अध्याय 325: सुलभा द्वारा राजा जनक धर्मध्वज की परीक्षा

अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम ।
कः प्राप्तो भूपतिः सिद्धिं मोक्षतत्त्वं वदस्व मे

aparityajya gārhasthyaṃ kururājarṣisattama |
kaḥ prāpto bhūpatiḥ siddhiṃ mokṣatattvaṃ vadasva me

संन्यस्यते यथाऽत्माऽयं व्यक्तस्यात्मा यथा च यत् ।
परं मोक्षस्य यच्चापि तन्मे ब्रूहि पितामह

saṃnyasyate yathā'tmā'yaṃ vyaktasyātmā yathā ca yat |
paraṃ mokṣasya yaccāpi tanme brūhi pitāmaha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
जनकस्य च संवादं सुलभायाश्च भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
janakasya ca saṃvādaṃ sulabhāyāśca bhārata

संन्यासफलिकः कश्चिद्बभूव नृपतिः पुरा ।
मैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः

saṃnyāsaphalikaḥ kaścidbabhūva nṛpatiḥ purā |
maithilo janako nāma dharmadhvaja iti śrutaḥ

स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतश्रमः ।
इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधामिमाम्

sa vede mokṣaśāstre ca sve ca śāstre kṛtaśramaḥ |
indriyāṇi samādhāya śaśāsa vasudhāmimām

तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम् ।
लोकेषु स्पृहयन्त्यन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वरम्

tasya vedavidaḥ prājñāḥ śrutvā tāṃ sādhuvṛttatām |
lokeṣu spṛhayantyanye puruṣāḥ puruṣeśvaram

अथ धर्मयुगे तस्मिन्योगधर्ममनुष्ठिता ।
महीमनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी

atha dharmayuge tasminyogadharmamanuṣṭhitā |
mahīmanucacāraikā sulabhā nāma bhikṣukī

तया जगदिदं कृत्स्नमटन्त्या मिथिलेश्वरः ।
तत्रतत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः

tayā jagadidaṃ kṛtsnamaṭantyā mithileśvaraḥ |
tatratatra śruto mokṣe kathyamānastridaṇḍibhiḥ

साऽतिसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशया ।
दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह

sā'tisūkṣmāṃ kathāṃ śrutvā tathyaṃ neti sasaṃśayā |
darśane jātasaṃkalpā janakasya babhūva ha

तत्र सा विप्रहायाऽथ पूर्वरूपं हि योगतः ।
अबिभ्रदनवद्याङ्गी रूपमन्यदनुत्तमम्

tatra sā viprahāyā'tha pūrvarūpaṃ hi yogataḥ |
abibhradanavadyāṅgī rūpamanyadanuttamam

चक्षुनिंमेषमात्रेण लध्वस्त्रगतिगामिनी ।
विदेहानां पुरीं सुभ्रूर्जगाम कमलेक्षणा

cakṣuniṃmeṣamātreṇa ladhvastragatigāminī |
videhānāṃ purīṃ subhrūrjagāma kamalekṣaṇā

सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम् ।
भैक्ष्यचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम्

sā prāpya mithilāṃ ramyāṃ samṛddhajanasaṃkulām |
bhaikṣyacaryāpadeśena dadarśa mithileśvaram

राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं पुनस्तदा ।
केयं कस्य कुतो वेति बभूवागतविस्मयः

rājā tasyāḥ paraṃ dṛṣṭvā saukumāryaṃ punastadā |
keyaṃ kasya kuto veti babhūvāgatavismayaḥ

ततोस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम् ।
पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्यतर्पयत्

tatosyāḥ svāgataṃ kṛtvā vyādiśya ca varāsanam |
pūjitāṃ pādaśaucena varānnenāpyatarpayat

अथ भुक्तवतीं प्रीतां राजा तां मन्त्रिभिर्वृतः ।
सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदयामास भिक्षुकीम्

atha bhuktavatīṃ prītāṃ rājā tāṃ mantribhirvṛtaḥ |
sarvabhāṣyavidāṃ madhye codayāmāsa bhikṣukīm

सुलभा त्वस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशया ।
सत्वं सत्वेन योगज्ञा प्रविष्टाऽभून्महीपते

sulabhā tvasya dharmeṣu mukto neti sasaṃśayā |
satvaṃ satvena yogajñā praviṣṭā'bhūnmahīpate

नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्य रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिः ।
सा स्म तं चोदयिष्यन्ती योगबन्धैर्बबन्ध ह

netrābhyāṃ netrayorasya raśmīnsaṃyojya raśmibhiḥ |
sā sma taṃ codayiṣyantī yogabandhairbabandha ha

जनकोप्युत्स्मयन्राजा भावमस्या विशेषयन् ।
प्रतिजग्राह भावेन भावमस्या नृपोत्तम

janakopyutsmayanrājā bhāvamasyā viśeṣayan |
pratijagrāha bhāvena bhāvamasyā nṛpottama

तदेकस्मिन्नधिष्ठाने संवादः श्रूतयामयम् ।
छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डकैः

tadekasminnadhiṣṭhāne saṃvādaḥ śrūtayāmayam |
chatrādiṣu vimuktasya muktāyāśca tridaṇḍakaiḥ

भगवत्याः क्व चर्येयं कृता क्व च गमिष्यसि ।
कस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महिपतिः

bhagavatyāḥ kva caryeyaṃ kṛtā kva ca gamiṣyasi |
kasya ca tvaṃ kuto veti papracchaināṃ mahipatiḥ

श्रुते वयसि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यते ।
एष्वर्थेषूत्तरं तस्मात्प्रवेद्यं मत्समागमे

śrute vayasi jātau ca sadbhāvo nādhigamyate |
eṣvartheṣūttaraṃ tasmātpravedyaṃ matsamāgame

छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि तत्त्वतः ।
सत्वां संवेत्तुमिच्छामि मानार्हा हि मताऽसिमे

chatrādiṣu viśeṣeṣu muktaṃ māṃ viddhi tattvataḥ |
satvāṃ saṃvettumicchāmi mānārhā hi matā'sime

यस्माच्चैतन्मया प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरा ।
यस्य नान्यः प्रवक्ताऽस्ति मोक्षे तमपि मे शृणु

yasmāccaitanmayā prāptaṃ jñānaṃ vaiśeṣikaṃ purā |
yasya nānyaḥ pravaktā'sti mokṣe tamapi me śṛṇu

पराशरसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः ।
भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः

parāśarasagotrasya vṛddhasya sumahātmanaḥ |
bhikṣoḥ pañcaśikhasyāhaṃ śiṣyaḥ paramasaṃmataḥ

साङ्ख्यज्ञाने च योगे च महीपालविधौ तथा ।
त्रिविधे मोक्षधर्मोस्मिन्गताध्वा छिन्नसंशयः

sāṅkhyajñāne ca yoge ca mahīpālavidhau tathā |
trividhe mokṣadharmosmingatādhvā chinnasaṃśayaḥ

स यथा शास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिभ्रमन् ।
वार्षिकांश्चतुरो मासान्पुरा मयि सुखोषितः

sa yathā śāstradṛṣṭena mārgeṇeha paribhraman |
vārṣikāṃścaturo māsānpurā mayi sukhoṣitaḥ

तेनाहं साङ्ख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः ।
श्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद्धि चालितः

tenāhaṃ sāṅkhyamukhyena sudṛṣṭārthena tattvataḥ |
śrāvitastrividhaṃ mokṣaṃ na ca rājyāddhi cālitaḥ

