अध्याय 33: व्यास द्वारा प्रायश्चित्त योग्य कर्मों का वर्णन

कानि कृत्वेह कर्माणि प्रायश्चित्तीयते नरः ।
किं कृत्वा मुच्यते तत्र तन्मे ब्रूहि पितामह

kāni kṛtveha karmāṇi prāyaścittīyate naraḥ |
kiṃ kṛtvā mucyate tatra tanme brūhi pitāmaha

अकुर्वन्विहितं कर्म प्रतिषिद्धानि चाचरन् ।
प्रायश्चित्तीयते ह्येवं नरो मिथ्याऽनुवर्तयन्

akurvanvihitaṃ karma pratiṣiddhāni cācaran |
prāyaścittīyate hyevaṃ naro mithyā'nuvartayan

सूर्येणाभ्युदितो यश्च ब्रह्मचारी भवत्युत ।
तथा सूर्याभिनिर्मुक्तः कुनखी श्यावदन्नपि

sūryeṇābhyudito yaśca brahmacārī bhavatyuta |
tathā sūryābhinirmuktaḥ kunakhī śyāvadannapi

परिवित्तिः परिवेत्ता ब्रह्मेज्यायाश्च दूषकः ।
दिधिषूपतिस्तथा यः स्यादग्रेदिधिषुरेव च

parivittiḥ parivettā brahmejyāyāśca dūṣakaḥ |
didhiṣūpatistathā yaḥ syādagredidhiṣureva ca

अवकीर्णी भवेद्यश्च द्विजातिवधकस्तथा ।
अतीर्थे ब्राह्मणस्त्यागी तीर्थे चाप्रतिपादकः

avakīrṇī bhavedyaśca dvijātivadhakastathā |
atīrthe brāhmaṇastyāgī tīrthe cāpratipādakaḥ

ग्रामयाजी च कौन्तेय मांसस्य परिविक्रयी ।
यश्चाग्नीनपविध्येत तथैव ब्रह्मविक्रयी

grāmayājī ca kaunteya māṃsasya parivikrayī |
yaścāgnīnapavidhyeta tathaiva brahmavikrayī

शूद्रस्त्रीवधको यश्च पूर्वः पूर्वस्तु गर्हितः ।
वृथा पशुसमालम्भी वनदाहस्य कारकः

śūdrastrīvadhako yaśca pūrvaḥ pūrvastu garhitaḥ |
vṛthā paśusamālambhī vanadāhasya kārakaḥ

अनृतेनोपवर्ती च प्रतिषेद्धा गुरोस्तथा ।
स्वदत्तस्यापहर्ता च परदत्तनिरोधकः

anṛtenopavartī ca pratiṣeddhā gurostathā |
svadattasyāpahartā ca paradattanirodhakaḥ

वाग्दत्तं च मनोदत्तं धारादत्तं च यो हरेत् ।
पाकभेदेन भोक्ता च भुञ्जानस्याप्यनादरः

vāgdattaṃ ca manodattaṃ dhārādattaṃ ca yo haret |
pākabhedena bhoktā ca bhuñjānasyāpyanādaraḥ

स्वजनैः कलहं चैव आश्रितानामरक्षणम् ।
एतान्येनांसि सर्वाणि व्युत्क्रान्तसमयश्च यः

svajanaiḥ kalahaṃ caiva āśritānāmarakṣaṇam |
etānyenāṃsi sarvāṇi vyutkrāntasamayaśca yaḥ

अकार्याणि तु वक्ष्यामि यानि तानि निबोध मे ।
लोकवेदविरुद्धानि तान्येकाग्रमनाः शृणु

akāryāṇi tu vakṣyāmi yāni tāni nibodha me |
lokavedaviruddhāni tānyekāgramanāḥ śṛṇu

स्वधर्मस्य परित्यागः परधर्मस्य च क्रिया ।
अयाज्ययाजनं चैव तथाऽभक्ष्यस्य भक्षणम्

svadharmasya parityāgaḥ paradharmasya ca kriyā |
ayājyayājanaṃ caiva tathā'bhakṣyasya bhakṣaṇam

शरणागतसंत्यागो भृत्यस्याभरणं तथा ।
रसानां विक्रयश्चापि तिर्यग्योनिवधस्तथा

śaraṇāgatasaṃtyāgo bhṛtyasyābharaṇaṃ tathā |
rasānāṃ vikrayaścāpi tiryagyonivadhastathā

आधानादीनि कर्माणि शक्तिमान्न करोति यः ।
अप्रयच्छंश्च सर्वाणि नित्यदेयानि भारत

ādhānādīni karmāṇi śaktimānna karoti yaḥ |
aprayacchaṃśca sarvāṇi nityadeyāni bhārata

दक्षिणानामदानं च ब्राह्मणस्वाभिमर्शनम् ।
सर्वाण्येतान्यकार्याणि प्राहुर्धर्मविदो जनाः

dakṣiṇānāmadānaṃ ca brāhmaṇasvābhimarśanam |
sarvāṇyetānyakāryāṇi prāhurdharmavido janāḥ

पित्रा विवदते पुत्रो यश्च स्याद्गुरुतल्पगः ।
अप्रजायन्नरव्याघ्र भवत्यधार्मिको नरः

pitrā vivadate putro yaśca syādgurutalpagaḥ |
aprajāyannaravyāghra bhavatyadhārmiko naraḥ

