अध्याय 339: शुक का सूर्य में प्रवेश का निश्चय

सुखदुःखविपर्यासो यदा समनुपद्यते ।
नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नापि पौरुषम्

sukhaduḥkhaviparyāso yadā samanupadyate |
nainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate nāpi pauruṣam

स्वभावाद्यत्नमातिष्ठेद्यत्नवान्नावसीदति ।
जरामरणरोगेभ्यः प्रियमात्मानमुद्धरेत्

svabhāvādyatnamātiṣṭhedyatnavānnāvasīdati |
jarāmaraṇarogebhyaḥ priyamātmānamuddharet

रुजन्ति हि शरीराणि रोगाः शारीरमानसाः ।
सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः

rujanti hi śarīrāṇi rogāḥ śārīramānasāḥ |
sāyakā iva tīkṣṇāgrāḥ prayuktā dṛḍhadhanvibhiḥ

व्यथितस्य विधित्साभिस्त्रस्यतो जीवितैषिणः ।
अवशस्य विनाशाय शरीरमपकृष्यते

vyathitasya vidhitsābhistrasyato jīvitaiṣiṇaḥ |
avaśasya vināśāya śarīramapakṛṣyate

स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिव ।
आयुरादाय मर्त्यानां रात्र्यहानि पुनः पुनः

sravanti na nivartante srotāṃsi saritāmiva |
āyurādāya martyānāṃ rātryahāni punaḥ punaḥ

व्यत्ययो ह्ययमत्यन्तं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ।
जातान्मर्त्याञ्जरयति निमेषान्नावतिष्ठते

vyatyayo hyayamatyantaṃ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ |
jātānmartyāñjarayati nimeṣānnāvatiṣṭhate

सुखदुःखानि भूतानामजरो जरयत्यसौ ।
आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च

sukhaduḥkhāni bhūtānāmajaro jarayatyasau |
ādityo hyastamabhyeti punaḥ punarudeti ca

अदृष्टपूर्वानादाय भावानपरिशङ्कितान् ।
इष्टानिष्टान्मनुष्याणामस्तं गच्छन्ति रात्रयः

adṛṣṭapūrvānādāya bhāvānapariśaṅkitān |
iṣṭāniṣṭānmanuṣyāṇāmastaṃ gacchanti rātrayaḥ

योयदिच्छेद्यथाकाममयत्नाच्च तदाप्नुयात् ।
यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम्

yoyadicchedyathākāmamayatnācca tadāpnuyāt |
yadi syānna parādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam

संयताश्च हि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः ।
दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः

saṃyatāśca hi dakṣāśca matimantaśca mānavāḥ |
dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāḥ sarvakarmabhiḥ

अपरे बालिशाः सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाः ।
अशुभैरपि संयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः

apare bāliśāḥ santo nirguṇāḥ puruṣādhamāḥ |
aśubhairapi saṃyuktā dṛśyante sarvakāminaḥ

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः ।
वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेष्वेव जीर्यते

bhūtānāmaparaḥ kaściddhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ |
vañcanāyāṃ ca lokasya sa sukheṣveva jīryate

अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठते ।
कश्चित्कर्मानुसृत्यान्यो नाप्राप्यमधिगच्छति

aceṣṭamānamāsīnaṃ śrīḥ kaṃcidupatiṣṭhate |
kaścitkarmānusṛtyānyo nāprāpyamadhigacchati

अपराधं समाचक्ष्व पुरुषस्य स्वभावतः ।
शुक्रमन्यत्र संभूतं पुनरन्यत्र गच्छति

aparādhaṃ samācakṣva puruṣasya svabhāvataḥ |
śukramanyatra saṃbhūtaṃ punaranyatra gacchati

तस्य योनौ प्रसक्तस्य गर्भो भवति वा न वा ।
आम्रपुष्पोपमा यस्य निर्वृत्तिरुपलभ्यते

tasya yonau prasaktasya garbho bhavati vā na vā |
āmrapuṣpopamā yasya nirvṛttirupalabhyate

