अध्याय 332: अरणी से शुक का जन्म

स लब्ध्वा परमं देवाद्वरं सत्यवतीसुतः ।
अरणीं तु ततो गृह्य ममन्थाग्निचिकीर्षया

sa labdhvā paramaṃ devādvaraṃ satyavatīsutaḥ |
araṇīṃ tu tato gṛhya mamanthāgnicikīrṣayā

अथ रूपं परं राजन्बिभ्रतीं स्वेन तेजसा ।
घृताचीं नामाप्सरसमपश्यद्भगवानृषिः

atha rūpaṃ paraṃ rājanbibhratīṃ svena tejasā |
ghṛtācīṃ nāmāpsarasamapaśyadbhagavānṛṣiḥ

ऋषिरप्सरसं दृष्ट्वा सहसा काममोहितः ।
अभवद्भगवान्व्यासो वने तस्मिन्युधिष्ठिर

ṛṣirapsarasaṃ dṛṣṭvā sahasā kāmamohitaḥ |
abhavadbhagavānvyāso vane tasminyudhiṣṭhira

सा च दृष्ट्वा तदा व्यासं कामसंविग्नमानसम् ।
शुकी भूत्वा महाराज घृताची समुपागमत्

sā ca dṛṣṭvā tadā vyāsaṃ kāmasaṃvignamānasam |
śukī bhūtvā mahārāja ghṛtācī samupāgamat

स तामप्सरसं दृष्ट्वा रूपेणान्येन संवृताम् ।
शरीरजेनानुगतः सर्वगात्रातिगेन ह

sa tāmapsarasaṃ dṛṣṭvā rūpeṇānyena saṃvṛtām |
śarīrajenānugataḥ sarvagātrātigena ha

स तु धैर्येण महता निगृह्णन्हृच्छयं मुनिः ।
न शशाक नियन्तुं तद्व्यासः प्रविसृतं मनः ।
भावित्वाच्चैव भावस्य घृताच्या वपुषा हृतः

sa tu dhairyeṇa mahatā nigṛhṇanhṛcchayaṃ muniḥ |
na śaśāka niyantuṃ tadvyāsaḥ pravisṛtaṃ manaḥ |
bhāvitvāccaiva bhāvasya ghṛtācyā vapuṣā hṛtaḥ

यत्नान्नियच्छतस्तस्य मुनेरग्निचिकीर्षया ।
अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमवापतत्

yatnānniyacchatastasya muneragnicikīrṣayā |
araṇyāmeva sahasā tasya śukramavāpatat

सोऽविशङ्केन मनसा तथैव द्विजसत्तमः ।
अरणीं ममन्थ ब्रह्मर्षिस्तस्यां जज्ञे शुको नृप

so'viśaṅkena manasā tathaiva dvijasattamaḥ |
araṇīṃ mamantha brahmarṣistasyāṃ jajñe śuko nṛpa

शुक्रे निर्मथ्यमाने स शुको जज्ञे महातपाः ।
परमर्षिर्महायोगी अरणीगर्भसंभवः

śukre nirmathyamāne sa śuko jajñe mahātapāḥ |
paramarṣirmahāyogī araṇīgarbhasaṃbhavaḥ

यथाऽध्वरे समिद्धोऽग्निर्भाति हव्यमुदावहन् ।
तथारूपः शुको जज्ञे प्रज्वलन्निव तेजसा

yathā'dhvare samiddho'gnirbhāti havyamudāvahan |
tathārūpaḥ śuko jajñe prajvalanniva tejasā

विभ्रत्पितुश्च कौरव्य रूपवर्णमनुत्तमम् ।
बभौ तदा भावितात्मा विधूमोऽग्निरिवज्वलन्

vibhratpituśca kauravya rūpavarṇamanuttamam |
babhau tadā bhāvitātmā vidhūmo'gnirivajvalan

तं गङ्गा सरितां श्रेष्ठा मेरुपृष्ठे जनेश्वर ।
स्वरूपिणी तदाऽभ्येत्य स्नापयामास वारिणा

taṃ gaṅgā saritāṃ śreṣṭhā merupṛṣṭhe janeśvara |
svarūpiṇī tadā'bhyetya snāpayāmāsa vāriṇā

अन्तरिक्षाच्च कौरव्य दण्डः कृष्णाजिनं च ह ।
पपात भुवि राजेन्द्र शुकस्थार्थे महात्मनः

antarikṣācca kauravya daṇḍaḥ kṛṣṇājinaṃ ca ha |
papāta bhuvi rājendra śukasthārthe mahātmanaḥ