सोहं तामखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम् ।
मुक्तरागश्चराम्येकः पदे परमके स्थितः

sohaṃ tāmakhilāṃ vṛttiṃ trividhāṃ mokṣasaṃhitām |
muktarāgaścarāmyekaḥ pade paramake sthitaḥ

वैराग्यं पुनरेतस्य मोक्षस्य परमो विधिः ।
ज्ञानादेव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते

vairāgyaṃ punaretasya mokṣasya paramo vidhiḥ |
jñānādeva ca vairāgyaṃ jāyate yena mucyate

ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत् ।
महद्द्वन्द्वप्रमोक्षाय सा सिद्धिर्या वयोतिगा

jñānena kurute yatnaṃ yatnena prāpyate mahat |
mahaddvandvapramokṣāya sā siddhiryā vayotigā

सेयं परमिका सिद्धिः प्राप्ता निर्द्वन्द्वता मया ।
इहैव गतमोहेन चरता मुक्तसङ्गिना

seyaṃ paramikā siddhiḥ prāptā nirdvandvatā mayā |
ihaiva gatamohena caratā muktasaṅginā

यथा क्षेत्रं मृदुभूतमद्भिराप्लावितं तथा ।
जनयत्यङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत्पुनर्भवम्

yathā kṣetraṃ mṛdubhūtamadbhirāplāvitaṃ tathā |
janayatyaṅkuraṃ karma nṛṇāṃ tadvatpunarbhavam

यथा चोत्तापितं बीजं कपाले यत्रतत्र वा ।
प्राप्याप्यङ्कुरहेतुत्वमबीजत्वान्न जायते

yathā cottāpitaṃ bījaṃ kapāle yatratatra vā |
prāpyāpyaṅkurahetutvamabījatvānna jāyate

तद्वद्भगवताऽनेन शिखाप्रोक्तेन भिक्षुणा ।
ज्ञानं कृतमबीजं मे विषयेषु न जायते

tadvadbhagavatā'nena śikhāproktena bhikṣuṇā |
jñānaṃ kṛtamabījaṃ me viṣayeṣu na jāyate

नामिरज्यति कस्मिंश्चिन्नानर्थे न परिग्रहे ।
नाभिरज्यति चैतेषु व्यर्थत्वाद्रागरोषयोः

nāmirajyati kasmiṃścinnānarthe na parigrahe |
nābhirajyati caiteṣu vyarthatvādrāgaroṣayoḥ

यश्च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत् ।
सव्यं वाऽस्यापि यस्तक्षेत्समावेतावुभौ मम

yaśca me dakṣiṇaṃ bāhuṃ candanena samukṣayet |
savyaṃ vā'syāpi yastakṣetsamāvetāvubhau mama

सुखी सोऽहमवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
मुक्तसङ्गः स्थितो राज्ये विशिष्टोऽन्यैस्त्रिदण्डिभिः

sukhī so'hamavāptārthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |
muktasaṅgaḥ sthito rājye viśiṣṭo'nyaistridaṇḍibhiḥ

मोक्षे हि त्रिविधा निष्ठा दृष्टाऽन्यैर्मोक्षवित्तमैः ।
ज्ञानं लोकोत्तरं यच्च सर्वत्यागश्च कर्मणाम्

mokṣe hi trividhā niṣṭhā dṛṣṭā'nyairmokṣavittamaiḥ |
jñānaṃ lokottaraṃ yacca sarvatyāgaśca karmaṇām

ज्ञाननिष्ठां वदन्त्येके मोक्षशास्त्रविदो जनाः ।
कर्मनिष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः

jñānaniṣṭhāṃ vadantyeke mokṣaśāstravido janāḥ |
karmaniṣṭhāṃ tathaivānye yatayaḥ sūkṣmadarśinaḥ

प्रहायोभयमप्येव ज्ञानं कर्म च केवलम् ।
तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना

prahāyobhayamapyeva jñānaṃ karma ca kevalam |
tṛtīyeyaṃ samākhyātā niṣṭhā tena mahātmanā

यमे च नियमे चैव कामे द्वेषे परिग्रहे ।
माने दम्भे तथा स्नेहे सदृशास्ते कुटुम्बिभिः

yame ca niyame caiva kāme dveṣe parigrahe |
māne dambhe tathā snehe sadṛśāste kuṭumbibhiḥ

त्रिदण्डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञानेन केनचित् ।
छत्रादिषु कथं न स्यात्तुल्यहेतौ परिग्रहे

tridaṇḍādiṣu yadyasti mokṣo jñānena kenacit |
chatrādiṣu kathaṃ na syāttulyahetau parigrahe

येनयेन हि यस्यार्थः कारणेनेह कर्मणि ।
तत्तदालम्बते सर्वद्रव्ये स्वार्थपरिग्रहे

yenayena hi yasyārthaḥ kāraṇeneha karmaṇi |
tattadālambate sarvadravye svārthaparigrahe

दोषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यो व्रजत्याश्रमान्तरे ।
उत्सृजन्परिगृह्णंश्च सोऽपि सङ्गान्न मुच्यते

doṣadarśī tu gārhasthye yo vrajatyāśramāntare |
utsṛjanparigṛhṇaṃśca so'pi saṅgānna mucyate

आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मके ।
राजभिर्भिक्षुकास्तुल्या मुच्यन्ते केन हेतुना

ādhipatye tathā tulye nigrahānugrahātmake |
rājabhirbhikṣukāstulyā mucyante kena hetunā

अथ सत्याधिपत्येऽपि ज्ञानेनैवेह केवलम् ।
मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके स्थिताः

atha satyādhipatye'pi jñānenaiveha kevalam |
mucyante kiṃ na mucyante pade paramake sthitāḥ

काषायधारणं मौण्ड्यं त्रिविष्टब्धं कमण्डलुम् ।
लिङ्गान्युत्पथभूतानि न मोक्षायेति मे मतिः

kāṣāyadhāraṇaṃ mauṇḍyaṃ triviṣṭabdhaṃ kamaṇḍalum |
liṅgānyutpathabhūtāni na mokṣāyeti me matiḥ

यदि सत्यपि लिङ्गेऽस्मिञ्ज्ञानमेवात्र कारणम् ।
निर्मोक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम्

yadi satyapi liṅge'smiñjñānamevātra kāraṇam |
nirmokṣāyeha duḥkhasya liṅgamātraṃ nirarthakam

अथवा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः ।
किं तदेवार्थसामान्यं छत्रादिषु न लक्ष्यते

athavā duḥkhaśaithilyaṃ vīkṣya liṅge kṛtā matiḥ |
kiṃ tadevārthasāmānyaṃ chatrādiṣu na lakṣyate

आकिञ्चन्ये न मोक्षोस्ति कैञ्चन्ये नास्ति बन्धनम् ।
कैञ्चन्ये चेतरे चैव जन्तुर्ज्ञानेन मुच्यते

ākiñcanye na mokṣosti kaiñcanye nāsti bandhanam |
kaiñcanye cetare caiva janturjñānena mucyate

तस्माद्धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे ।
बन्धनायतनेष्वेषु विद्ध्यबन्धे पदे स्थितम्

tasmāddharmārthakāmeṣu tathā rājyaparigrahe |
bandhanāyataneṣveṣu viddhyabandhe pade sthitam