केषांचित्पुत्रकामानामनुसन्तानमिच्छताम् ।
सिद्धौ प्रयतमानानां न चाण्डमुपजायते

keṣāṃcitputrakāmānāmanusantānamicchatām |
siddhau prayatamānānāṃ na cāṇḍamupajāyate

गर्भाच्चोद्विजमानानां क्रुद्धादाशीविषादिव ।
आयुष्माञ्जायते पुत्रः कथं प्रेतः पितेव ह

garbhāccodvijamānānāṃ kruddhādāśīviṣādiva |
āyuṣmāñjāyate putraḥ kathaṃ pretaḥ piteva ha

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः ।
दश मासान्परिधृता जायन्ते कुलपांसनाः

devāniṣṭvā tapastaptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ |
daśa māsānparidhṛtā jāyante kulapāṃsanāḥ

अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसंचितान् ।
विपुलानभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः

apare dhanadhānyāni bhogāṃśca pitṛsaṃcitān |
vipulānabhijāyante labdhāstaireva maṅgalaiḥ

अन्योन्यं समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे ।
उपद्रव इवाविष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते

anyonyaṃ samabhipretya maithunasya samāgame |
upadrava ivāviṣṭo yoniṃ garbhaḥ prapadyate

शीर्णं परशरीराणि च्छिन्नबीजं शरीरिणम् ।
प्राणिनं प्राणंसरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम्

śīrṇaṃ paraśarīrāṇi cchinnabījaṃ śarīriṇam |
prāṇinaṃ prāṇaṃsarodhe māṃsaśleṣmaviceṣṭitam

निर्दग्धं परदेहेऽपि परदेहं चलाचलम् ।
विनश्यन्तं विनाशान्ते भावि नावमिवाहितम्

nirdagdhaṃ paradehe'pi paradehaṃ calācalam |
vinaśyantaṃ vināśānte bhāvi nāvamivāhitam

सङ्गत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिन्दुमचेतनम् ।
केन यत्नेन जीवन्तं गर्भं त्वमिह पश्यसि

saṅgatyā jaṭhare nyastaṃ retobindumacetanam |
kena yatnena jīvantaṃ garbhaṃ tvamiha paśyasi

अन्नपानानि जीर्यन्ते यत्र भक्षाश्च भक्षिताः ।
तस्मिन्नेवोदरे गर्भः किं नान्नमिव जीर्यते

annapānāni jīryante yatra bhakṣāśca bhakṣitāḥ |
tasminnevodare garbhaḥ kiṃ nānnamiva jīryate

गर्भे मूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिः ।
धारणे वा विसर्गे वा न कर्ता विद्यतेऽवशः

garbhe mūtrapurīṣāṇāṃ svabhāvaniyatā gatiḥ |
dhāraṇe vā visarge vā na kartā vidyate'vaśaḥ

स्रवन्ति ह्युदराद्गर्भा जायमानास्तथा परे ।
आगमेन तथाऽन्येषां विनाश उपपद्यते

sravanti hyudarādgarbhā jāyamānāstathā pare |
āgamena tathā'nyeṣāṃ vināśa upapadyate

एतस्माद्योनिसंबन्धाद्यो जीवः परिमुच्यते ।
प्रजां च लभते कांचित्पुनर्द्वन्द्वेषु सज्जति

etasmādyonisaṃbandhādyo jīvaḥ parimucyate |
prajāṃ ca labhate kāṃcitpunardvandveṣu sajjati

स तस्य सहजातस्य सप्तमीं नवमीं दशाम् ।
प्राप्नुवन्ति ततः पञ्च न भवन्ति शतायुषः

sa tasya sahajātasya saptamīṃ navamīṃ daśām |
prāpnuvanti tataḥ pañca na bhavanti śatāyuṣaḥ

नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगाः स्युर्नात्र संशयः ॥
व्याधिभिश्च विमथ्यन्ते व्याधैः क्षुद्रमृगा इव

nābhyutthāne manuṣyāṇāṃ yogāḥ syurnātra saṃśayaḥ ||
vyādhibhiśca vimathyante vyādhaiḥ kṣudramṛgā iva

व्याधिभिर्भक्ष्यमाणानां त्यजतां विपुलं धनम् ।
वेदनां नापकर्षन्ति यतमानाश्चिकित्सकाः

vyādhibhirbhakṣyamāṇānāṃ tyajatāṃ vipulaṃ dhanam |
vedanāṃ nāpakarṣanti yatamānāścikitsakāḥ

ते चापि निपुणा वैद्याः कुशलाः संभृतौषधाः ।
व्याधिभिः परिकृष्यन्ते मृगा व्याधैरिवार्दिताः

te cāpi nipuṇā vaidyāḥ kuśalāḥ saṃbhṛtauṣadhāḥ |
vyādhibhiḥ parikṛṣyante mṛgā vyādhairivārditāḥ

ते पिबन्तः कषायांश्च सर्पीषि विविधानि च ।
दृश्यन्ते जरया भग्ना नगा नागैरिवोत्तमैः

te pibantaḥ kaṣāyāṃśca sarpīṣi vividhāni ca |
dṛśyante jarayā bhagnā nagā nāgairivottamaiḥ

के वा भुवि चिकित्सन्ते रोगार्तान्मृगपक्षिणः ।
श्वापदानि दरिद्रांश्च प्रायो नार्ता भवन्ति ते

ke vā bhuvi cikitsante rogārtānmṛgapakṣiṇaḥ |
śvāpadāni daridrāṃśca prāyo nārtā bhavanti te

पौरानपि दुराधर्षान्नृपतीनुग्रतेजसः ।
आक्रम्य खादन्ते रोगाः पशून्पशुपचा इव

paurānapi durādharṣānnṛpatīnugratejasaḥ |
ākramya khādante rogāḥ paśūnpaśupacā iva

इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम् ।
स्रोतसा सहसा क्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा

iti lokamanākrandaṃ mohaśokapariplutam |
srotasā sahasā kṣiptaṃ hriyamāṇaṃ balīyasā

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथा ।
स्वभावमतिवर्तन्ते ये नियुक्ताः शरीरिणः

na dhanena na rājyena nogreṇa tapasā tathā |
svabhāvamativartante ye niyuktāḥ śarīriṇaḥ

न म्रियेरन्न जीर्येरन्सर्वे स्युः सर्वकामिनः ।
नाप्रियं प्रतिपश्येयुरुत्थानस्य फले सति

na mriyeranna jīryeransarve syuḥ sarvakāminaḥ |
nāpriyaṃ pratipaśyeyurutthānasya phale sati

उपर्युपरि लोकस्य सर्वो भवितुमीहते ।
यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा

uparyupari lokasya sarvo bhavitumīhate |
yatate ca yathāśakti na ca tadvartate tathā

ऐश्वर्यमदमत्तांश्च मत्तान्मद्यमदेन च ।
अप्रमत्ताश्च शूराश्च विक्रान्ताः पर्युपासते

aiśvaryamadamattāṃśca mattānmadyamadena ca |
apramattāśca śūrāśca vikrāntāḥ paryupāsate

क्लेशाः प्रतिनिवर्तन्ते केषांचिदसमीक्षिताः ।
स्वंस्वं न पुनरन्येषां न किंचिदधिगम्यते

kleśāḥ pratinivartante keṣāṃcidasamīkṣitāḥ |
svaṃsvaṃ na punaranyeṣāṃ na kiṃcidadhigamyate

महच्च फलवैपम्यं दृश्यते कर्मसिद्धिषु ।
वहन्ति शिविकामन्ये यान्त्यन्ये शिविकागताः

mahacca phalavaipamyaṃ dṛśyate karmasiddhiṣu |
vahanti śivikāmanye yāntyanye śivikāgatāḥ

