अध्याय 32: व्यास द्वारा प्रायश्चित्त रूप में अश्वमेध का विधान

युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा द्वैपायनस्तदा ।
परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या ऋषिः प्रोवाच पाण्डवम्

yudhiṣṭhirasya tadvākyaṃ śrutvā dvaipāyanastadā |
parīkṣya nipuṇaṃ buddhyā ṛṣiḥ provāca pāṇḍavam

मा विषादं कृथा राजन्क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ।
स्वधर्मेण हता ह्येते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ

mā viṣādaṃ kṛthā rājankṣatradharmamanusmaran |
svadharmeṇa hatā hyete kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha

काङ्क्षमाणाः श्रियं कृत्स्नां पृथिव्यां च मबद्यशः ।
कृतान्तविधिसंयुक्ताः कालेन निधनं गताः

kāṅkṣamāṇāḥ śriyaṃ kṛtsnāṃ pṛthivyāṃ ca mabadyaśaḥ |
kṛtāntavidhisaṃyuktāḥ kālena nidhanaṃ gatāḥ

नृ त्वं हन्ता न भीमोऽयं नार्जुनो न यमावपि ।
कालः पर्यायधर्मेण प्राणानादत्त देहिनाम्

nṛ tvaṃ hantā na bhīmo'yaṃ nārjuno na yamāvapi |
kālaḥ paryāyadharmeṇa prāṇānādatta dehinām

न तस्य मातापितरौ नानुग्राह्यो हि कश्चन ।
कर्मसाक्षी प्रजानां यस्तेन कालेन संहृताः

na tasya mātāpitarau nānugrāhyo hi kaścana |
karmasākṣī prajānāṃ yastena kālena saṃhṛtāḥ

हेतुमात्रमिदं तस्य विहितं भरतर्षभ ।
यद्धन्ति भूतैर्भूतानि तदस्मै रूपमैश्वरम्

hetumātramidaṃ tasya vihitaṃ bharatarṣabha |
yaddhanti bhūtairbhūtāni tadasmai rūpamaiśvaram

कर्म मूर्त्यात्मकं विद्धि साक्षिणं शुभपापयोः ।
सुखदुःखगुणोदर्कं कालं कालफलप्रदम्

karma mūrtyātmakaṃ viddhi sākṣiṇaṃ śubhapāpayoḥ |
sukhaduḥkhaguṇodarkaṃ kālaṃ kālaphalapradam

तेषामपि महाबाहो कर्माणि परिचिन्तय ।
विनाशहेतुकानि त्वं यैस्तै कालवशं गताः

teṣāmapi mahābāho karmāṇi paricintaya |
vināśahetukāni tvaṃ yaistai kālavaśaṃ gatāḥ

आत्मनश्च विजानीहि नियतव्रतशीलताम् ।
यदा त्वमीदृशं कर्म विधिनाऽऽक्रम्य कारितः

ātmanaśca vijānīhi niyatavrataśīlatām |
yadā tvamīdṛśaṃ karma vidhinā''kramya kāritaḥ

त्वष्ट्रेव विहितं यन्त्रं यथा चेष्टयितुर्वशे ।
कर्मणा कालयुक्तेन तथेदं भ्राम्यते जगत्

tvaṣṭreva vihitaṃ yantraṃ yathā ceṣṭayiturvaśe |
karmaṇā kālayuktena tathedaṃ bhrāmyate jagat

पुरुषस्य हि दृष्ट्वेमामुत्पत्तिमनिमित्ततः ।
यदृच्छया विनाशं च शोकहर्षावनर्थकौ

puruṣasya hi dṛṣṭvemāmutpattimanimittataḥ |
yadṛcchayā vināśaṃ ca śokaharṣāvanarthakau

व्यलीकमपि यत्त्वत्र चित्तवैतंसिकं तव ।
तदर्थमिष्यते राजन्प्रायश्चित्तं तदाचर

vyalīkamapi yattvatra cittavaitaṃsikaṃ tava |
tadarthamiṣyate rājanprāyaścittaṃ tadācara