राज्यैश्वर्यमयः पाशः स्नेहायतनबन्धनः ।
मोक्षाश्मनिशितेनेह च्छिन्नस्त्यागासिना मया

rājyaiśvaryamayaḥ pāśaḥ snehāyatanabandhanaḥ |
mokṣāśmaniśiteneha cchinnastyāgāsinā mayā

सोहमेवं गतो मुक्तो जातास्थस्त्वयि भिक्षुकि ।
अयथार्थं हि ते वर्णं वक्ष्यामि शृणु तन्मम

sohamevaṃ gato mukto jātāsthastvayi bhikṣuki |
ayathārthaṃ hi te varṇaṃ vakṣyāmi śṛṇu tanmama

सौकुमार्यं तथा रूपं वपुरग्र्यं तथा वयः ।
तवैतानि समस्तानि नियमश्चेति संशयः

saukumāryaṃ tathā rūpaṃ vapuragryaṃ tathā vayaḥ |
tavaitāni samastāni niyamaśceti saṃśayaḥ

यच्चाप्यननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम् ।
मुक्तोऽयं स्यान्न वेति स्याद्धर्षितो मत्परिग्रहः

yaccāpyananurūpaṃ te liṅgasyāsya viceṣṭitam |
mukto'yaṃ syānna veti syāddharṣito matparigrahaḥ

न च कामसमायुक्ते युक्तेऽप्यस्ति त्रिदण्डके ।
न रक्ष्यते त्वया चेदं न मुक्तस्यास्ति गोपना

na ca kāmasamāyukte yukte'pyasti tridaṇḍake |
na rakṣyate tvayā cedaṃ na muktasyāsti gopanā

मत्पक्षसंश्रयाच्चायं शृणु यस्ते व्यतिक्रमः ।
आश्रयन्त्याः स्वभावेन मम पूर्वपरिग्रहम्

matpakṣasaṃśrayāccāyaṃ śṛṇu yaste vyatikramaḥ |
āśrayantyāḥ svabhāvena mama pūrvaparigraham

प्रवेशस्ते कृतः केन मम राष्ट्रे पुरेपि वा ।
कस्य वा सन्निकर्षात्त्वं प्रविष्टा हृदयं मम

praveśaste kṛtaḥ kena mama rāṣṭre purepi vā |
kasya vā sannikarṣāttvaṃ praviṣṭā hṛdayaṃ mama

वर्णप्रवरमुख्याऽसि ब्राह्मणी क्षत्रियस्त्वहम् ।
नावयोरेकयोगोऽस्ति मा कृथा वर्णसंकरम्

varṇapravaramukhyā'si brāhmaṇī kṣatriyastvaham |
nāvayorekayogo'sti mā kṛthā varṇasaṃkaram

वर्तसे मोक्षधर्मेण त्वं गार्हस्थ्येऽहमाश्रमे ।
अयं चापि सुकष्टस्ते द्वितीयाश्रमसंकरः

vartase mokṣadharmeṇa tvaṃ gārhasthye'hamāśrame |
ayaṃ cāpi sukaṣṭaste dvitīyāśramasaṃkaraḥ

सगोत्रां वाऽसगोत्रां वा न वेद त्वां न वेत्थ माम् ।
सगोत्रमाविशन्त्यास्ते तृतीयो गोत्रसंकरः

sagotrāṃ vā'sagotrāṃ vā na veda tvāṃ na vettha mām |
sagotramāviśantyāste tṛtīyo gotrasaṃkaraḥ

अथ जीवति ते भर्ता प्रोषितोप्यथवा क्वचित् ।
अगम्या परभार्येति चतुर्थो धर्मसंकरः

atha jīvati te bhartā proṣitopyathavā kvacit |
agamyā parabhāryeti caturtho dharmasaṃkaraḥ

सा त्वमेतान्यकार्याणि कार्यापेक्षा व्यवस्यसि ।
अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्याज्ञानेन वा पुनः

sā tvametānyakāryāṇi kāryāpekṣā vyavasyasi |
avijñānena vā yuktā mithyājñānena vā punaḥ

अथवापि स्वतन्त्राऽसि स्वदोषेणेह केनचित् ।
यदि किंचिच्छ्रुतं तेऽस्ति सर्वं कृतमनर्थकम्

athavāpi svatantrā'si svadoṣeṇeha kenacit |
yadi kiṃcicchrutaṃ te'sti sarvaṃ kṛtamanarthakam

इदमन्यत्तृतीयं ये भावस्पर्शविघातकम् ।
दुष्टायाऽलक्ष्यते लिङ्गं विवृण्वत्या प्रकाशितम्

idamanyattṛtīyaṃ ye bhāvasparśavighātakam |
duṣṭāyā'lakṣyate liṅgaṃ vivṛṇvatyā prakāśitam

न मय्येवाभिसन्धिस्ते जयैषिण्या जये कृतः ।
येयं मत्परिषत्कृत्स्ना चेतुमिच्छसि तामपि

na mayyevābhisandhiste jayaiṣiṇyā jaye kṛtaḥ |
yeyaṃ matpariṣatkṛtsnā cetumicchasi tāmapi

तथाऽर्हतस्ततश्च त्वं दृष्टिं स्वां प्रतिमुञ्चसि ।
मत्पक्षप्रतिघाताय स्वपक्षोद्भवनाय च

tathā'rhatastataśca tvaṃ dṛṣṭiṃ svāṃ pratimuñcasi |
matpakṣapratighātāya svapakṣodbhavanāya ca

सा स्वेनामर्षजेन त्वमृद्धिमोहेन मोहिता ।
भूयः सृजसि योगांस्त्वं विषामृतमिवैकताम्

sā svenāmarṣajena tvamṛddhimohena mohitā |
bhūyaḥ sṛjasi yogāṃstvaṃ viṣāmṛtamivaikatām

इच्छतोरत्र यो लाभः स्त्रीपुंसोरमृतोपमः ।
अलाभश्चापि रक्तस्य सोपि दोषो विषोषमः

icchatoratra yo lābhaḥ strīpuṃsoramṛtopamaḥ |
alābhaścāpi raktasya sopi doṣo viṣoṣamaḥ

मा त्याक्षीः साधु जानीष्व स्वशास्त्रमनुपालय ।
कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तो नेति त्वया मम

mā tyākṣīḥ sādhu jānīṣva svaśāstramanupālaya |
kṛteyaṃ hi vijijñāsā mukto neti tvayā mama

एतत्सर्वं प्रतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितम् ।
सा यदि त्वं स्वकार्येण यद्यन्यस्य महीपतेः ।
तत्त्वमत्र प्रतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितम्

etatsarvaṃ praticchannaṃ mayi nārhasi gūhitam |
sā yadi tvaṃ svakāryeṇa yadyanyasya mahīpateḥ |
tattvamatra praticchannā mayi nārhasi gūhitam

न राजानं मृषा गच्छेन्न द्विजातिं कथंचन ।
न स्त्रियं स्त्रीगुणोपेतां हन्युर्ह्येते मृषागताः

na rājānaṃ mṛṣā gacchenna dvijātiṃ kathaṃcana |
na striyaṃ strīguṇopetāṃ hanyurhyete mṛṣāgatāḥ

राज्ञां हि बलमैश्वर्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् ।
रूपयौवनसौभाग्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम्

rājñāṃ hi balamaiśvaryaṃ brahma brahmavidāṃ balam |
rūpayauvanasaubhāgyaṃ strīṇāṃ balamanuttamam