सर्वेषामृद्धिकामानामन्ये रथपुरःसराः ।
मनुजाश्च गतस्त्रीकाः शतशो विविधाः स्त्रियः

sarveṣāmṛddhikāmānāmanye rathapuraḥsarāḥ |
manujāśca gatastrīkāḥ śataśo vividhāḥ striyaḥ

द्वन्द्वारामेषु भूतेषु गच्छन्त्येकैकशो नराः ।
इदमन्यत्परं पश्य माऽत्र मोहं करिष्यसि

dvandvārāmeṣu bhūteṣu gacchantyekaikaśo narāḥ |
idamanyatparaṃ paśya mā'tra mohaṃ kariṣyasi

त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज ।
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज

tyaja dharmamadharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyaja |
ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi taṃ tyaja

एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातमृषिसत्तम ।
येन देवाः परित्यज्य मर्त्यलोकं दिवं गताः

etatte paramaṃ guhyamākhyātamṛṣisattama |
yena devāḥ parityajya martyalokaṃ divaṃ gatāḥ

नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः परमबुद्धिमान् ।
संचिन्त्य मनसा धीरो निश्चयं नाध्यगच्छत

nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ paramabuddhimān |
saṃcintya manasā dhīro niścayaṃ nādhyagacchata

पुत्रदारैर्महान्क्लेशो विद्याम्नाये महाञ्छ्रमः ।
किंनु स्याच्छाश्वतं स्थानमल्पक्लेशं महोदयम्

putradārairmahānkleśo vidyāmnāye mahāñchramaḥ |
kiṃnu syācchāśvataṃ sthānamalpakleśaṃ mahodayam

ततो मुहूर्तं संचिन्त्य निश्चितां गतिमात्मनः ।
परावरज्ञो धर्मस्य परां नैःश्रेयसीं गतिम्

tato muhūrtaṃ saṃcintya niścitāṃ gatimātmanaḥ |
parāvarajño dharmasya parāṃ naiḥśreyasīṃ gatim

कथं त्वहमसंश्लिष्टो गच्छेयं गतिमुत्तमाम् ।
नावर्तेयं यथा भूयो योनिसंसारसागरे

kathaṃ tvahamasaṃśliṣṭo gaccheyaṃ gatimuttamām |
nāvarteyaṃ yathā bhūyo yonisaṃsārasāgare

परं भावं हि काङ्क्षामि यत्र नावर्तते पुनः ।
सर्वसङ्गान्परित्यज्य निश्चितो मनसा गतिम्

paraṃ bhāvaṃ hi kāṅkṣāmi yatra nāvartate punaḥ |
sarvasaṅgānparityajya niścito manasā gatim

तत्र यास्यामि यत्रात्मा शर्म मेऽधिगमिष्यति ।
अक्षयश्चाव्ययश्चैव यत्र स्थास्यामि शाश्वतः

tatra yāsyāmi yatrātmā śarma me'dhigamiṣyati |
akṣayaścāvyayaścaiva yatra sthāsyāmi śāśvataḥ

न तु योगमृते शक्त्या प्राप्नुयां परमां गतिम् ।
अनुबन्धो विमुक्तस्य कर्मभिर्नोपपद्यते

na tu yogamṛte śaktyā prāpnuyāṃ paramāṃ gatim |
anubandho vimuktasya karmabhirnopapadyate

यस्माद्योगं समास्थाय त्यक्त्वा गृहकलेवरम् ।
वायुभूतः प्रवेक्ष्यामि तेजोराशिं दिवाकरम्

yasmādyogaṃ samāsthāya tyaktvā gṛhakalevaram |
vāyubhūtaḥ pravekṣyāmi tejorāśiṃ divākaram

न ह्येप क्षयतां याति सोमः सुरगणैर्यथा ।
कम्पितः पतते भूमिं पुनश्चैवाधिरोहति

na hyepa kṣayatāṃ yāti somaḥ suragaṇairyathā |
kampitaḥ patate bhūmiṃ punaścaivādhirohati