इदं तु श्रूयते पार्थ युद्धे देवासुरे पुरा ।
असुरा भ्रातरो ज्येष्ठा देवाश्चापि यवीयसः

idaṃ tu śrūyate pārtha yuddhe devāsure purā |
asurā bhrātaro jyeṣṭhā devāścāpi yavīyasaḥ

तेषामपि श्रीनिमित्तं महानासीत्समुच्छ्रयः ।
युद्धं वर्षसहस्राणि द्वात्रिंशदभवत्किल

teṣāmapi śrīnimittaṃ mahānāsītsamucchrayaḥ |
yuddhaṃ varṣasahasrāṇi dvātriṃśadabhavatkila

एकार्णवां महीं कृत्वा रुधिरेण परिप्लुताम् ।
जघ्नुर्दैत्यांस्तथा देवास्त्रिदिवं चाभिलेभिरे

ekārṇavāṃ mahīṃ kṛtvā rudhireṇa pariplutām |
jaghnurdaityāṃstathā devāstridivaṃ cābhilebhire

तथैव पृथिवीं लब्ध्वा ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
संश्रिता दानवानां वै साह्यार्थं दर्पमोहिताः

tathaiva pṛthivīṃ labdhvā brāhmaṇā vedapāragāḥ |
saṃśritā dānavānāṃ vai sāhyārthaṃ darpamohitāḥ

शालावृका इति ख्यातास्त्रिषु लोकेषु भारत ।
अष्टाशीतिसहस्राणि ते चापि विबुर्धैर्हताः

śālāvṛkā iti khyātāstriṣu lokeṣu bhārata |
aṣṭāśītisahasrāṇi te cāpi viburdhairhatāḥ

धर्मव्युच्छित्तिमिच्छतो येऽधर्मस्य प्रवर्तकाः ।
हन्तव्यास्ते दुरात्मानो देवैर्दैत्या इवोल्वणाः

dharmavyucchittimicchato ye'dharmasya pravartakāḥ |
hantavyāste durātmāno devairdaityā ivolvaṇāḥ

एकं हत्वा यदि कुले शिष्टानां स्यादनामयम् ।
कुलं हत्वा च राष्ट्रे च न तद्वृत्तोपघातकम्

ekaṃ hatvā yadi kule śiṣṭānāṃ syādanāmayam |
kulaṃ hatvā ca rāṣṭre ca na tadvṛttopaghātakam

अधर्मरूपो धर्मो हि कश्चिदस्ति नराधिप ।
धर्मरूपो ह्यधर्मश्च तच्च ज्ञेयं विपश्चिता

adharmarūpo dharmo hi kaścidasti narādhipa |
dharmarūpo hyadharmaśca tacca jñeyaṃ vipaścitā

तस्मात्संस्तम्भयात्मानं श्रुतवानसि पाण्डव ।
देवैः पूर्वगतं मार्गमनुयातोऽसि भारत

tasmātsaṃstambhayātmānaṃ śrutavānasi pāṇḍava |
devaiḥ pūrvagataṃ mārgamanuyāto'si bhārata

न हीदृशा गमिष्यन्ति नरकं पाण्डवर्षभ ।
भ्रातॄनाश्वासयैतांस्त्वं सुहृदश्च परंतप

na hīdṛśā gamiṣyanti narakaṃ pāṇḍavarṣabha |
bhrātṝnāśvāsayaitāṃstvaṃ suhṛdaśca paraṃtapa

यो हि पापसमारम्भे कार्ये तद्भावभावितः ।
कुर्वन्नपि तथैव स्यात्कृत्वा च निरपत्रपः

yo hi pāpasamārambhe kārye tadbhāvabhāvitaḥ |
kurvannapi tathaiva syātkṛtvā ca nirapatrapaḥ

तस्मिंस्तत्कलुषं सर्वं समस्तमिति शब्दितम् ।
प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति ह्रासो वा पापकर्मणः

tasmiṃstatkaluṣaṃ sarvaṃ samastamiti śabditam |
prāyaścittaṃ na tasyāsti hrāso vā pāpakarmaṇaḥ