जेगीयन्ते स्म गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
देवदुन्दुभयश्चैव प्रावाद्यन्त सहस्रशः

jegīyante sma gandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
devadundubhayaścaiva prāvādyanta sahasraśaḥ

विश्वासुश्च गन्धर्वस्तथा तुम्बुरुनारदौ ।
हाहा हूहूश्च गन्धर्वौ तुष्टुवुः शुकसंभवम्

viśvāsuśca gandharvastathā tumburunāradau |
hāhā hūhūśca gandharvau tuṣṭuvuḥ śukasaṃbhavam

तत्र शक्रपुरोगाश्च लोकपालाः समागताः ।
देवा देवर्षयश्चैव तथा ब्रह्मर्षयोऽपि च

tatra śakrapurogāśca lokapālāḥ samāgatāḥ |
devā devarṣayaścaiva tathā brahmarṣayo'pi ca

दिव्यानि सर्वपुष्पाणि प्रववर्ष च मारुतः ।
जङ्गमं स्थावरं चैव प्रहृष्टमभवज्जगत्

divyāni sarvapuṣpāṇi pravavarṣa ca mārutaḥ |
jaṅgamaṃ sthāvaraṃ caiva prahṛṣṭamabhavajjagat

तं महात्मा स्वयं प्रीत्या देव्या सह महाद्युतिः ।
जतामात्रं मुनेः पुत्रं विधिनोपानयत्तदा

taṃ mahātmā svayaṃ prītyā devyā saha mahādyutiḥ |
jatāmātraṃ muneḥ putraṃ vidhinopānayattadā

तस्य देवेश्वरः शक्रो दिव्यमद्भुतदर्शनम् ।
ददौ कमण्डलुं प्रीत्या देववासांसि चाभिभो

tasya deveśvaraḥ śakro divyamadbhutadarśanam |
dadau kamaṇḍaluṃ prītyā devavāsāṃsi cābhibho

हंसाश्च शतपत्राश्च सारसाश्च सहस्रशः ।
प्रदक्षिणमवर्तन्त शुकाश्चाषाश्च भारत

haṃsāśca śatapatrāśca sārasāśca sahasraśaḥ |
pradakṣiṇamavartanta śukāścāṣāśca bhārata

आरणेयस्ततो दिव्यं प्राप्य जन्म महाद्युतिः ।
तत्रैवोवास मेधावी ब्रह्मचारी समाहितः

āraṇeyastato divyaṃ prāpya janma mahādyutiḥ |
tatraivovāsa medhāvī brahmacārī samāhitaḥ

उत्पन्नमात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससंग्रहाः ।
उपतस्थुर्महाराज यथाऽस्य पितरं तथा

utpannamātraṃ taṃ vedāḥ sarahasyāḥ sasaṃgrahāḥ |
upatasthurmahārāja yathā'sya pitaraṃ tathā

बृहस्पतिं च वव्रे स वेदवेदाङ्गभाष्यवित् ।
उपाध्यायं महाराज धर्ममेवानुचिन्तयन्

bṛhaspatiṃ ca vavre sa vedavedāṅgabhāṣyavit |
upādhyāyaṃ mahārāja dharmamevānucintayan

सोऽधीत्य निखिलान्वेदान्सरहस्यान्ससंग्रहान् ।
इतिहासं च कार्त्स्न्येन धर्मशास्त्राणि चाभिभो

so'dhītya nikhilānvedānsarahasyānsasaṃgrahān |
itihāsaṃ ca kārtsnyena dharmaśāstrāṇi cābhibho

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तो महामुनिः ।
उग्रं तपः समारेभे ब्रह्मचारी समाहितः

gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvṛtto mahāmuniḥ |
ugraṃ tapaḥ samārebhe brahmacārī samāhitaḥ

देवतानामृषीणां च बाल्येऽपि स महातपाः ।
संमन्त्रणीयो मान्यश्च ज्ञानेन तपसा तथा

devatānāmṛṣīṇāṃ ca bālye'pi sa mahātapāḥ |
saṃmantraṇīyo mānyaśca jñānena tapasā tathā

न त्वस्य रमते बुद्धिराश्रमेषु नराधिप ।
त्रिषु गार्हस्थ्यमूलेषु मोक्षधर्मानुदर्शिनः

na tvasya ramate buddhirāśrameṣu narādhipa |
triṣu gārhasthyamūleṣu mokṣadharmānudarśinaḥ