अध्याय 338: शोक दूर करने पर नारद का उपदेश

अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शान्तिकरं शिवम् ।
निशम्य लभते बुद्धिं तां लब्ध्वा सुखमेधते

aśokaṃ śokanāśārthaṃ śāstraṃ śāntikaraṃ śivam |
niśamya labhate buddhiṃ tāṃ labdhvā sukhamedhate

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्

śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca |
divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam

तस्मादनिष्टनाशार्थमितिहासं निबोध मे ।
तिष्ठते चेद्वशे बुद्धिर्लभते शोकनाशनम्

tasmādaniṣṭanāśārthamitihāsaṃ nibodha me |
tiṣṭhate cedvaśe buddhirlabhate śokanāśanam

अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च ।
मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते स्वल्पबुद्ध्यः

aniṣṭasaṃprayogācca viprayogātpriyasya ca |
manuṣyā mānasairduḥkhairyujyante svalpabuddhyaḥ

द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तान्न चिन्तयेत् ।
न तानाद्रियमाणस्य स्नेहबन्धः प्रमुच्यते

dravyeṣu samatīteṣu ye guṇāstānna cintayet |
na tānādriyamāṇasya snehabandhaḥ pramucyate

दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्तते ।
अनिष्ट्वद्धितं पश्येत्तथा क्षिप्रं विरज्यते

doṣadarśī bhavettatra yatra rāgaḥ pravartate |
aniṣṭvaddhitaṃ paśyettathā kṣipraṃ virajyate

नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचति ।
अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते

nārtho na dharmo na yaśo yo'tītamanuśocati |
apyabhāvena yujyeta taccāsya na nivartate

गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च ।
सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि युज्यते

guṇairbhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca |
sarvāṇi naitadekasya śokasthānaṃ hi yujyate

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते

mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo'tītamanuśocati |
duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāvanarthau prapadyate

नाश्रु कुर्वन्ति ये बुद्ध्या दृष्ट्वा लोकेषु संततिम् ।
सम्यक्प्रपश्यतः सर्वं नाश्रुकर्मोपपद्यते

nāśru kurvanti ye buddhyā dṛṣṭvā lokeṣu saṃtatim |
samyakprapaśyataḥ sarvaṃ nāśrukarmopapadyate

दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते ।
यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुचिन्तयेत्

duḥkhopaghāte śārīre mānase cāpyupasthite |
yasminna śakyate kartuṃ yatnastannānucintayet

भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ।
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते

bhaiṣajyametadduḥkhasya yadetannānucintayet |
cintyamānaṃ hi na vyeti bhūyaścāpi pravardhate

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानमसामर्थ्यं न बालैः समतामियात्

prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīramauṣadhaiḥ |
etadvijñānamasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāmiyāt

अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः ।
आरोग्यं प्रियसंसर्गो गृध्येत्तत्र न पण्डितः

anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasaṃcayaḥ |
ārogyaṃ priyasaṃsargo gṛdhyettatra na paṇḍitaḥ

न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति ।
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम्

na jānapadikaṃ duḥkhamekaḥ śocitumarhati |
aśocanpratikurvīta yadi paśyedupakramam

सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः ।
स्निग्धत्वं चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम्

sukhādbahutaraṃ duḥkhaṃ jīvite nātra saṃśayaḥ |
snigdhatvaṃ cendriyārtheṣu mohānmaraṇamapriyam

परित्यजति यो दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नरः ।
अभ्येति ब्रह्म सोत्यन्तं न तं शोचन्ति पण्डिताः

parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ vā'pyubhayaṃ naraḥ |
abhyeti brahma sotyantaṃ na taṃ śocanti paṇḍitāḥ

त्यजन्ते दुःखमर्था हि पालनेन च ते सुखाः ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत्

tyajante duḥkhamarthā hi pālanena ca te sukhāḥ |
duḥkhena cādhigamyante nāśameṣāṃ na cintayet

अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराः ।
अतृप्ता यान्ति विध्वंसं संतोषं यान्ति पण्डिताः

anyāmanyāṃ dhanāvasthāṃ prāpya vaiśeṣikīṃ narāḥ |
atṛptā yānti vidhvaṃsaṃ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam

अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम् ।
तस्मात्संतोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः

anto nāsti pipāsāyāstuṣṭistu paramaṃ sukham |
tasmātsaṃtoṣameveha dhanaṃ paśyanti paṇḍitāḥ

निमेषमात्रमपि हि वयो गच्छन्न तिष्ठति ।
स्वशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिन्तयेत्

nimeṣamātramapi hi vayo gacchanna tiṣṭhati |
svaśarīreṣvanityeṣu nityaṃ kimanucintayet

भूतेषु भावं संचिन्त्य ये बुद्ध्वा मनसः परम् ।
न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिं

bhūteṣu bhāvaṃ saṃcintya ye buddhvā manasaḥ param |
na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatiṃ

संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति

saṃcinvānakamevainaṃ kāmānāmavitṛptakam |
vyāghraḥ paśumivāsādya mṛtyurādāya gacchati

तथाऽप्युपायं संपश्येद्दुःखस्य परिमोक्षणे ।
अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत्

tathā'pyupāyaṃ saṃpaśyedduḥkhasya parimokṣaṇe |
aśocannārabhetaiva yuktaścāvyasanī bhavet

शब्दे स्पर्शे च रूपे च गन्धेषु च रसेषु च ।
नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाऽधनस्य च

śabde sparśe ca rūpe ca gandheṣu ca raseṣu ca |
nopabhogātparaṃ kiṃciddhanino vā'dhanasya ca

प्राक्संप्रयोगाद्भूतानां नास्ति दुःखं परायणम् ।
विप्रयोगात्तु सर्वस्य न शोचेत्प्रकृतिस्थितः

prāksaṃprayogādbhūtānāṃ nāsti duḥkhaṃ parāyaṇam |
viprayogāttu sarvasya na śocetprakṛtisthitaḥ

धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा ।
चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च विद्यया

dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā |
cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca vidyayā

प्रणयं प्रतिसंहृत्य सस्निग्धेष्वितरेषु च ।
विचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पण्डितः

praṇayaṃ pratisaṃhṛtya sasnigdheṣvitareṣu ca |
vicaredasamunnaddhaḥ sa sukhī sa ca paṇḍitaḥ

अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः ।
आत्मनैव सहायेन यश्चरेत्स सुखी भवेत्

adhyātmaratirāsīno nirapekṣo nirāmiṣaḥ |
ātmanaiva sahāyena yaścaretsa sukhī bhavet