अध्याय 343: नारद का श्वेतद्वीप दर्शन और चित्रशिखण्डी शास्त्र

स एवमुक्तो द्विपदां वरिष्ठो
नारायणेनोत्तमपूरुषेण ।
जगाद वाक्यं द्विपदां वरिष्ठं
नारायणं लोकहिताधिवासम्

sa evamukto dvipadāṃ variṣṭho
nārāyaṇenottamapūruṣeṇa |
jagāda vākyaṃ dvipadāṃ variṣṭhaṃ
nārāyaṇaṃ lokahitādhivāsam

यदर्थमात्मप्रभवेह जन्म
त्वयोत्तमं धर्मगृहे चतुर्धा ।
तत्साध्यतां लोकहितार्थमद्य
गच्छामि द्रष्टुं प्रकृतिं तवाद्याम्

yadarthamātmaprabhaveha janma
tvayottamaṃ dharmagṛhe caturdhā |
tatsādhyatāṃ lokahitārthamadya
gacchāmi draṣṭuṃ prakṛtiṃ tavādyām

वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ
तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम् ।
पूजां गुरूणां सततं करोमि
परस्य गुह्यं न तु भिन्नपूर्वम्

vedāḥ svadhītā mama lokanātha
taptaṃ tapo nānṛtamuktapūrvam |
pūjāṃ gurūṇāṃ satataṃ karomi
parasya guhyaṃ na tu bhinnapūrvam

गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे
शत्रौ च मित्रे च समोस्मि नित्यम् ।
तं चादिदेवं सततं प्रपन्न
एकान्तभावेन वृणोभ्यजस्रम्

guptāni catvāri yathāgamaṃ me
śatrau ca mitre ca samosmi nityam |
taṃ cādidevaṃ satataṃ prapanna
ekāntabhāvena vṛṇobhyajasram

एभिर्विशेषैः परिशृद्धसत्वः
कस्मान्न पश्येयमनन्तमीशम् ।
तत्पारमेष्ठ्यस्य वचो निशम्य
नारायणः शाश्वतधर्मगोप्ता

ebhirviśeṣaiḥ pariśṛddhasatvaḥ
kasmānna paśyeyamanantamīśam |
tatpārameṣṭhyasya vaco niśamya
nārāyaṇaḥ śāśvatadharmagoptā

गच्छेति तं नारदमुक्तबान्स
संपूजयित्वा विधिवत्क्रियाभिः ।
ततो विसृष्टः परमेष्ठिपुत्रः
सोऽभ्यर्चयित्वा तमृषिं पुराणम्

gaccheti taṃ nāradamuktabānsa
saṃpūjayitvā vidhivatkriyābhiḥ |
tato visṛṣṭaḥ parameṣṭhiputraḥ
so'bhyarcayitvā tamṛṣiṃ purāṇam

खमुत्पपातोत्तमयोगयुक्त
स्ततोऽधिमेरौ सहसा निलिल्ये ।
तत्रावतस्थे च मुनिर्मुर्हुत
मेकान्तमासाद्य गिरेः स शृङ्क्ते

khamutpapātottamayogayukta
stato'dhimerau sahasā nililye |
tatrāvatasthe ca munirmurhuta
mekāntamāsādya gireḥ sa śṛṅkte

आलोकयन्नुत्तरपश्चिमेन
ददर्श चाप्यद्भुतमुक्तरूपम् ।
क्षीरोदधेर्योत्तरतो हि द्वीपः
श्वेतः स नाम्ना प्रथितो विशालः

ālokayannuttarapaścimena
dadarśa cāpyadbhutamuktarūpam |
kṣīrodadheryottarato hi dvīpaḥ
śvetaḥ sa nāmnā prathito viśālaḥ

मेरोः सहस्रैः स हि योजनानां
द्वात्रिंशतोर्ध्वं कविभिर्निरुक्तः ।
अनिन्द्रियाश्चानशनाश्च तत्र
निष्पन्दहीनाः सुसुगन्धिनस्ते

meroḥ sahasraiḥ sa hi yojanānāṃ
dvātriṃśatordhvaṃ kavibhirniruktaḥ |
anindriyāścānaśanāśca tatra
niṣpandahīnāḥ susugandhinaste