उक्तान्येतानि कर्माणि विस्तरेणेतरेण च

uktānyetāni karmāṇi vistareṇetareṇa ca

यानि कुर्वन्निकुर्वंश्च प्रायश्चित्तीयते नरः ।
एतान्येव तु कर्माणि क्रियमाणानि मानवैः ।
येषुयेषु निमित्तेषु न लिप्यन्तेऽथ ताञ्शृणु

yāni kurvannikurvaṃśca prāyaścittīyate naraḥ |
etānyeva tu karmāṇi kriyamāṇāni mānavaiḥ |
yeṣuyeṣu nimitteṣu na lipyante'tha tāñśṛṇu

प्रगृह्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे ।
जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत्

pragṛhya śastramāyāntamapi vedāntagaṃ raṇe |
jighāṃsantaṃ jighāṃsīyānna tena brahmahā bhavet

इति चाप्यत्र कौन्तेय मन्त्रो वेदेषु पठ्यते ।
वेदप्रमाणविहितं धर्मं च प्रब्रवीमि ते

iti cāpyatra kaunteya mantro vedeṣu paṭhyate |
vedapramāṇavihitaṃ dharmaṃ ca prabravīmi te

अपेतं ब्राह्मणं वृत्ताद्यो हन्यादाततायिनम् ।
न तेन ब्रह्महा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छति

apetaṃ brāhmaṇaṃ vṛttādyo hanyādātatāyinam |
na tena brahmahā sa syānmanyustanmanyumṛcchati

प्राणात्यये तथा ज्ञानादाचरन्मदिरामपि ।
आदेशितो धर्मपरैः पुनः संस्कारमर्हति

prāṇātyaye tathā jñānādācaranmadirāmapi |
ādeśito dharmaparaiḥ punaḥ saṃskāramarhati

एतत्ते सर्वमाख्यातं कौन्तेयाभक्ष्यभक्षणम् ।
प्रायश्चित्तविधानेन सर्वमेतेन शुद्ध्यति

etatte sarvamākhyātaṃ kaunteyābhakṣyabhakṣaṇam |
prāyaścittavidhānena sarvametena śuddhyati

गुरुतल्पं हि गुर्वर्थं न दूषयति मानवम् ।
उद्दालकः श्वेतकेतुं जनयामास शिष्यतः

gurutalpaṃ hi gurvarthaṃ na dūṣayati mānavam |
uddālakaḥ śvetaketuṃ janayāmāsa śiṣyataḥ

स्तेयं कुर्वंश्च गुर्वर्थमापत्सु न निषिध्यते ।
बहुशः कामकारेण न चेद्यः संप्रवर्तते

steyaṃ kurvaṃśca gurvarthamāpatsu na niṣidhyate |
bahuśaḥ kāmakāreṇa na cedyaḥ saṃpravartate

अन्यत्र ब्राह्मणस्वेभ्य आददानो न दुष्यति ।
स्वयमप्राशिता यश्च न स पापेन लिप्यते

anyatra brāhmaṇasvebhya ādadāno na duṣyati |
svayamaprāśitā yaśca na sa pāpena lipyate

प्राणत्राणेऽनृतं वाच्यमात्मनो वा परस्य च ।
गुर्वर्थे स्त्रीषु चैव स्याद्विवाहकरणेषु च

prāṇatrāṇe'nṛtaṃ vācyamātmano vā parasya ca |
gurvarthe strīṣu caiva syādvivāhakaraṇeṣu ca

नावर्तते व्रतं स्वप्ने शुक्रमोक्षे कथंचन ।
आज्यहोमः समिद्धेऽग्नौ प्रायश्चित्तं विधीयते

nāvartate vrataṃ svapne śukramokṣe kathaṃcana |
ājyahomaḥ samiddhe'gnau prāyaścittaṃ vidhīyate

पारिवित्त्यं तु पतिते नास्ति प्रव्रजिते तथा ।
भिक्षिते पारदार्यं च तद्धर्मस्य न दूषकम्

pārivittyaṃ tu patite nāsti pravrajite tathā |
bhikṣite pāradāryaṃ ca taddharmasya na dūṣakam

वृथा पशुसमालम्भं नैव कुर्यान्न कारयेत् ।
भ्रनुग्रहः पशूनां हि संस्कारो विधिनोदितः

vṛthā paśusamālambhaṃ naiva kuryānna kārayet |
bhranugrahaḥ paśūnāṃ hi saṃskāro vidhinoditaḥ

अनर्हे ब्राह्मणे दत्तमज्ञानात्तन्न दूषकम् ।
सत्काराणां तथा तीर्थे नित्यं वा प्रतिपादनम्

anarhe brāhmaṇe dattamajñānāttanna dūṣakam |
satkārāṇāṃ tathā tīrthe nityaṃ vā pratipādanam

स्त्रियास्तथापचारिण्या निष्कृतिः स्याददूषिका ।
अपि सा पूयते तेन न तु भर्ता प्रदुष्यति

striyāstathāpacāriṇyā niṣkṛtiḥ syādadūṣikā |
api sā pūyate tena na tu bhartā praduṣyati

तत्त्वं ज्ञात्वा तु सोमस्य विक्रयः स्याददोषवान् ।
असमर्थस्य भृत्यस्य विसर्गः स्याददोषवान्

tattvaṃ jñātvā tu somasya vikrayaḥ syādadoṣavān |
asamarthasya bhṛtyasya visargaḥ syādadoṣavān

वनदाहो गवामर्थे क्रियमाणो न दूषकः ।
उक्तान्येतानि कर्माणि यानि कुर्वन्न दुष्यति

vanadāho gavāmarthe kriyamāṇo na dūṣakaḥ |
uktānyetāni karmāṇi yāni kurvanna duṣyati

प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामि विस्तरेणैव भारत ।
यानि कृत्वा नरः पूतो भविष्यति नराधिप

prāyaścittāni vakṣyāmi vistareṇaiva bhārata |
yāni kṛtvā naraḥ pūto bhaviṣyati narādhipa