūmervivarago bhūtvā tāvattvaṃ kālamāpsyasi |
yajñeṣu suhutāṃ viprairvasordhārāṃ samāhitaiḥ

प्राप्स्यसेऽस्मदनुध्यानान्मा च त्वां ग्लानिराविशेत् ।
न क्षुत्पिपासे राजेन्द्र भूमेश्छिद्रे भविष्यतः

prāpsyase'smadanudhyānānmā ca tvāṃ glānirāviśet |
na kṣutpipāse rājendra bhūmeśchidre bhaviṣyataḥ

वसोर्धारामिपीतत्वात्तेजसाऽऽप्यायितेन च ।
स देवोऽस्मद्वरात्प्रीतो ब्रह्मलोकं हि नेष्यति

vasordhārāmipītatvāttejasā''pyāyitena ca |
sa devo'smadvarātprīto brahmalokaṃ hi neṣyati

एवं दत्त्वा वरं राज्ञे सर्वे ते च दिवौकसः ।
ऋतुं समाप्य पिष्टेन मुनीनां वचनात्तदा

evaṃ dattvā varaṃ rājñe sarve te ca divaukasaḥ |
ṛtuṃ samāpya piṣṭena munīnāṃ vacanāttadā

गताः धमवनं देवा ऋषगश्च तपोधनाः ।
गृहीत्वा दक्षिणां सर्वे गतः स्वानाश्रमान्पुनः

gatāḥ dhamavanaṃ devā ṛṣagaśca tapodhanāḥ |
gṛhītvā dakṣiṇāṃ sarve gataḥ svānāśramānpunaḥ

वसुं विचिन्त्य शक्रश्च प्रविनेशामरावतीम् ।
वसुर्विवरगस्तत्र व्यलीकस्य फलं गुरोः

vasuṃ vicintya śakraśca pravineśāmarāvatīm |
vasurvivaragastatra vyalīkasya phalaṃ guroḥ

चक्रे वसुस्ततः पूजां विष्वक्सेनाय भारत ।
जप्यं जगौ च सततं नारायणमुखोद्गवम्

cakre vasustataḥ pūjāṃ viṣvaksenāya bhārata |
japyaṃ jagau ca satataṃ nārāyaṇamukhodgavam

तत्रापि पञ्चभिर्यज्ञैः पञ्चकालानरिंदम् ।
अयजद्धरिं सुरपतिं भूमेर्विवरगोऽपि सन्

tatrāpi pañcabhiryajñaiḥ pañcakālānariṃdam |
ayajaddhariṃ surapatiṃ bhūmervivarago'pi san

ततोऽस्य तुष्टो भगवान्भक्त्या नारायणो हरिः ।
अनन्यभक्तस्य सतस्तत्परस्य जितात्मनः

tato'sya tuṣṭo bhagavānbhaktyā nārāyaṇo hariḥ |
ananyabhaktasya satastatparasya jitātmanaḥ

वरदो भगवान्विष्णुः समीपस्थं द्विजोत्तमम् ।
गरुत्मन्तं महावेगमावभाषेऽप्सितं तदा

varado bhagavānviṣṇuḥ samīpasthaṃ dvijottamam |
garutmantaṃ mahāvegamāvabhāṣe'psitaṃ tadā

द्विजोत्तम महाभाग पश्यतां वचनान्मम ।
सम्राड्राजा वसुर्नाम धर्मात्मा संशितव्रतः

dvijottama mahābhāga paśyatāṃ vacanānmama |
samrāḍrājā vasurnāma dharmātmā saṃśitavrataḥ

ब्राह्मणानां प्रकोपेन प्रविष्टो वसुधातलम् ।
मानितास्ते तु विप्रेन्द्रास्त्वं तु गच्छ द्विजोत्तम्

brāhmaṇānāṃ prakopena praviṣṭo vasudhātalam |
mānitāste tu viprendrāstvaṃ tu gaccha dvijottam

भूमेर्विवरसंगुप्तं गरुडेह ममाज्ञया ।
अधश्चरं नृपश्रेष्ठं खेचरं कुरु माचिरम्

bhūmervivarasaṃguptaṃ garuḍeha mamājñayā |
adhaścaraṃ nṛpaśreṣṭhaṃ khecaraṃ kuru māciram

गरुत्मानथ विक्षिप्य पक्षौ मारुतवेगवान् ।
विवेश विवरं भूमेर्यत्रास्ते वाग्यतो वसुः

garutmānatha vikṣipya pakṣau mārutavegavān |
viveśa vivaraṃ bhūmeryatrāste vāgyato vasuḥ

तत एनं समुत्क्षिप्य सहसा विनतासुतः ।
उत्पपात नभस्तूर्णं तत्र चैनममुञ्चत

tata enaṃ samutkṣipya sahasā vinatāsutaḥ |
utpapāta nabhastūrṇaṃ tatra cainamamuñcata

अस्मिन्मुहुर्ते संजज्ञे राजोपरिचरः पुनः ।
सशरीरो गतश्चैव ब्रह्मलोकं नृपोत्तमः

asminmuhurte saṃjajñe rājoparicaraḥ punaḥ |
saśarīro gataścaiva brahmalokaṃ nṛpottamaḥ

एवं तेनापि कौन्तेय वाग्दोषाद्देवताज्ञया ।
प्राप्ता गतिरधस्तात्तु द्विजशापान्महात्मना

evaṃ tenāpi kaunteya vāgdoṣāddevatājñayā |
prāptā gatiradhastāttu dvijaśāpānmahātmanā

केवलं पुरुषस्तेन सेवितो हरिरीश्वरः ।
ततः शीघ्रं जहौ शापं ब्रह्मलोकमवाप च

kevalaṃ puruṣastena sevito harirīśvaraḥ |
tataḥ śīghraṃ jahau śāpaṃ brahmalokamavāpa ca

एतत्ते सर्वमाख्यातं संभूता मानवा यथा ।
नारदोऽपि यथा श्वेतं द्वीपं स गतवानृषिः ।
तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

etatte sarvamākhyātaṃ saṃbhūtā mānavā yathā |
nārado'pi yathā śvetaṃ dvīpaṃ sa gatavānṛṣiḥ |
tatte sarvaṃ pravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa