अध्याय 337: नारद का शुक को त्याग का उपदेश

एतस्मिन्नन्तरे भूते नारदः पुनरागमत् ।
शुकं स्वाध्यायनिरतं वेदार्थान्प्रष्टुमीप्सवा

etasminnantare bhūte nāradaḥ punarāgamat |
śukaṃ svādhyāyanirataṃ vedārthānpraṣṭumīpsavā

देवर्षि तु शुको दृष्ट्वा नारदं समुपस्यितम् ।
अर्ध्यपूर्वेण विधिवा वेदोक्तेनाभ्यपूजयत्

devarṣi tu śuko dṛṣṭvā nāradaṃ samupasyitam |
ardhyapūrveṇa vidhivā vedoktenābhyapūjayat

नारदोऽयाजवीत्प्रीतो ब्रूहि ब्रह्मविदां वर ।
केन त्वां श्रेयसा वत्स योजयामीति हृष्टवत्

nārado'yājavītprīto brūhi brahmavidāṃ vara |
kena tvāṃ śreyasā vatsa yojayāmīti hṛṣṭavat

नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः प्रोवाच भारत ।
अस्मिँल्लोके हितं यत्स्वात्तेन मां योक्तुमर्हसि

nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ provāca bhārata |
asmim̐lloke hitaṃ yatsvāttena māṃ yoktumarhasi

तत्त्वं जिज्ञासतां पूर्वनृषीणां भावितात्मनाम् ।
सनत्कुमारो भगवानिदं वतनमब्रवीत्

tattvaṃ jijñāsatāṃ pūrvanṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
sanatkumāro bhagavānidaṃ vatanamabravīt

नास्ति विद्यासगं चक्षुर्नास्ति सत्यसमं तपः ।
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्

nāsti vidyāsagaṃ cakṣurnāsti satyasamaṃ tapaḥ |
nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham

निवृत्तिः कर्मणा पापात्सततं पुण्यशीलता ।
सद्वृत्तिः सद्वदाचारः श्रेय एवदनुत्तमम्

nivṛttiḥ karmaṇā pāpātsatataṃ puṇyaśīlatā |
sadvṛttiḥ sadvadācāraḥ śreya evadanuttamam

नानुवयसुखं प्राप्य यः सज्जति न मुच्यते ।
नालं स दुःखमोक्षाय संयोगो दुःखलक्षणम्

nānuvayasukhaṃ prāpya yaḥ sajjati na mucyate |
nālaṃ sa duḥkhamokṣāya saṃyogo duḥkhalakṣaṇam

सक्तस्य बुद्धिश्चलति मोहजालविवर्धनी ।
मोहवालावृतो दुःखमिह चामुत्र सोऽश्नुते

saktasya buddhiścalati mohajālavivardhanī |
mohavālāvṛto duḥkhamiha cāmutra so'śnute

सर्वोपागात्तु कामस्व क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ

sarvopāgāttu kāmasva krodhasya ca vinigrahaḥ |
kāryaḥ śreyorthinā tau hi śreyoghātārthamudyatau

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेच्च मत्सरात् ।
विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः

nityaṃ krodhāttapo rakṣecchriyaṃ rakṣecca matsarāt |
vidyāṃ mānāvamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् ।
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं न सत्याद्विद्यते परम्

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam |
ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ na satyādvidyate param

सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यादपि हितं वदेत् ।
यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं मतं मम

satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyādapi hitaṃ vadet |
yadbhūtahitamatyantametatsatyaṃ mataṃ mama

सर्वारम्भपरित्यागी निराशीर्निष्परिग्रहः ।
येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पण्डितः

sarvārambhaparityāgī nirāśīrniṣparigrahaḥ |
yena sarvaṃ parityaktaṃ sa vidvānsa ca paṇḍitaḥ

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थान्यश्चरत्यात्मवशैरिह ।
आसज्जमानः शान्तात्मा निर्विकारः समाहितः

indriyairindriyārthānyaścaratyātmavaśairiha |
āsajjamānaḥ śāntātmā nirvikāraḥ samāhitaḥ

अत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च ।
स विमुक्तः परं श्रेयो नचिरेणाधिगच्छति

atmabhūtairatadbhūtaḥ saha caiva vinaiva ca |
sa vimuktaḥ paraṃ śreyo nacireṇādhigacchati

अदर्शनमसंस्पर्शस्तथाऽसंभाषणं तदा ।
यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विन्दते परम्

adarśanamasaṃsparśastathā'saṃbhāṣaṇaṃ tadā |
yasya bhūtaiḥ saha mune sa śreyo vindate param

न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायगणतश्चरेत् ।
नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित्

na hiṃsyātsarvabhūtāni maitrāyagaṇataścaret |
nedaṃ janma samāsādya vairaṃ kurvīta kenacit

आकिञ्चन्यं सुसंतोषो निराशीस्त्वमचापलम् ।
एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः

ākiñcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśīstvamacāpalam |
etadāhuḥ paraṃ śreya ātmajñasya jitātmanaḥ

परिग्रहं परित्यज्य भव तात जितेन्द्रियः ।
अशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाभयम्

parigrahaṃ parityajya bhava tāta jitendriyaḥ |
aśokaṃ sthānamātiṣṭha iha cāmutra cābhayam

निरामिषा न शोचन्ति त्यजेदामिषमात्मनः ।
परित्यज्यामिषं सौभ्य दुःखतापाद्विमोक्ष्यसे

nirāmiṣā na śocanti tyajedāmiṣamātmanaḥ |
parityajyāmiṣaṃ saubhya duḥkhatāpādvimokṣyase

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना

taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā |
ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣvasaṅginā

गुणसङ्गेष्वनासक्त एकचर्यारतः सदा ।
ब्राह्मणो नचिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम्

guṇasaṅgeṣvanāsakta ekacaryārataḥ sadā |
brāhmaṇo nacirādeva sukhamāyātyanuttamam

द्वन्द्वारामेषु भूतेषु य एको रमते मुनिः ।
विद्धि प्रज्ञानतृप्तं तं ज्ञानतृप्तो न शोचति

dvandvārāmeṣu bhūteṣu ya eko ramate muniḥ |
viddhi prajñānatṛptaṃ taṃ jñānatṛpto na śocati

शुभैर्लभति देवत्वं व्यामिश्रेर्जन्म मानुषम् ।
अशुभैश्चाप्यधोजन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः

śubhairlabhati devatvaṃ vyāmiśrerjanma mānuṣam |
aśubhaiścāpyadhojanma karmabhirlabhate'vaśaḥ

तत्र मृत्युवशो दुःखैः सततं समभिद्रुतः ।
संसारे पच्यते जन्तुस्तत्कथं नावबुध्यसे

tatra mṛtyuvaśo duḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ |
saṃsāre pacyate jantustatkathaṃ nāvabudhyase

अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ।
अनर्थे चार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे

ahite hitasaṃjñastvamadhruve dhruvasaṃjñakaḥ |
anarthe cārthasaṃjñastvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase

संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहात्तन्तुभिरात्मजैः ।
कोशकार इवात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे

saṃveṣṭyamānaṃ bahubhirmohāttantubhirātmajaiḥ |
kośakāra ivātmānaṃ veṣṭayannāvabudhyase

अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहः ।
कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स परिग्रहात्

alaṃ parigraheṇeha doṣavānhi parigrahaḥ |
kṛmirhi kośakārastu badhyate sa parigrahāt

पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः ।
सरःपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव

putradārakuṭumbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ |
saraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva

महाजालसमाकृष्टान्स्थले मत्स्यानिवोद्धृतान् ।
मोहजालसमाकृष्टान्पश्य जन्तून्सुदुःखितान्

mahājālasamākṛṣṭānsthale matsyānivoddhṛtān |
mohajālasamākṛṣṭānpaśya jantūnsuduḥkhitān

कुटुम्बं पुत्रदारांश्च शरीरं संचयाश्च ये ।
पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृतम्

kuṭumbaṃ putradārāṃśca śarīraṃ saṃcayāśca ye |
pārakyamadhruvaṃ sarvaṃ kiṃ svaṃ sukṛtaduṣkṛtam

यदा सर्वान्परित्यज्य गन्तव्यमवशेन ते ।
अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं समर्थं नानुतिष्ठसि

yadā sarvānparityajya gantavyamavaśena te |
anarthe kiṃ prasaktastvaṃ samarthaṃ nānutiṣṭhasi

अविश्रान्तमनालम्बमपाथेयमदैशिकम् ।
तमः कान्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि

aviśrāntamanālambamapātheyamadaiśikam |
tamaḥ kāntāramadhvānaṃ kathameko gamiṣyasi

न हि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्ठतोऽनुगमिष्यति ।
सुकृतं दुष्कृतं च त्वां यास्यन्तमनुयास्यतः

na hi tvāṃ prasthitaṃ kaścitpṛṣṭhato'nugamiṣyati |
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvāṃ yāsyantamanuyāsyataḥ

विद्या कर्म च शौचं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् ।
अर्थार्थमनुसार्यन्ते सिद्धार्थस्य विमुच्यते

vidyā karma ca śaucaṃ ca jñānaṃ ca bahuvistaram |
arthārthamanusāryante siddhārthasya vimucyate

निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः ।
छित्त्वैतां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः

nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ |
chittvaitāṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ

रूपकूलां मनःस्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् ।
गन्धपङ्कां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरावहाम्

rūpakūlāṃ manaḥsrotāṃ sparśadvīpāṃ rasāvahām |
gandhapaṅkāṃ śabdajalāṃ svargamārgadurāvahām

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यपदाङ्कुराम् ।
त्यागवाताध्वगां शीघ्रां नौतार्यां तां नदीं तरेत्

kṣamāritrāṃ satyamayīṃ dharmasthairyapadāṅkurām |
tyāgavātādhvagāṃ śīghrāṃ nautāryāṃ tāṃ nadīṃ taret

त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज ।
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज

tyaja dharmamadharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyaja |
ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi taṃ tyaja

त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यलिप्सया ।
उभे सत्यानृते बुद्ध्या बुद्धिं परमनिश्चयात्

tyaja dharmamasaṃkalpādadharmaṃ cāpyalipsayā |
ubhe satyānṛte buddhyā buddhiṃ paramaniścayāt

अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ।
चर्मावनद्धं दुर्गन्धिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः

asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanam |
carmāvanaddhaṃ durgandhiṃ pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ

जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् ।
रजस्वलमनित्यं च भूतावासमिमं त्यज

jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamāturam |
rajasvalamanityaṃ ca bhūtāvāsamimaṃ tyaja

इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि यद्भवेत् ।
महाभूतात्मकं सर्वं महद्यत्परमाणु च

idaṃ viśvaṃ jagatsarvamajagaccāpi yadbhavet |
mahābhūtātmakaṃ sarvaṃ mahadyatparamāṇu ca

महाभूतानि खं वायुरग्निरापस्तथा मही ।
षष्ठं तु चेतना या तु आत्मा सप्तममुच्यते ।
अष्टमं तु मनो ज्ञेयं बुद्धिस्तु नवमी स्मृता

mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpastathā mahī |
ṣaṣṭhaṃ tu cetanā yā tu ātmā saptamamucyate |
aṣṭamaṃ tu mano jñeyaṃ buddhistu navamī smṛtā

इन्द्रियाणि च पञ्चैव तमः सत्वं रजस्तथा ।
इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः

indriyāṇi ca pañcaiva tamaḥ satvaṃ rajastathā |
ityeṣa saptadaśako rāśiravyaktasaṃjñakaḥ

सर्वैरिहेन्द्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि संहितः ।
चतुर्विशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः

sarvairihendriyārthaiśca vyaktāvyaktairhi saṃhitaḥ |
caturviśaka ityeṣa vyaktāvyaktamayo gaṇaḥ

एतैः सर्वैः समायुक्तः पुमानित्यभिधीयते ।
त्रिवर्गं तु सुखं दुःखं जीवितं मरणं तथा

etaiḥ sarvaiḥ samāyuktaḥ pumānityabhidhīyate |
trivargaṃ tu sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā

य इदं वेद तत्त्वेन स वेद प्रभवाप्ययौ ।
पारम्पर्येह बोद्धव्यं ज्ञानानां यच्च किंचन

ya idaṃ veda tattvena sa veda prabhavāpyayau |
pāramparyeha boddhavyaṃ jñānānāṃ yacca kiṃcana

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ।
अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्

indriyairgṛhyate yadyattattadvyaktamiti sthitiḥ |
avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते ।
लोके विततमात्मानं लोकांश्चात्मनि पश्यति

indriyairniyatairdehī dhārābhiriva tarpyate |
loke vitatamātmānaṃ lokāṃścātmani paśyati

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानमूला न नश्यति ।
पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा

parāvaradṛśaḥ śaktirjñānamūlā na naśyati |
paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ।
ज्ञानेन विविधान्क्लेशानतिवृत्तस्य मोहजान्

brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate |
jñānena vividhānkleśānativṛttasya mohajān

लोके बुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यते ।
अनादिनिधनज्ञं तमात्मनि स्थितमव्ययम्

loke buddhiprakāśena lokamārgo na riṣyate |
anādinidhanajñaṃ tamātmani sthitamavyayam

अकर्तारममूर्तं च भगवानाह तीर्थवित् ।
यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः

akartāramamūrtaṃ ca bhagavānāha tīrthavit |
yo jantuḥ svakṛtaistaistaiḥ karmabhirnityaduḥkhitaḥ

स दुःखप्रतिघातार्थं हन्ति जन्तूननेकधा ।
ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु

sa duḥkhapratighātārthaṃ hanti jantūnanekadhā |
tataḥ karma samādatte punaranyannavaṃ bahu

तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वा पथ्यमिवातुरः ।
अजस्रमेव मोहान्धो दुःखेषु सुखसंज्ञितः

tapyate'tha punastena bhuktvā pathyamivāturaḥ |
ajasrameva mohāndho duḥkheṣu sukhasaṃjñitaḥ

बध्यते मथ्यते चैव कर्मभिर्मन्थवत्सदा ।
ततो निबद्धः स्वां योनिं कर्मणामुदयादिह

badhyate mathyate caiva karmabhirmanthavatsadā |
tato nibaddhaḥ svāṃ yoniṃ karmaṇāmudayādiha

परिभ्रमति संसारं चक्रवद्बहुवेदनः ।
सत्वं निर्वृत्तबन्धस्तु निवृत्तश्चापि कर्मतः

paribhramati saṃsāraṃ cakravadbahuvedanaḥ |
satvaṃ nirvṛttabandhastu nivṛttaścāpi karmataḥ

सर्ववित्सर्वजित्सिद्धौ भव भावविवर्जितः ।
संयमेन नवं बन्धं निवर्त्य तपसो बलात् ।
संप्राप्ता बहवः सिद्धिमप्यबाधां सुखोदयाम्

sarvavitsarvajitsiddhau bhava bhāvavivarjitaḥ |
saṃyamena navaṃ bandhaṃ nivartya tapaso balāt |
saṃprāptā bahavaḥ siddhimapyabādhāṃ sukhodayām