क्षीयते हि सदा सोमः पुनश्चैवाभिपूर्यते ।
नेच्छाम्येवं विदित्वैते ह्रासवृद्धी पुनः पुनः

kṣīyate hi sadā somaḥ punaścaivābhipūryate |
necchāmyevaṃ viditvaite hrāsavṛddhī punaḥ punaḥ

रविस्तु संतापयते लोकान्रश्मिभिरुल्बणैः ।
सर्वतस्तेज आदत्ते नित्यमक्षयमण्डलः

ravistu saṃtāpayate lokānraśmibhirulbaṇaiḥ |
sarvatasteja ādatte nityamakṣayamaṇḍalaḥ

अतो मे रोचते गन्तुमादित्यं दीप्ततेजसम् ।
अत्र वत्स्यामि दुर्धर्षो निःसङ्गेनान्तरात्मना

ato me rocate gantumādityaṃ dīptatejasam |
atra vatsyāmi durdharṣo niḥsaṅgenāntarātmanā

सूर्यस्यर सदने चाहं निक्षिप्येदं कलेवरम् ।
ऋषिभिः सह वत्स्यामि सौरं तेजोऽतिदुःसहं

sūryasyara sadane cāhaṃ nikṣipyedaṃ kalevaram |
ṛṣibhiḥ saha vatsyāmi sauraṃ tejo'tiduḥsahaṃ

आपृच्छामि नगान्नागान्गिरीनुर्वी दिशो दश ।
देवदानवगन्धर्वान्पिशाचोरगराक्षसान्

āpṛcchāmi nagānnāgāngirīnurvī diśo daśa |
devadānavagandharvānpiśācoragarākṣasān

लोकेषु सर्वभूतानि प्रवेक्ष्यामि न संशयः ।
पश्यन्तु योगवीर्यं मे सर्वे देवाः सहर्षिभिः

lokeṣu sarvabhūtāni pravekṣyāmi na saṃśayaḥ |
paśyantu yogavīryaṃ me sarve devāḥ saharṣibhiḥ

अथानुज्ञाप्य तमृषिं नारदं लोकविश्रुतम् ।
तस्मादनुज्ञां संप्राप्य जगाम पितरं प्रति

athānujñāpya tamṛṣiṃ nāradaṃ lokaviśrutam |
tasmādanujñāṃ saṃprāpya jagāma pitaraṃ prati

सोऽभिवाद्य महात्मानं कृष्णद्वैपायनं मुनिम् ।
शुकः प्रदक्षिणं कृत्वा कृष्णमापृष्टवान्मुनिम्

so'bhivādya mahātmānaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ munim |
śukaḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā kṛṣṇamāpṛṣṭavānmunim

श्रुत्वा चर्षिस्तद्वचनं शुकस्य
प्रीतो महात्मा पुनराह चैनम् ।
भोभो पुत्र स्थीयतां तावदद्य
यावच्चक्षुः प्रीणयामि त्वदर्थे

śrutvā carṣistadvacanaṃ śukasya
prīto mahātmā punarāha cainam |
bhobho putra sthīyatāṃ tāvadadya
yāvaccakṣuḥ prīṇayāmi tvadarthe

निरपेक्षः शुको भूत्वा निःस्नेहो मुक्तसंशयः ।
मोक्षमेवानुसंचिन्त्य गमनाय मनो दधे

nirapekṣaḥ śuko bhūtvā niḥsneho muktasaṃśayaḥ |
mokṣamevānusaṃcintya gamanāya mano dadhe

पितरं स परित्यज्य जगाम मुनिसत्तमः ।
कैलासपृष्ठं विपुलं सिद्धसङ्घनिषेवितम्

pitaraṃ sa parityajya jagāma munisattamaḥ |
kailāsapṛṣṭhaṃ vipulaṃ siddhasaṅghaniṣevitam