अध्याय 331: पुत्र के लिए मेरु पर व्यास का तप

कथं व्यासस्य धर्मात्मा शुको जज्ञे महातपाः ।
सिद्धिं च परमां प्राप्तस्तन्मे ब्रूहि पितामह

kathaṃ vyāsasya dharmātmā śuko jajñe mahātapāḥ |
siddhiṃ ca paramāṃ prāptastanme brūhi pitāmaha

कस्यां चोत्पादयामास शुकं व्यासस्तपोधनः ।
न ह्यस्य जननीं विद्मो जन्म चाग्र्यं महात्मनः

kasyāṃ cotpādayāmāsa śukaṃ vyāsastapodhanaḥ |
na hyasya jananīṃ vidmo janma cāgryaṃ mahātmanaḥ

कथं च बालस्य सतः सूक्ष्मज्ञाने रता मतिः ।
यथा नान्यस्य लोकेऽस्मिन्द्वितीयस्येह कस्यचित्

kathaṃ ca bālasya sataḥ sūkṣmajñāne ratā matiḥ |
yathā nānyasya loke'smindvitīyasyeha kasyacit

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महामते ।
न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतोऽमृतमुत्तमम्

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahāmate |
na hi me tṛptirastīha śṛṇvato'mṛtamuttamam

माहात्म्यमात्मयोगं च विज्ञानं च शुकस्य ह ।
यथावदानुपूर्व्येण तन्मे ब्रूहि पितामह

māhātmyamātmayogaṃ ca vijñānaṃ ca śukasya ha |
yathāvadānupūrvyeṇa tanme brūhi pitāmaha

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तैर्न च बन्धुभिः ।
ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्

na hāyanairna palitairna vittairna ca bandhubhiḥ |
ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān

तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां पृच्छसि पाण्डव ।
तदिन्द्रियाणि संयम्य तपो भवति नान्यथा

tapomūlamidaṃ sarvaṃ yanmāṃ pṛcchasi pāṇḍava |
tadindriyāṇi saṃyamya tapo bhavati nānyathā

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छत्यसंशयम् ।
संनियम्य तु तान्येव सिद्धिमाप्नोति मानवः

indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣamṛcchatyasaṃśayam |
saṃniyamya tu tānyeva siddhimāpnoti mānavaḥ

अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च ।
योगस्य कलया तात न तुल्यं विद्यते फलम्

aśvamedhasahasrasya vājapeyaśatasya ca |
yogasya kalayā tāta na tulyaṃ vidyate phalam

अत्र ते वर्तयिष्यामि जन्मयोगफलं तथा ।
शुकस्याग्र्यां गतिं चैव दुर्विदामकृतात्मभिः

atra te vartayiṣyāmi janmayogaphalaṃ tathā |
śukasyāgryāṃ gatiṃ caiva durvidāmakṛtātmabhiḥ

मेरुशृङ्गे किल पुरा कर्णिकारवनायुते ।
विजहार महादेवो भीमैर्भूतगणैर्वृतः

meruśṛṅge kila purā karṇikāravanāyute |
vijahāra mahādevo bhīmairbhūtagaṇairvṛtaḥ

शैलराजसुता चैव देवी तत्राभवत्पुरा ।
तत्र दिव्यं तपस्तेषे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः

śailarājasutā caiva devī tatrābhavatpurā |
tatra divyaṃ tapasteṣe kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ

योगेनात्मानमाविश्य योगधर्मपरायणः ।
धारयन्स तपस्तेपे पुत्रार्थं कुरुसत्तम

yogenātmānamāviśya yogadharmaparāyaṇaḥ |
dhārayansa tapastepe putrārthaṃ kurusattama

अग्नेर्भूमेरपां वायोरन्तरिक्षस्य वा विभो ।
वीर्येण संमितः पुत्रो मम भूयादिति स्म ह

agnerbhūmerapāṃ vāyorantarikṣasya vā vibho |
vīryeṇa saṃmitaḥ putro mama bhūyāditi sma ha

संकल्पेनाथ मौनेन दुष्प्रापमकृतात्मभिः ।
वरयामास देवेशमास्थितस्तप उत्तमम्

saṃkalpenātha maunena duṣprāpamakṛtātmabhiḥ |
varayāmāsa deveśamāsthitastapa uttamam