श्वेताः पुमांसो गतसर्वपापा
श्चक्षुर्मुषः पापकृतां नराणाम् ।
वज्रास्थिकायाः सममानोन्माना
दिव्यावयवरूपाः शुभसारोपेताः

śvetāḥ pumāṃso gatasarvapāpā
ścakṣurmuṣaḥ pāpakṛtāṃ narāṇām |
vajrāsthikāyāḥ samamānonmānā
divyāvayavarūpāḥ śubhasāropetāḥ

छत्राकृतिशीर्षा मेघौघनिनादाः
सममुष्कचतुष्का राजीवच्छदपादाः ।
षष्ठ्या दन्तैर्युक्ताः शुक्लैरष्टाभिर्दंष्ट्राभिर्ये
जिह्वाभिर्ये विश्ववक्रंलेलिह्यन्ते सूर्यप्रख्यम्

chatrākṛtiśīrṣā meghaughaninādāḥ
samamuṣkacatuṣkā rājīvacchadapādāḥ |
ṣaṣṭhyā dantairyuktāḥ śuklairaṣṭābhirdaṃṣṭrābhirye
jihvābhirye viśvavakraṃlelihyante sūryaprakhyam

सर्वे तस्य निसर्ग इति
युधिष्ठिर उवाच ।
अनिन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः ।
कथं ते पुरुषा जाताः का तेषां गतिरुत्तमा

sarve tasya nisarga iti
yudhiṣṭhira uvāca |
anindriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ |
kathaṃ te puruṣā jātāḥ kā teṣāṃ gatiruttamā

ये च मुक्ता भवन्तीह नरा भरतसत्तम ।
तेषां लक्षणमेतद्धि तच्छ्वेतद्द्वीपवासिनाम्

ye ca muktā bhavantīha narā bharatasattama |
teṣāṃ lakṣaṇametaddhi tacchvetaddvīpavāsinām

तस्मान्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे ।
त्वं हि सर्वकथारामस्त्वां चैवोपाश्रिता वयम्

tasmānme saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me |
tvaṃ hi sarvakathārāmastvāṃ caivopāśritā vayam

विस्तीर्णैषा कथा राजञ्श्रुता मे पितृसन्निधौ ।
यैषा तव हि वक्तव्या कथासारो हि सा मता

vistīrṇaiṣā kathā rājañśrutā me pitṛsannidhau |
yaiṣā tava hi vaktavyā kathāsāro hi sā matā

शन्तनोः कथयामास नारदो मुनिसत्तमः ।
राज्ञा पृष्टः पुरा प्राह तत्राहं श्रुतवान्पुरा

śantanoḥ kathayāmāsa nārado munisattamaḥ |
rājñā pṛṣṭaḥ purā prāha tatrāhaṃ śrutavānpurā

राजोपरिचरो नाम बभूवाधिपतिर्भुवः ।
आखण्‍डलसखः ख्यातो भक्तो नारायणं हरिं

rājoparicaro nāma babhūvādhipatirbhuvaḥ |
ākhaṇ‍ḍalasakhaḥ khyāto bhakto nārāyaṇaṃ hariṃ

धार्मिको नित्यभक्तश्च पितुर्नित्यमतन्द्रितः ।
साम्राज्यं तेन संप्राप्तं नारायणवरात्पुरा

dhārmiko nityabhaktaśca piturnityamatandritaḥ |
sāmrājyaṃ tena saṃprāptaṃ nārāyaṇavarātpurā

सात्वतं विधिमास्थाय प्राक्सूर्यमुखनिःसृतम् ।
पूजयामास देवेशं तच्छेषेण पितामहान्

sātvataṃ vidhimāsthāya prāksūryamukhaniḥsṛtam |
pūjayāmāsa deveśaṃ taccheṣeṇa pitāmahān

