अध्याय 340: योग से शुक का आकाश में उठना

गिरिशृङ्गं समारुह्य सुतो व्यासस्य भारत ।
समे देशे विविक्ते स निःशलाक उपाविशत्

giriśṛṅgaṃ samāruhya suto vyāsasya bhārata |
same deśe vivikte sa niḥśalāka upāviśat

धारयामास चात्मानं यथाशास्त्रं यथाविधि ।
पादप्रभृतिगात्रेषु क्रमेण क्रमयोगवित्

dhārayāmāsa cātmānaṃ yathāśāstraṃ yathāvidhi |
pādaprabhṛtigātreṣu krameṇa kramayogavit

ततः स प्राङ्भुखो विद्वानादित्ये नाचिरोदिते ।
पाणिपादं समाधाय विनीतवदुपाविशत्

tataḥ sa prāṅbhukho vidvānāditye nācirodite |
pāṇipādaṃ samādhāya vinītavadupāviśat

न तत्र पक्षिसंपातो न शब्दो नापि दर्शनम् ।
यत्र वैयासकिर्धीमान्योक्तुं समुपचक्रमे

na tatra pakṣisaṃpāto na śabdo nāpi darśanam |
yatra vaiyāsakirdhīmānyoktuṃ samupacakrame

स ददर्श तदाऽऽत्मानं सर्वसङ्गविनिःसृतम् ।
प्रजहास ततो हासं शुकः संप्रेक्ष्य तत्परम्

sa dadarśa tadā''tmānaṃ sarvasaṅgaviniḥsṛtam |
prajahāsa tato hāsaṃ śukaḥ saṃprekṣya tatparam

स पुनर्योगमास्थाय मोक्षमार्गोपलब्धये ।
महायोगेश्वरो भूत्वा सोऽत्यक्रामद्विहायसम्

sa punaryogamāsthāya mokṣamārgopalabdhaye |
mahāyogeśvaro bhūtvā so'tyakrāmadvihāyasam

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा देवर्षि नारदं ततः ।
निवेदयामास च तं स्वं योगं परमर्षये

tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā devarṣi nāradaṃ tataḥ |
nivedayāmāsa ca taṃ svaṃ yogaṃ paramarṣaye

दृष्टो मार्गः प्रवृत्तोस्मि स्वस्ति तेऽस्तु तपोधन ।
त्वत्प्रसादाद्गमिष्यामि गतिमिष्टां महाद्युते

dṛṣṭo mārgaḥ pravṛttosmi svasti te'stu tapodhana |
tvatprasādādgamiṣyāmi gatimiṣṭāṃ mahādyute

नारदेनाभ्यनुज्ञातः शुको द्वैपायनात्मजः ।
अभिवाद्य पुनर्योगमास्थायाकाशमाविशत्

nāradenābhyanujñātaḥ śuko dvaipāyanātmajaḥ |
abhivādya punaryogamāsthāyākāśamāviśat

कैलासपृष्ठादुत्पत्य स पपात दिवं तदा ।
अन्तरिक्षचरः श्रीमान्व्यासपुत्रः सुनिश्चितः

kailāsapṛṣṭhādutpatya sa papāta divaṃ tadā |
antarikṣacaraḥ śrīmānvyāsaputraḥ suniścitaḥ

तमुद्यन्तं द्विजश्रेष्ठं वैनतेयसमद्युतिम् ।
ददृशुः सर्वभूतानि मनोऽमारुतरंहसम्

tamudyantaṃ dvijaśreṣṭhaṃ vainateyasamadyutim |
dadṛśuḥ sarvabhūtāni mano'mārutaraṃhasam

व्यवसायेन लोकांस्त्रीन्सर्वान्सोऽथ विचिन्तयन् ।
आस्थितो दिव्यमध्वानं पावकार्कसमप्रभः

vyavasāyena lokāṃstrīnsarvānso'tha vicintayan |
āsthito divyamadhvānaṃ pāvakārkasamaprabhaḥ

तमेकमनसं यान्तमव्यग्रमकुतोभयम् ।
ददृशुः सर्वभूतानि जङ्गमानीतराणि च

tamekamanasaṃ yāntamavyagramakutobhayam |
dadṛśuḥ sarvabhūtāni jaṅgamānītarāṇi ca

यथाशक्ति यथान्यायं पूजयांचक्रिरे तदा ।
पुष्पवर्षेश्च दिव्यैस्तमलंचक्रुर्दिवौकसः

yathāśakti yathānyāyaṃ pūjayāṃcakrire tadā |
puṣpavarṣeśca divyaistamalaṃcakrurdivaukasaḥ

तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
ऋषयश्चैव संसिद्धाः परं विस्मयमागताः

taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ |
ṛṣayaścaiva saṃsiddhāḥ paraṃ vismayamāgatāḥ