त्वं तु शुक्लाभिजातीयः परदोषेण कारितः ।
अनिच्छमानः कर्मेदं कृत्वा च परितप्यसे

tvaṃ tu śuklābhijātīyaḥ paradoṣeṇa kāritaḥ |
anicchamānaḥ karmedaṃ kṛtvā ca paritapyase

अश्वमेधो महायज्ञः प्रायश्चित्तमुदाहृतम् ।
तमाहर महाराज विपाप्मैवं भविष्यसि

aśvamedho mahāyajñaḥ prāyaścittamudāhṛtam |
tamāhara mahārāja vipāpmaivaṃ bhaviṣyasi

मरुद्भिः सह जित्वाऽरीन्भगवान्पाकशासनः ।
एकैकं क्रतुमाहृत्य शतकृत्वः शतक्रतुः

marudbhiḥ saha jitvā'rīnbhagavānpākaśāsanaḥ |
ekaikaṃ kratumāhṛtya śatakṛtvaḥ śatakratuḥ

धूतपाप्मा जितस्वर्गो लोकान्प्राप्य सुखोदयान् ।
मरुद्गणैर्वृतः शक्रः शुशुभे भासयन्दिशः

dhūtapāpmā jitasvargo lokānprāpya sukhodayān |
marudgaṇairvṛtaḥ śakraḥ śuśubhe bhāsayandiśaḥ

स्वर्गे लोके महीयन्तमप्सरोभिः शचीपतिम् ।
ऋषयः पर्युपासन्ते देवाश्च विबुधेश्वरम्

svarge loke mahīyantamapsarobhiḥ śacīpatim |
ṛṣayaḥ paryupāsante devāśca vibudheśvaram

सेयं त्वामनुसंप्राप्ता विक्रमेण वसुंधरा ।
निर्जिताश्च महीपाला विक्रमेण त्वयाऽनध

seyaṃ tvāmanusaṃprāptā vikrameṇa vasuṃdharā |
nirjitāśca mahīpālā vikrameṇa tvayā'nadha

तेषां पुराणि राष्ट्राणि गत्वा राजन्सुहृद्वॄतः ।
भ्रातॄन्पुत्रांश्च पौत्रांश्च स्वेस्वे राज्येऽभिषेचय

teṣāṃ purāṇi rāṣṭrāṇi gatvā rājansuhṛdvṝtaḥ |
bhrātṝnputrāṃśca pautrāṃśca svesve rājye'bhiṣecaya

बालानपि च गर्भस्थान्सांत्वेन समुदाचरन् ।
रञ्जयन्प्रकृतीः सर्वाः परिपाहि वसुंधराम्

bālānapi ca garbhasthānsāṃtvena samudācaran |
rañjayanprakṛtīḥ sarvāḥ paripāhi vasuṃdharām

कुमारो नास्ति येषां च कन्यास्तत्राभिषेचय ।
कामाशयो हि स्त्रीवर्गः शोकमेवं प्रहास्यसि

kumāro nāsti yeṣāṃ ca kanyāstatrābhiṣecaya |
kāmāśayo hi strīvargaḥ śokamevaṃ prahāsyasi

एवमाश्वासनं कृत्वा सर्वराष्ट्रेषु भारत ।
यजस्व वाजिमेधेन यथेन्द्रो विजयी पुरा

evamāśvāsanaṃ kṛtvā sarvarāṣṭreṣu bhārata |
yajasva vājimedhena yathendro vijayī purā

अशोच्यास्ते महात्मानः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ।
स्वकर्मभिर्गता नाशं कृतान्तबलमोहिताः

aśocyāste mahātmānaḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha |
svakarmabhirgatā nāśaṃ kṛtāntabalamohitāḥ

अवाप्तः क्षत्रधर्मस्ते राज्यं प्राप्तमकण्टकम् ।
रक्ष स्वधर्मं कौन्तेय श्रेयान्यः प्रेत्यभाविकः

avāptaḥ kṣatradharmaste rājyaṃ prāptamakaṇṭakam |
rakṣa svadharmaṃ kaunteya śreyānyaḥ pretyabhāvikaḥ