अत एतैर्बलैरेव बलिनः स्वार्थमिच्छता ।
आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय ह्यनार्जवम्

ata etairbalaireva balinaḥ svārthamicchatā |
ārjavenābhigantavyā vināśāya hyanārjavam

सा त्वं जातिं श्रुतं वृत्तं भावं प्रकृतिमात्मनः ।
कृत्यमागमने चैव वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

sā tvaṃ jātiṃ śrutaṃ vṛttaṃ bhāvaṃ prakṛtimātmanaḥ |
kṛtyamāgamane caiva vaktumarhasi tattvataḥ

इत्येतैरसुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमञ्जसैः ।
प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत

ityetairasukhairvākyairayuktairasamañjasaiḥ |
pratyādiṣṭā narendreṇa sulabhā na vyakampata

उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना ।
ततश्चारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ भाषितुम्

uktavākye tu nṛpatau sulabhā cārudarśanā |
tataścārutaraṃ vākyaṃ pracakrāmātha bhāṣitum

सुलभोवाच ।
नवभिर्नवभिश्चैव दोषैर्वाग्बुद्धिदूषणैः ।
अपेतमुपपन्नार्थमष्टादशगुणान्वितम्

sulabhovāca |
navabhirnavabhiścaiva doṣairvāgbuddhidūṣaṇaiḥ |
apetamupapannārthamaṣṭādaśaguṇānvitam

सौक्ष्म्यं साङ्ख्यक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः ।
पञ्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप

saukṣmyaṃ sāṅkhyakramau cobhau nirṇayaḥ saprayojanaḥ |
pañcaitānyarthajātāni vākyamityucyate nṛpa

एषामेकैकशोऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां स्वलक्षणम् ।
शृणु संसार्यमाणानां पदार्थपदवाक्यतः

eṣāmekaikaśo'rthānāṃ saukṣmyādīnāṃ svalakṣaṇam |
śṛṇu saṃsāryamāṇānāṃ padārthapadavākyataḥ

ज्ञानं ज्ञेयेषु भिन्नेषु यदा भेदेन वर्तते ।
तत्रातिशयिनी बुद्धिस्तत्सौक्ष्म्यमिति वर्तते

jñānaṃ jñeyeṣu bhinneṣu yadā bhedena vartate |
tatrātiśayinī buddhistatsaukṣmyamiti vartate

दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागतः ।
कंचिदर्थमभिप्रेत्य सा सङ्ख्येत्युपधार्यताम्

doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pramāṇaṃ pravibhāgataḥ |
kaṃcidarthamabhipretya sā saṅkhyetyupadhāryatām

इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यद्विवक्षितम् ।
क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो जनाः

idaṃ pūrvamidaṃ paścādvaktavyaṃ yadvivakṣitam |
kramayogaṃ tamapyāhurvākyaṃ vākyavido janāḥ

धर्मकामार्थमोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः ।
इदं तदिति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः

dharmakāmārthamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ |
idaṃ taditi vākyānte procyate sa vinirṇayaḥ

इच्छाद्वेषभवैर्दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायते ।
तत्र या नृपते वृत्तिस्तत्प्रयोजनमिष्यते

icchādveṣabhavairduḥkhaiḥ prakarṣo yatra jāyate |
tatra yā nṛpate vṛttistatprayojanamiṣyate

तान्येतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिप ।
एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय

tānyetāni yathoktāni saukṣmyādīni janādhipa |
ekārthasamavetāni vākyaṃ mama niśāmaya

उपेतार्थमभिन्नार्थं न्यायवृत्तं न चाधिकम् ।
नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं ततः

upetārthamabhinnārthaṃ nyāyavṛttaṃ na cādhikam |
nāślakṣṇaṃ na ca saṃdigdhaṃ vakṣyāmi paramaṃ tataḥ

न गुर्वक्षरसंयुक्तं पराङ्युखपदं न च ।
नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्यसंस्कृतम्

na gurvakṣarasaṃyuktaṃ parāṅyukhapadaṃ na ca |
nānṛtaṃ na trivargeṇa viruddhaṃ nāpyasaṃskṛtam

न न्यूनं नष्टशब्दं वा व्युत्क्रमाभिहितं न च ।
सदोषमभिकल्पेन निष्कारणमहेतुकम्

na nyūnaṃ naṣṭaśabdaṃ vā vyutkramābhihitaṃ na ca |
sadoṣamabhikalpena niṣkāraṇamahetukam

कामात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्दैन्याच्चानार्थकात्तथा ।
ह्रीतोऽनुक्रोशतो मानान्न वक्ष्यामि कथंचन

kāmātkrodhādbhayāllobhāddainyāccānārthakāttathā |
hrīto'nukrośato mānānna vakṣyāmi kathaṃcana

वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं नृप ।
स ममेति विवक्षायां तदा सोर्थः प्रकाशते

vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tvavikalaṃ nṛpa |
sa mameti vivakṣāyāṃ tadā sorthaḥ prakāśate

वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते ।
स्वार्थमाह परार्थं तत्तदा वाक्यं न रोहति

vaktavye tu yadā vaktā śrotāramavamanyate |
svārthamāha parārthaṃ tattadā vākyaṃ na rohati

अथ यः स्वार्थमुत्सृज्य परार्थं प्राह मानवः ।
विशङ्का जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत्

atha yaḥ svārthamutsṛjya parārthaṃ prāha mānavaḥ |
viśaṅkā jāyate tasminvākyaṃ tadapi doṣavat

यस्तु वक्ता द्वयोरर्थमविरुद्धं प्रभाषते ।
श्रोतुश्चैवात्मनश्चैव स वक्ता नेतरो नृप

yastu vaktā dvayorarthamaviruddhaṃ prabhāṣate |
śrotuścaivātmanaścaiva sa vaktā netaro nṛpa

तदर्थवदिदं वाक्यमुपेतं वाक्यसंपदा ।
अविक्षिप्तमना राजन्नेकाग्रः श्रोतुमर्हसि

tadarthavadidaṃ vākyamupetaṃ vākyasaṃpadā |
avikṣiptamanā rājannekāgraḥ śrotumarhasi

काऽसि कस्य कुतो वेति त्वयाऽहमिति चोदिता ।
तत्रोत्तरमिदं वाक्यं राजन्नेकमनाः शृणु

kā'si kasya kuto veti tvayā'hamiti coditā |
tatrottaramidaṃ vākyaṃ rājannekamanāḥ śṛṇu

यथा जतु च काष्ठं च पांसवश्चोदबिन्दवः ।
सुश्लिष्टानि तथा राजन्प्राणिनामिह संभवः

yathā jatu ca kāṣṭhaṃ ca pāṃsavaścodabindavaḥ |
suśliṣṭāni tathā rājanprāṇināmiha saṃbhavaḥ

शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च ।
पृथगात्मा दशात्मानं संश्लिष्टा जतुकाष्ठवत् ।
न चैषां चोदना काचिदस्तीत्येष विनिश्चयः

śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaḥ pañcendriyāṇi ca |
pṛthagātmā daśātmānaṃ saṃśliṣṭā jatukāṣṭhavat |
na caiṣāṃ codanā kācidastītyeṣa viniścayaḥ

एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्यात्मनि तथा परे ।
न वेद चक्षुश्चक्षुष्ट्वं श्रोत्रं नात्मनि वर्तते

ekaikasyeha vijñānaṃ nāstyātmani tathā pare |
na veda cakṣuścakṣuṣṭvaṃ śrotraṃ nātmani vartate

तथैव व्यभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम् ।
प्रश्लिष्टं च न जानन्ति यथाऽऽप इव पांवसः

tathaiva vyabhicāreṇa na vartante parasparam |
praśliṣṭaṃ ca na jānanti yathā''pa iva pāṃvasaḥ

वाह्यानन्यानपेक्षन्ते गुणांस्तानपि मे शृणु ।
रूपं चक्षुः प्रकाशश्च दर्शने हेतवस्त्रयः

vāhyānanyānapekṣante guṇāṃstānapi me śṛṇu |
rūpaṃ cakṣuḥ prakāśaśca darśane hetavastrayaḥ

यथैवात्र तथाऽन्येषु ज्ञानज्ञेयेषु हेतवः ।
ज्ञानज्ञेयांतरेतस्मिन्मनो नामापरो गुणः

yathaivātra tathā'nyeṣu jñānajñeyeṣu hetavaḥ |
jñānajñeyāṃtaretasminmano nāmāparo guṇaḥ

विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी ।
द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर्नाम गुणः स्मृतः ।
येंन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति

vicārayati yenāyaṃ niścaye sādhvasādhunī |
dvādaśastvaparastatra buddhirnāma guṇaḥ smṛtaḥ |
yeṃna saṃśayapūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati

अथ द्वादशके तस्मिन्सत्वं नामापरो गुणः ।
महासत्वोऽल्पसत्वो वा जन्तुयेनानुमीयते

atha dvādaśake tasminsatvaṃ nāmāparo guṇaḥ |
mahāsatvo'lpasatvo vā jantuyenānumīyate

क्षेत्रज्ञ इति चाप्यन्यो गुणस्तत चतुर्दशः ।
ममायमिति येनायं मन्यते न ममेति च

kṣetrajña iti cāpyanyo guṇastata caturdaśaḥ |
mamāyamiti yenāyaṃ manyate na mameti ca

अथ पञ्चदशो राजन्गुणस्तत्रापरः स्मृतः ।
पृथक्कालसमूहस्य सामग्र्यं तदिहोच्यते

atha pañcadaśo rājanguṇastatrāparaḥ smṛtaḥ |
pṛthakkālasamūhasya sāmagryaṃ tadihocyate

गुणस्त्वेकोऽपरस्तत्र संघात इति षोडशः ।
आकृतिर्व्यक्तिरित्येतौ गुणो यस्मिन्समाश्रितौ

guṇastveko'parastatra saṃghāta iti ṣoḍaśaḥ |
ākṛtirvyaktirityetau guṇo yasminsamāśritau

सुखासुखे जन्ममृत्यू लाभालाभौ प्रियाप्रिये ।
इति चैकोनर्विशोऽयं द्वन्द्वयोग इति स्मृतः

sukhāsukhe janmamṛtyū lābhālābhau priyāpriye |
iti caikonarviśo'yaṃ dvandvayoga iti smṛtaḥ

ऊर्ध्वमेकोनर्विशत्या कालो नामापरो गुणः ।
इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां प्रभवाप्ययम्

ūrdhvamekonarviśatyā kālo nāmāparo guṇaḥ |
itīmaṃ viddhi viṃśatyā bhūtānāṃ prabhavāpyayam

विंशकश्चैव संघातो महाभूतानि पञ्च च ।
सदसद्भवायोगौ तु गुणावन्यौ प्रकाशकौ

viṃśakaścaiva saṃghāto mahābhūtāni pañca ca |
sadasadbhavāyogau tu guṇāvanyau prakāśakau

इत्येवं विंशतिश्चैव गुणाः सप्त च ये स्मृताः ।
विधिः शुक्रं बलं चेति त्रय एते गुणाः परे

ityevaṃ viṃśatiścaiva guṇāḥ sapta ca ye smṛtāḥ |
vidhiḥ śukraṃ balaṃ ceti traya ete guṇāḥ pare

एवं विंशच्च दश च कलाः संख्यानतः स्मृताः ।
समग्रा यत्र वर्तन्ते तच्छरीरमिति स्मृतम्

evaṃ viṃśacca daśa ca kalāḥ saṃkhyānataḥ smṛtāḥ |
samagrā yatra vartante taccharīramiti smṛtam

अव्यक्तं प्रकृतिं त्वासां कलानां कश्चिदिच्छति ।
व्यक्तं चासां तथैवान्यः स्थूलदर्शी प्रपश्यति

avyaktaṃ prakṛtiṃ tvāsāṃ kalānāṃ kaścidicchati |
vyaktaṃ cāsāṃ tathaivānyaḥ sthūladarśī prapaśyati

अव्यक्तं यदि वा व्यक्तं द्वयं वाऽथ चतुष्टयम् ।
प्रकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्यध्यात्मचिन्तकाः

avyaktaṃ yadi vā vyaktaṃ dvayaṃ vā'tha catuṣṭayam |
prakṛtiṃ sarvabhūtānāṃ paśyantyadhyātmacintakāḥ

सेयं प्रकृतिरव्यक्ता कलाभिर्व्यक्ततां गता ।
ततोऽहं त्वं च राजेन्द्र चे चाप्यन्ये शरीरिणः ।

seyaṃ prakṛtiravyaktā kalābhirvyaktatāṃ gatā |
tato'haṃ tvaṃ ca rājendra ce cāpyanye śarīriṇaḥ |

विन्दुन्यासादयोऽवस्थाः शुक्रशोणितसंभवाः ।
यासामेव निपातेन कललं नाम जायते

vindunyāsādayo'vasthāḥ śukraśoṇitasaṃbhavāḥ |
yāsāmeva nipātena kalalaṃ nāma jāyate

कललाद्बुद्बुदोत्पत्तिः पेशी वा बुद्बुदात्स्मृता ।
पेश्यास्त्वङ्गाभिनिर्वृत्तिर्नखरोमाणि चाङ्गतः

kalalādbudbudotpattiḥ peśī vā budbudātsmṛtā |
peśyāstvaṅgābhinirvṛttirnakharomāṇi cāṅgataḥ

संपूर्णे नवमे मासि जन्तोर्जातस्य मैथिल ।
जायते नामरूपत्वं स्त्रीपुमान्वेति लिङ्गतः

saṃpūrṇe navame māsi jantorjātasya maithila |
jāyate nāmarūpatvaṃ strīpumānveti liṅgataḥ

जातमात्रं तु तद्रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि ।
कौमारं रूपमापन्नं रूपवानुपलभ्यते

jātamātraṃ tu tadrūpaṃ dṛṣṭvā tāmranakhāṅguli |
kaumāraṃ rūpamāpannaṃ rūpavānupalabhyate

कौमाराद्यौवनं चापि स्थावीर्यं चापि यौवनात् ।
अनेन क्रमयोगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते

kaumārādyauvanaṃ cāpi sthāvīryaṃ cāpi yauvanāt |
anena kramayogena pūrvaṃ pūrvaṃ na labhyate

कलानां पृथगर्थानां प्रतिभेदः क्षणे क्षणे ।
वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात्तु न विभाव्यते

kalānāṃ pṛthagarthānāṃ pratibhedaḥ kṣaṇe kṣaṇe |
vartate sarvabhūteṣu saukṣmyāttu na vibhāvyate