अन्तरिक्षगतः कोऽयं तपसा सिद्धिमागतः ।
अधः कायोर्ध्ववक्रश्च नेत्रैः समतिवाह्यते

antarikṣagataḥ ko'yaṃ tapasā siddhimāgataḥ |
adhaḥ kāyordhvavakraśca netraiḥ samativāhyate

ततः परमधर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
भास्करं समुदीक्षन्स प्राङ्भुखो वाग्यतोऽगमत् ।
शब्देनाकाशमखिलं पूरयन्निव सर्वशः

tataḥ paramadharmātmā triṣu lokeṣu viśrutaḥ |
bhāskaraṃ samudīkṣansa prāṅbhukho vāgyato'gamat |
śabdenākāśamakhilaṃ pūrayanniva sarvaśaḥ

तमापतन्तं सहसा दृष्ट्वा सर्वाप्सरोगणाः ।
संभ्रान्तमनसो राजन्नासन्परमविस्मिताः ।
पञ्चचूडाप्रभृतयो भृशमुत्फुल्ललोचनाः

tamāpatantaṃ sahasā dṛṣṭvā sarvāpsarogaṇāḥ |
saṃbhrāntamanaso rājannāsanparamavismitāḥ |
pañcacūḍāprabhṛtayo bhṛśamutphullalocanāḥ

दैवतं कतमं ह्येतदुत्तमां गतिमास्थितम् ।
सुनिश्चितमिहायाति विमुक्तमिव निःस्पृहम्

daivataṃ katamaṃ hyetaduttamāṃ gatimāsthitam |
suniścitamihāyāti vimuktamiva niḥspṛham

ततः समभिचक्राम मलयं नाम पर्वतम् ।
उर्वशी पूर्वचित्तिश्च यं नित्यमुपसेवतः

tataḥ samabhicakrāma malayaṃ nāma parvatam |
urvaśī pūrvacittiśca yaṃ nityamupasevataḥ

तस्य ब्रह्मर्षिपुत्रस्य विस्मयं ययतुः परम् ।
अहो बुद्धिसमाधानं वेदाभ्यासरते द्विजे

tasya brahmarṣiputrasya vismayaṃ yayatuḥ param |
aho buddhisamādhānaṃ vedābhyāsarate dvije

अचिरेणैव कालेन नभश्चरति चन्द्रवत् ।
पितृशुश्रूषया बुद्धिं संप्राप्तोऽयमनुत्तमाम्

acireṇaiva kālena nabhaścarati candravat |
pitṛśuśrūṣayā buddhiṃ saṃprāpto'yamanuttamām

पितृभक्तो दृढतपाः पितुः सुदयितः सुतः ।
अनन्यमनसा तेन कथं पित्रा विसर्जितः

pitṛbhakto dṛḍhatapāḥ pituḥ sudayitaḥ sutaḥ |
ananyamanasā tena kathaṃ pitrā visarjitaḥ

उर्वश्या वचनं श्रुत्वा शुकः परमधर्मवित् ।
उदैक्षत दिशः सर्वा वचने गतमानसः

urvaśyā vacanaṃ śrutvā śukaḥ paramadharmavit |
udaikṣata diśaḥ sarvā vacane gatamānasaḥ

सोऽन्तरिक्षं महीं चैव सशैलवनकाननाम् ।
विलोकयामास तदा सरांसि सरितस्तथा

so'ntarikṣaṃ mahīṃ caiva saśailavanakānanām |
vilokayāmāsa tadā sarāṃsi saritastathā

ततो द्वैपायनसुतं बहुमानात्समन्ततः ।
कृताञ्जलिपुटाः सर्वा निरीक्षन्ते स्म देवताः

tato dvaipāyanasutaṃ bahumānātsamantataḥ |
kṛtāñjalipuṭāḥ sarvā nirīkṣante sma devatāḥ

अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् ।
पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमान शुकेति वै

abravīttāstadā vākyaṃ śukaḥ paramadharmavit |
pitā yadyanugacchenmāṃ krośamāna śuketi vai

तस्य प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः ।
एतन्मे स्नेहनः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ

tasya prativaco deyaṃ sarvaireva samāhitaiḥ |
etanme snehanaḥ sarve vacanaṃ kartumarhatha

शुकस्य वचन श्रुत्वा दिशः सजलकाननाः ।
समुद्राः सरितः शैलाः प्रत्यूचुस्तं समन्ततः

śukasya vacana śrutvā diśaḥ sajalakānanāḥ |
samudrāḥ saritaḥ śailāḥ pratyūcustaṃ samantataḥ

यथा ज्ञापयसे विप्र बाढमेवं भविष्यति ।
ऋषेर्व्याहरतो वाक्यं प्रतिवक्ष्यामहे वयम्

yathā jñāpayase vipra bāḍhamevaṃ bhaviṣyati |
ṛṣervyāharato vākyaṃ prativakṣyāmahe vayam