पितृशेषेण विप्रांश्च संविभज्याश्रितांश्च सः ।
शेषान्नभुक्सत्यपरः सर्वभूतेष्वहिंसकः

pitṛśeṣeṇa viprāṃśca saṃvibhajyāśritāṃśca saḥ |
śeṣānnabhuksatyaparaḥ sarvabhūteṣvahiṃsakaḥ

सर्वभावेन भक्तः स देवदेवं जनार्दनम् ।
अनादिमध्यनिधनं लोककर्तारमव्ययम्

sarvabhāvena bhaktaḥ sa devadevaṃ janārdanam |
anādimadhyanidhanaṃ lokakartāramavyayam

तस्य नारायणे भक्तिं वहतोऽमित्रकर्शिनः ।
एकशय्यासनं देवो दत्तवान्देवराट् स्वयम्

tasya nārāyaṇe bhaktiṃ vahato'mitrakarśinaḥ |
ekaśayyāsanaṃ devo dattavāndevarāṭ svayam

आत्मराज्यं धनं चैव कलत्रं वाहनं तथा ।
यत्तद्भागवतं सर्वमिति तत्प्रेषितं सदा

ātmarājyaṃ dhanaṃ caiva kalatraṃ vāhanaṃ tathā |
yattadbhāgavataṃ sarvamiti tatpreṣitaṃ sadā

काम्यनैमित्तिका राजन्यज्ञियाः परमक्रियाः ।
सर्वाः सात्वतमास्थाय विधिं चक्रे समाहितः

kāmyanaimittikā rājanyajñiyāḥ paramakriyāḥ |
sarvāḥ sātvatamāsthāya vidhiṃ cakre samāhitaḥ

पाञ्चरात्रविदो मुख्यास्तस्य गेहे महात्मनः ।
वरान्नं भगवत्प्रोक्तं भुञ्जते वाऽग्रभोजनम्

pāñcarātravido mukhyāstasya gehe mahātmanaḥ |
varānnaṃ bhagavatproktaṃ bhuñjate vā'grabhojanam

तस्य प्रशासतो राज्यं धर्मेणामित्रघातिनः ।
नानृता वाक्समभवन्मनो दुष्टं न चाभवत् ।
न च कायेन कृतवान्स पापं परमण्वपि

tasya praśāsato rājyaṃ dharmeṇāmitraghātinaḥ |
nānṛtā vāksamabhavanmano duṣṭaṃ na cābhavat |
na ca kāyena kṛtavānsa pāpaṃ paramaṇvapi

ये हि ते ऋषयः ख्याताः सप्त चित्रशिखण्डिनः ।
तैरेकमतिभिर्भूत्वा यत्प्रोक्तं शास्त्रमुत्तमम्

ye hi te ṛṣayaḥ khyātāḥ sapta citraśikhaṇḍinaḥ |
tairekamatibhirbhūtvā yatproktaṃ śāstramuttamam

वेदैश्चतुर्भिः समितं कृतं मेरौ महागिरौ ।
आस्यैः सप्तभिरुद्गीर्णं लोकधर्ममनुत्तमम्

vedaiścaturbhiḥ samitaṃ kṛtaṃ merau mahāgirau |
āsyaiḥ saptabhirudgīrṇaṃ lokadharmamanuttamam

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
वसिष्ठश्च महातेजास्ते हि चित्रशिखण्डिनः

marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
vasiṣṭhaśca mahātejāste hi citraśikhaṇḍinaḥ

सप्त प्रकृतयो ह्येतास्तथा स्वायंभुवोऽष्टमः ।
एताभिर्धार्यते लोकस्ताभ्याः शास्त्रं विनिःसृतं

sapta prakṛtayo hyetāstathā svāyaṃbhuvo'ṣṭamaḥ |
etābhirdhāryate lokastābhyāḥ śāstraṃ viniḥsṛtaṃ

एकाग्रमनसो दान्ता मुनयः संयमे रताः ।
भूतभव्यभविष्यज्ञाः सत्यधर्मपरायणाः

ekāgramanaso dāntā munayaḥ saṃyame ratāḥ |
bhūtabhavyabhaviṣyajñāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ

इदं श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितमनुत्तमम् ।
लोकान्संचिन्त्य मनसा ततः शास्त्रं प्रचक्रिरे

idaṃ śreya idaṃ brahma idaṃ hitamanuttamam |
lokānsaṃcintya manasā tataḥ śāstraṃ pracakrire

तत्र धर्मार्थकामा हि मोक्षः पश्चाच्च कीर्तितः ।
मर्यादा विविधाश्चैव दिवि भूमौ च संस्थिताः

tatra dharmārthakāmā hi mokṣaḥ paścācca kīrtitaḥ |
maryādā vividhāścaiva divi bhūmau ca saṃsthitāḥ

आराध्य तपसा देवं हरिं नारायणं प्रभुम् ।
दिव्यं वर्षसहस्रं वै सर्वे ते ऋषिभिः सह

ārādhya tapasā devaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum |
divyaṃ varṣasahasraṃ vai sarve te ṛṣibhiḥ saha

नारायणानुशिष्टा हि तदा देवी सरस्वती ।
विवेश तानृषीन्सर्वाल्लोँकानां हितकाम्यया

nārāyaṇānuśiṣṭā hi tadā devī sarasvatī |
viveśa tānṛṣīnsarvāllom̐kānāṃ hitakāmyayā

ततः प्रवर्तिता सम्यक्तपोविद्भिर्द्विजातिभिः ।
शब्दे चार्थे च हेतौ च एषा प्रथमसर्गजा

tataḥ pravartitā samyaktapovidbhirdvijātibhiḥ |
śabde cārthe ca hetau ca eṣā prathamasargajā

आदावेव हि तच्छास्त्रमोंकारस्वरपूजितम् ।
ऋषिभिः श्रावितं तत्र यत्र कारुणिकोह्यसौ

ādāveva hi tacchāstramoṃkārasvarapūjitam |
ṛṣibhiḥ śrāvitaṃ tatra yatra kāruṇikohyasau

ततः प्रसन्नो भगवाननिर्दिष्टशरीरगः ।
ऋषीनुवाच तान्सर्वानदृश्यः पुरुषोत्तमः

tataḥ prasanno bhagavānanirdiṣṭaśarīragaḥ |
ṛṣīnuvāca tānsarvānadṛśyaḥ puruṣottamaḥ

कृतं शतसहस्रं हि श्लोकानां हितमुत्तमम् ।
लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य यस्माद्धर्मः प्रवर्तते

kṛtaṃ śatasahasraṃ hi ślokānāṃ hitamuttamam |
lokatantrasya kṛtsnasya yasmāddharmaḥ pravartate

प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च यस्मादेतद्भविष्यति ।
यजुर्ऋक्सामभिर्जुष्टमथर्वाङ्गिरसैस्तथा

pravṛttau ca nivṛttau ca yasmādetadbhaviṣyati |
yajurṛksāmabhirjuṣṭamatharvāṅgirasaistathā

यथाप्रमाणं हिं मया कृतो ब्रह्म प्रसादतः ।
रुद्रश्च क्रोधजो विप्रा यूयं प्रकृतयस्तथा ।

yathāpramāṇaṃ hiṃ mayā kṛto brahma prasādataḥ |
rudraśca krodhajo viprā yūyaṃ prakṛtayastathā |

सूर्याचन्द्रमसौ वायुर्भूमिरापोऽग्निरेव च ।
सर्वे च नक्षत्रगणा यच्च भूताभिशब्दितम्

sūryācandramasau vāyurbhūmirāpo'gnireva ca |
sarve ca nakṣatragaṇā yacca bhūtābhiśabditam

अधिकारेषु वर्तन्ते यथास्वं ब्रह्मवादिनः ।
सर्वे प्रमाणं हि यथा तथा तच्छास्त्रमुत्तमम्

adhikāreṣu vartante yathāsvaṃ brahmavādinaḥ |
sarve pramāṇaṃ hi yathā tathā tacchāstramuttamam