अतिष्ठन्मारुताहारः शतं किल समाः प्रभुः
आराधयन्महादेवं बहुरूपमुमापतिम्

atiṣṭhanmārutāhāraḥ śataṃ kila samāḥ prabhuḥ
ārādhayanmahādevaṃ bahurūpamumāpatim

तत्र ब्रह्मर्षयश्चैव सर्वे देवर्षयस्तथा ।
लोकपालाश्च लोकेशं साध्याश्च वसुभिः सह

tatra brahmarṣayaścaiva sarve devarṣayastathā |
lokapālāśca lokeśaṃ sādhyāśca vasubhiḥ saha

आदित्याश्चैव रुद्राश्च दिवाकरनिशाकरौ ।
मारुतो मरुतश्चैव सागराः सरितस्तथा

ādityāścaiva rudrāśca divākaraniśākarau |
māruto marutaścaiva sāgarāḥ saritastathā

अश्विनौ देवगन्धर्वास्तथा नारदपर्वतौ ।
विश्वावसुश्च गन्धर्वः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः

aśvinau devagandharvāstathā nāradaparvatau |
viśvāvasuśca gandharvaḥ siddhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ

तत्र रुद्रो महादेवः कर्णिकारमयीं शुभाम् ।
धारयाणः स्रजं भाति ज्योत्स्नामिव निशाकरः

tatra rudro mahādevaḥ karṇikāramayīṃ śubhām |
dhārayāṇaḥ srajaṃ bhāti jyotsnāmiva niśākaraḥ

तस्मिन्दिव्ये वने रम्ये देवदेवर्षिसंकुले ।
आस्थितः परमं योगमृषिः पुत्रार्थमच्युतः

tasmindivye vane ramye devadevarṣisaṃkule |
āsthitaḥ paramaṃ yogamṛṣiḥ putrārthamacyutaḥ

न चास्य हीयते प्राणो न ग्लानिरुपजायते ।
त्रयाणामपि लोकानां तदद्भुतमिवाभवत्

na cāsya hīyate prāṇo na glānirupajāyate |
trayāṇāmapi lokānāṃ tadadbhutamivābhavat

जटाश्च तेजसा तस्य वैश्वानरशिखोपमाः ।
प्रज्वलन्त्यः स्म दृश्यन्ते युक्तस्यामिततेजसः

jaṭāśca tejasā tasya vaiśvānaraśikhopamāḥ |
prajvalantyaḥ sma dṛśyante yuktasyāmitatejasaḥ

मार्कण्डेयो हि भगवानेतदाख्यातवान्मम ।
स देवचरितानीह कथयामास मे तदा

mārkaṇḍeyo hi bhagavānetadākhyātavānmama |
sa devacaritānīha kathayāmāsa me tadā

एता अद्यापि कृष्णस्य तपसा तेन दीपिताः ।
अग्निवर्णा जटास्तात प्रकाशन्ते महात्मनः

etā adyāpi kṛṣṇasya tapasā tena dīpitāḥ |
agnivarṇā jaṭāstāta prakāśante mahātmanaḥ

एवंविधेन तपसा तस्य भक्त्या च भारत ।
महेश्वरः प्रसन्नात्मा चकार मनसा मतिम्

evaṃvidhena tapasā tasya bhaktyā ca bhārata |
maheśvaraḥ prasannātmā cakāra manasā matim

ततस्तस्य महादेवो दर्शयामास साम्बिकः ।
उवाच चैवं भगवांख्यम्बकः प्रहसन्निव ।
एवंविधस्ते तनयो द्वैपायन भविष्यति

tatastasya mahādevo darśayāmāsa sāmbikaḥ |
uvāca caivaṃ bhagavāṃkhyambakaḥ prahasanniva |
evaṃvidhaste tanayo dvaipāyana bhaviṣyati

यथा ह्यग्निर्यथा वायुर्यथा भूमिर्यथा जलम् ।
यथाऽऽकारास्तथा शुद्धो भविता ते सुतो महान्

yathā hyagniryathā vāyuryathā bhūmiryathā jalam |
yathā''kārāstathā śuddho bhavitā te suto mahān

तद्भावभावी तद्बुद्धिस्तदाऽऽत्मा तदपाश्रयः ।
तेजसाऽऽवृत्य लोकांस्त्रीन्यशः प्राप्स्यति ते सुतः

tadbhāvabhāvī tadbuddhistadā''tmā tadapāśrayaḥ |
tejasā''vṛtya lokāṃstrīnyaśaḥ prāpsyati te sutaḥ