भविष्यति प्रमाणं वै एतन्मदनुशासनम् ।
तस्मात्प्रवक्ष्यते धर्मान्मनुः स्वायंभुवः स्वयम्

bhaviṣyati pramāṇaṃ vai etanmadanuśāsanam |
tasmātpravakṣyate dharmānmanuḥ svāyaṃbhuvaḥ svayam

उशना बृहस्पतिश्चैव यदोत्पन्नौ भविष्यतः ।
तदा प्रवक्ष्यतः शास्त्रं युष्मन्मतिभिरुद्धृतम्

uśanā bṛhaspatiścaiva yadotpannau bhaviṣyataḥ |
tadā pravakṣyataḥ śāstraṃ yuṣmanmatibhiruddhṛtam

स्वायंभुवेषु धर्मेषु शास्त्रे चोशनसा कृते ।
बृहस्पतिमते चैव लोकेषु प्रतिचारिते

svāyaṃbhuveṣu dharmeṣu śāstre cośanasā kṛte |
bṛhaspatimate caiva lokeṣu praticārite

युष्मत्कृतमिदं शास्त्रं प्रजापालो वसुस्ततः ।
बृहस्पतिसकाशाद्वै प्राप्स्यते द्विजसत्तमाः

yuṣmatkṛtamidaṃ śāstraṃ prajāpālo vasustataḥ |
bṛhaspatisakāśādvai prāpsyate dvijasattamāḥ

स हि मद्भावनिरतो मद्भक्तश्च भविष्यति ।
तेन शास्त्रेण लोकेषु क्रियाः सर्वाः करिष्यति

sa hi madbhāvanirato madbhaktaśca bhaviṣyati |
tena śāstreṇa lokeṣu kriyāḥ sarvāḥ kariṣyati

एतद्धि युष्मच्छास्त्राणां शास्त्रमुत्तमसंज्ञितम् ।
एतदर्थ्यं च धर्म्यं च रहस्यं चैतदुत्तमम्

etaddhi yuṣmacchāstrāṇāṃ śāstramuttamasaṃjñitam |
etadarthyaṃ ca dharmyaṃ ca rahasyaṃ caitaduttamam

अस्य प्रवर्तनाच्चैव प्रजावन्तो भविष्यथ ।
स च राजश्रिया युक्तो भविष्यति महान्वसुः

asya pravartanāccaiva prajāvanto bhaviṣyatha |
sa ca rājaśriyā yukto bhaviṣyati mahānvasuḥ

संस्थिते तु नृपे तस्मिञ्शास्त्रमेतत्सनातनम् ।
अन्तर्धास्यति तत्सर्वमेतद्वः कथितं मया

saṃsthite tu nṛpe tasmiñśāstrametatsanātanam |
antardhāsyati tatsarvametadvaḥ kathitaṃ mayā

एतावदुक्त्वा वचनमदृश्यः पुरुषोत्तमः ।
विसृज्य तानृषीन्सर्वान्कामपि प्रसृतो दिशम्

etāvaduktvā vacanamadṛśyaḥ puruṣottamaḥ |
visṛjya tānṛṣīnsarvānkāmapi prasṛto diśam

ततस्ते लोकपितरः सर्वलोकार्थचिन्तकाः ।
प्रावर्तयन्त तच्छास्त्रं धर्मयोनिं सनातनम्

tataste lokapitaraḥ sarvalokārthacintakāḥ |
prāvartayanta tacchāstraṃ dharmayoniṃ sanātanam

उत्पन्नेऽङ्गिरसे चैव युगे प्रथमकल्पिते ।
साङ्गोपनिषदं शास्त्रं स्थापयित्वा बृहस्पतौ

utpanne'ṅgirase caiva yuge prathamakalpite |
sāṅgopaniṣadaṃ śāstraṃ sthāpayitvā bṛhaspatau

जग्मुर्यथेप्सितं सर्वलोकानां सर्वधर्मप्रवर्तकाः

jagmuryathepsitaṃ sarvalokānāṃ sarvadharmapravartakāḥ