न चैषामप्ययो राजँल्लक्ष्यते प्रभवो न च ।
अवस्थायामवस्थायां दीपस्येवार्चिषो गतिः

na caiṣāmapyayo rājam̐llakṣyate prabhavo na ca |
avasthāyāmavasthāyāṃ dīpasyevārciṣo gatiḥ

तस्याप्येवंप्रभावस्य सदश्वस्येव धावतः ।
अजस्रं सर्वलोकस्य कः कुतो वा न वा कुतः

tasyāpyevaṃprabhāvasya sadaśvasyeva dhāvataḥ |
ajasraṃ sarvalokasya kaḥ kuto vā na vā kutaḥ

कस्येदं कस्य वा नेदं कुतो वेदं न वा कुतः ।
संबन्धः कोऽस्ति भूतानां स्वैरप्यवयवैरिह

kasyedaṃ kasya vā nedaṃ kuto vedaṃ na vā kutaḥ |
saṃbandhaḥ ko'sti bhūtānāṃ svairapyavayavairiha

यथाऽऽदित्यान्मणेश्चापि वीरुद्भ्यश्चैव पावकः ।
जायन्त्येवं समुदयात्कलानामिह जन्तवः

yathā''dityānmaṇeścāpi vīrudbhyaścaiva pāvakaḥ |
jāyantyevaṃ samudayātkalānāmiha jantavaḥ

आत्मन्येवात्मनाऽऽत्मानं यथा त्वमनुपश्यसि ।
एवमेवात्मनाऽऽत्मानमन्यस्मिन्किं न पश्यसि

ātmanyevātmanā''tmānaṃ yathā tvamanupaśyasi |
evamevātmanā''tmānamanyasminkiṃ na paśyasi

यद्यात्मनि परस्मिंश्च समतामध्यवस्यसि ।
अथ मां काऽसि कस्येति किमर्थमनुपृच्छसि

yadyātmani parasmiṃśca samatāmadhyavasyasi |
atha māṃ kā'si kasyeti kimarthamanupṛcchasi

इदं मे स्यादिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य मैथिल ।
काऽसि कस्य कुतो वेति वचनैः किं प्रयोजनम्

idaṃ me syādidaṃ neti dvandvairmuktasya maithila |
kā'si kasya kuto veti vacanaiḥ kiṃ prayojanam

रिपौ मित्रेऽथ मध्यस्थे विजये सन्धिविग्रहे ।
कृतवान्यो महीपालः किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम्

ripau mitre'tha madhyasthe vijaye sandhivigrahe |
kṛtavānyo mahīpālaḥ kiṃ tasminmuktalakṣaṇam

त्रिवर्गं सप्तधा न्यस्तं यो न वेदेह कर्मसु ।
सङ्गवान्यस्त्रिवर्गे च किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम्

trivargaṃ saptadhā nyastaṃ yo na vedeha karmasu |
saṅgavānyastrivarge ca kiṃ tasminmuktalakṣaṇam

प्रिये वाऽप्यप्रिये वाऽपि दुर्बले बलवत्यपि ।
यस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन्मक्तलक्षणम्

priye vā'pyapriye vā'pi durbale balavatyapi |
yasya nāsti samaṃ cakṣuḥ kiṃ tasminmaktalakṣaṇam

तदयुक्तस्य ते मोक्षे योऽभिमानो भवेन्नृप ।
सुहृद्भिः सन्निवार्यस्तेऽविरक्तस्येव भेषजम्

tadayuktasya te mokṣe yo'bhimāno bhavennṛpa |
suhṛdbhiḥ sannivāryaste'viraktasyeva bheṣajam

तानि तान्यनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्यरिंदम् ।
आत्मनाऽऽत्मनि संपश्य किमन्यन्मुक्तलक्षणम्

tāni tānyanusaṃdṛśya saṅgasthānānyariṃdam |
ātmanā''tmani saṃpaśya kimanyanmuktalakṣaṇam

इमान्यन्यानि सूक्ष्माणि मोक्षमाश्रित्य केनचित् ।
चतुरङ्गप्रवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु

imānyanyāni sūkṣmāṇi mokṣamāśritya kenacit |
caturaṅgapravṛttāni saṅgasthānāni me śṛṇu

य इमां पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति ह ।
एकमेव स वै राजा पुरमध्यावसत्युत

ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāmekacchatrāṃ praśāsti ha |
ekameva sa vai rājā puramadhyāvasatyuta

तत्पुरे चैकमेवास्य गृहं यदधितिष्ठति ।
गृहे शयनमप्येकं निशायां यत्र लीयते

tatpure caikamevāsya gṛhaṃ yadadhitiṣṭhati |
gṛhe śayanamapyekaṃ niśāyāṃ yatra līyate

शय्यार्धं तस्य चाप्यत्र स्त्रीपूर्वमधितिष्ठति ।
तदनेन प्रसङ्गेन फलेनाल्पेन युज्यते

śayyārdhaṃ tasya cāpyatra strīpūrvamadhitiṣṭhati |
tadanena prasaṅgena phalenālpena yujyate

एवमेवोपभोगेषु भोजनाच्छादनेषु च ।
गुणेष्वपरिमेयेषु निग्रहानुग्रहं प्रति

evamevopabhogeṣu bhojanācchādaneṣu ca |
guṇeṣvaparimeyeṣu nigrahānugrahaṃ prati

परतन्त्रः सदा राजा स्वल्पे सोऽपि प्रसज्जते ।
सन्धिविग्रहयोगे च कुतो राज्ञः स्वतन्त्रता

paratantraḥ sadā rājā svalpe so'pi prasajjate |
sandhivigrahayoge ca kuto rājñaḥ svatantratā

स्त्रीषु क्रीडाविहारेषु नित्यमस्यास्वतन्त्रता ।
मन्त्रे चामात्यसहिते कुतस्तस्य स्वतन्त्रता

strīṣu krīḍāvihāreṣu nityamasyāsvatantratā |
mantre cāmātyasahite kutastasya svatantratā

यदा ह्याज्ञापयत्यन्यांस्तत्रास्योक्ता स्वतन्त्रता ।
अवशः कार्यते तत्र तस्मिंस्तस्मिन्गुणे स्थितः

yadā hyājñāpayatyanyāṃstatrāsyoktā svatantratā |
avaśaḥ kāryate tatra tasmiṃstasminguṇe sthitaḥ

स्वप्नकामो न लभते स्वप्तुं कार्यार्थिभिर्जनैः ।
शयने चाप्यनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यतेऽवशः

svapnakāmo na labhate svaptuṃ kāryārthibhirjanaiḥ |
śayane cāpyanujñātaḥ supta utthāpyate'vaśaḥ

स्नाह्यालभ पिब प्राश जुहुध्यगीन्यजेत्यपि ।
वदस्व शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः

snāhyālabha piba prāśa juhudhyagīnyajetyapi |
vadasva śṛṇu cāpīti vivaśaḥ kāryate paraiḥ

अभिगम्याभिगम्यैवं याचन्ते सततं नराः ।
न चाप्युत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनान्

abhigamyābhigamyaivaṃ yācante satataṃ narāḥ |
na cāpyutsahate dātuṃ vittarakṣī mahājanān

दाने कोशक्षयोऽप्यस्य वैरं चास्य प्रयच्छतः ।
क्षणेनास्योऽपवर्तन्ते दोषा वैराग्यकारकाः

dāne kośakṣayo'pyasya vairaṃ cāsya prayacchataḥ |
kṣaṇenāsyo'pavartante doṣā vairāgyakārakāḥ

प्राज्ञाञ्शूरांस्तथा वैद्यानेकस्थानपि शङ्कते ।
भयमप्यनये राज्ञो यैश्च नित्यमुपास्यते

prājñāñśūrāṃstathā vaidyānekasthānapi śaṅkate |
bhayamapyanaye rājño yaiśca nityamupāsyate

तथा चैते प्रदुष्यन्ति राजन्ये कीर्तिता मया ।
तथैवास्य भयं तेभ्यो जायते पश्य यादृशम्

tathā caite praduṣyanti rājanye kīrtitā mayā |
tathaivāsya bhayaṃ tebhyo jāyate paśya yādṛśam

सर्वः स्वेस्वे गृहे राजा सर्वः स्वेस्वे गृहे गृही ।
निग्रहानुग्रहौ कुर्वंस्तुल्यो जनक राजभिः

sarvaḥ svesve gṛhe rājā sarvaḥ svesve gṛhe gṛhī |
nigrahānugrahau kurvaṃstulyo janaka rājabhiḥ

पुत्रा दारास्तथैवात्मा कोशो मित्राणि संचयाः ।
परैः साधारणा ह्येते तैस्तैरेवास्य हेतुभिः

putrā dārāstathaivātmā kośo mitrāṇi saṃcayāḥ |
paraiḥ sādhāraṇā hyete taistairevāsya hetubhiḥ

हतो देशः पुरं दग्धं प्रधानः कुञ्जरो मृतः ।
लोकसाधारणेष्वेषु मिथ्याज्ञानेन तप्यते

hato deśaḥ puraṃ dagdhaṃ pradhānaḥ kuñjaro mṛtaḥ |
lokasādhāraṇeṣveṣu mithyājñānena tapyate

अमुक्तो मानसैर्दुःखैरिच्छाद्वेषप्रियोद्भवैः ।
शिरोरोगादिभी रोगैस्तथैव विनिपातिभिः

amukto mānasairduḥkhairicchādveṣapriyodbhavaiḥ |
śirorogādibhī rogaistathaiva vinipātibhiḥ

द्वन्द्वैस्तैस्तैरुपहतः सर्वतः परिशङ्कितः ।
बहुभिः प्रार्थितं राज्यमुपास्ते गणयन्निशाः

dvandvaistaistairupahataḥ sarvataḥ pariśaṅkitaḥ |
bahubhiḥ prārthitaṃ rājyamupāste gaṇayanniśāḥ

तदल्पसुखमत्यर्थं बहुदुःखमसारवत् ।
तृणाग्निज्वलनप्रख्यं फेनबुद्बुदसंनिभम्

tadalpasukhamatyarthaṃ bahuduḥkhamasāravat |
tṛṇāgnijvalanaprakhyaṃ phenabudbudasaṃnibham

को राज्यमभिपद्येत प्राप्य चोपशमं लभेत् ।
ममेदमिति यच्चेदं पुरं राष्ट्रं च मन्यसे

ko rājyamabhipadyeta prāpya copaśamaṃ labhet |
mamedamiti yaccedaṃ puraṃ rāṣṭraṃ ca manyase

बलं कोशममात्यांश्च कस्यैतानि न वा नृप ।
मित्रामात्यपुरं राष्ट्रं दण्डः कोशो महीपतिः

balaṃ kośamamātyāṃśca kasyaitāni na vā nṛpa |
mitrāmātyapuraṃ rāṣṭraṃ daṇḍaḥ kośo mahīpatiḥ

सप्ताङ्गश्चैष सङ्घातो राज्यमित्युच्यते नृप ।
सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य त्रिदण्डस्येव तिष्ठतः ।
अन्योन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतोऽधिकः

saptāṅgaścaiṣa saṅghāto rājyamityucyate nṛpa |
saptāṅgasyāsya rājyasya tridaṇḍasyeva tiṣṭhataḥ |
anyonyaguṇayuktasya kaḥ kena guṇato'dhikaḥ

तेषुतेषु हि कालेषु तत्तदङ्गं विशिष्यते ।
येन यत्सिध्यते कार्यं तत्प्राधान्याय कल्पते

teṣuteṣu hi kāleṣu tattadaṅgaṃ viśiṣyate |
yena yatsidhyate kāryaṃ tatprādhānyāya kalpate

सप्ताङ्गश्चैव संघातस्त्रयश्चान्ये नृपोत्तम ।
संभूय दशवर्गोऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत्

saptāṅgaścaiva saṃghātastrayaścānye nṛpottama |
saṃbhūya daśavargo'yaṃ bhuṅkte rājyaṃ hi rājavat

यश्च राजा महोत्साहः क्षत्रधर्मे रतो भवेत् ।
स तुष्येद्दशभागेन ततस्त्वन्यो दशावरैः

yaśca rājā mahotsāhaḥ kṣatradharme rato bhavet |
sa tuṣyeddaśabhāgena tatastvanyo daśāvaraiḥ

नास्त्यसाधारणो राजा नास्ति राज्यमराजकम् ।
राज्येऽसति कुतो धर्मो धर्मेऽसति कुतः परम्

nāstyasādhāraṇo rājā nāsti rājyamarājakam |
rājye'sati kuto dharmo dharme'sati kutaḥ param

योप्यत्र परमो धर्मः पवित्रं राजराज्ययोः ।
पृथिवी दक्षिणा यस्य सोऽश्वमेधो न विद्यते

yopyatra paramo dharmaḥ pavitraṃ rājarājyayoḥ |
pṛthivī dakṣiṇā yasya so'śvamedho na vidyate

साऽहमेतानि कर्माणि राजदुःखानि मैथिल ।
समर्था शतशो वक्तुमथवाऽपि सहस्रशः

sā'hametāni karmāṇi rājaduḥkhāni maithila |
samarthā śataśo vaktumathavā'pi sahasraśaḥ

स्वदेहे नाभिषङ्गो मे कुतः परपरिग्रहे ।
न मामेवंविधां युक्तामीदृशं वक्तुमर्हसि

svadehe nābhiṣaṅgo me kutaḥ paraparigrahe |
na māmevaṃvidhāṃ yuktāmīdṛśaṃ vaktumarhasi

ननु नाम त्वया मोक्षः कृत्स्नः पञ्चशिखाच्छ्रुतः ।
सोपायः सोपनिषदः सोपसङ्गः सनिश्चयः

nanu nāma tvayā mokṣaḥ kṛtsnaḥ pañcaśikhācchrutaḥ |
sopāyaḥ sopaniṣadaḥ sopasaṅgaḥ saniścayaḥ

तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशानाक्रम्य तिष्ठतः ।
छत्रादिषु विशेषेषु पुनः सङ्गः कथं नृप

tasya te muktasaṅgasya pāśānākramya tiṣṭhataḥ |
chatrādiṣu viśeṣeṣu punaḥ saṅgaḥ kathaṃ nṛpa

श्रुतं ते न श्रुतं मन्ये मृषा वाऽपि श्रुतं श्रुतम् ।
अथवा श्रुतसंकाशं श्रुतमन्यच्छ्रुतं त्वया

śrutaṃ te na śrutaṃ manye mṛṣā vā'pi śrutaṃ śrutam |
athavā śrutasaṃkāśaṃ śrutamanyacchrutaṃ tvayā

अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु प्रतिष्ठसे ।
अभिषङ्गावरोधाभ्यां बद्धस्त्वं प्राकृतो यथा

athāpīmāsu saṃjñāsu laukikīṣu pratiṣṭhase |
abhiṣaṅgāvarodhābhyāṃ baddhastvaṃ prākṛto yathā

सत्वेनानुप्रवेशो हि योऽयं त्वयि कृतो मया ।
किं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तोऽसि सर्वशः

satvenānupraveśo hi yo'yaṃ tvayi kṛto mayā |
kiṃ tavāpakṛtaṃ tatra yadi mukto'si sarvaśaḥ

नियमो ह्येषु धर्मेषु यतीनां शून्यवासिता ।
शून्यमावासयन्त्या च मया किं कस्य दूषितम्

niyamo hyeṣu dharmeṣu yatīnāṃ śūnyavāsitā |
śūnyamāvāsayantyā ca mayā kiṃ kasya dūṣitam

न पाणिभ्यां न बाहुभ्यां पादोरुभ्यां न चानघ ।
न गात्राक्यवैरन्यैः स्पृशामि त्वां नराधिप

na pāṇibhyāṃ na bāhubhyāṃ pādorubhyāṃ na cānagha |
na gātrākyavairanyaiḥ spṛśāmi tvāṃ narādhipa

कुले महति जातेन ह्रीमता दीर्घदर्शिना ।
नैतत्सदसि वक्तव्यं सद्वाऽसद्वा मिथः कृतम्

kule mahati jātena hrīmatā dīrghadarśinā |
naitatsadasi vaktavyaṃ sadvā'sadvā mithaḥ kṛtam

ब्राह्मणा गुरवश्चेमे तथा मान्या गुरूत्तमाः ।
त्वं चाथ गुरुरप्येषामेवमन्योन्यगौरवम्

brāhmaṇā guravaśceme tathā mānyā gurūttamāḥ |
tvaṃ cātha gururapyeṣāmevamanyonyagauravam

तदेवमनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षता ।
स्त्रीपुंसोः समवायोऽयं त्वया वाच्यो न संसदि

tadevamanusaṃdṛśya vācyāvācyaṃ parīkṣatā |
strīpuṃsoḥ samavāyo'yaṃ tvayā vācyo na saṃsadi

यथा पुष्करपर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम् ।
तिष्ठत्यस्पृशती तद्वत्त्वपि वत्स्यामि मैथिल

yathā puṣkaraparṇasthaṃ jalaṃ tatparṇasaṃsthitam |
tiṣṭhatyaspṛśatī tadvattvapi vatsyāmi maithila

यदि चाद्य स्पृशन्त्या मे स्पर्शं जानासि कंचन ।
ज्ञानं कृतमबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा

yadi cādya spṛśantyā me sparśaṃ jānāsi kaṃcana |
jñānaṃ kṛtamabījaṃ te kathaṃ teneha bhikṣuṇā

स गार्हस्थ्याच्च्युतश्च त्वं मोक्षं चानाप्य दुर्विदम् ।
उभयोरन्तराले वै वर्तसे मोक्षवादिकः

sa gārhasthyāccyutaśca tvaṃ mokṣaṃ cānāpya durvidam |
ubhayorantarāle vai vartase mokṣavādikaḥ

न हि मुक्तस्य मुक्तेन ज्ञस्यैकत्वपृथक्त्वयोः ।
भावाभावसमायोगे जायते वर्णसंकरः

na hi muktasya muktena jñasyaikatvapṛthaktvayoḥ |
bhāvābhāvasamāyoge jāyate varṇasaṃkaraḥ

वर्णाश्रमाः पृथक्त्वेन दृष्टार्थस्यापृथक्त्वतः ।
नान्यदन्यदिति ज्ञात्वा नान्यदन्यत्र वर्तते

varṇāśramāḥ pṛthaktvena dṛṣṭārthasyāpṛthaktvataḥ |
nānyadanyaditi jñātvā nānyadanyatra vartate

पापौ कुण्डं तथा कुण्डे पयः पयसि मक्षिका ।
आश्रिताश्रययोगेन पृथक्त्वेनाश्रिताः पुनः

pāpau kuṇḍaṃ tathā kuṇḍe payaḥ payasi makṣikā |
āśritāśrayayogena pṛthaktvenāśritāḥ punaḥ

न तु कुण्डे पयोभावः पयश्चापि न मक्षिका ।
स्वयमेवाश्रयन्त्येते भावा न तु पराश्रयम्

na tu kuṇḍe payobhāvaḥ payaścāpi na makṣikā |
svayamevāśrayantyete bhāvā na tu parāśrayam

पृथक्त्वादाश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव च ।
परस्परपृथक्त्वाच्च कथं ते वर्णसंकरः

pṛthaktvādāśramāṇāṃ ca varṇānyatve tathaiva ca |
parasparapṛthaktvācca kathaṃ te varṇasaṃkaraḥ

नास्मि पर्णोत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथा ।
तव राजन्सवर्णाऽस्मि शुद्धयोनिरविप्लुता

nāsmi parṇottamā jātyā na vaiśyā nāvarā tathā |
tava rājansavarṇā'smi śuddhayoniraviplutā

प्रधानो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः ।
कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम्

pradhāno nāma rājarṣirvyaktaṃ te śrotramāgataḥ |
kule tasya samutpannāṃ sulabhāṃ nāma viddhi mām

द्रोणश्च शतशृङ्गश्च वक्रद्धारश्च पर्वतः ।
मम सत्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह

droṇaśca śataśṛṅgaśca vakraddhāraśca parvataḥ |
mama satreṣu pūrveṣāṃ citā maghavatā saha

साहं तस्मिन्कुले जाता भर्तर्यसति मद्विधे ।
विनीता मोक्षधर्मेषु चराम्येका मुनिव्रतम्

sāhaṃ tasminkule jātā bhartaryasati madvidhe |
vinītā mokṣadharmeṣu carāmyekā munivratam

नास्मि सत्रप्रतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनी ।
न धर्मसंकरकरी स्वधर्मेऽस्मि दृढव्रता

nāsmi satrapraticchannā na parasvābhimāninī |
na dharmasaṃkarakarī svadharme'smi dṛḍhavratā

नास्थिरा स्वप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्य प्रवादिनी ।
नासमीक्ष्यागता चेह त्वत्सकाशं जनाधिप

nāsthirā svapratijñāyāṃ nāsamīkṣya pravādinī |
nāsamīkṣyāgatā ceha tvatsakāśaṃ janādhipa

मोक्षे ते भावितां बुद्धिं श्रुत्वाऽहं कुशलैषिणी ।
तव मोक्षस्य चाप्यस्य जिज्ञासार्थमिहागता

mokṣe te bhāvitāṃ buddhiṃ śrutvā'haṃ kuśalaiṣiṇī |
tava mokṣasya cāpyasya jijñāsārthamihāgatā

न वर्गस्था ब्रवीम्येतत्स्वपक्षपरपक्षयोः ।
मुक्तो विमुच्यते यश्च शान्तौ यश्च न शाम्यति

na vargasthā bravīmyetatsvapakṣaparapakṣayoḥ |
mukto vimucyate yaśca śāntau yaśca na śāmyati

यथा शून्ये पुराऽगारे भिक्षुरेकां निशां वसेत् ।
तथाऽहं त्वच्छरीरेऽस्मिन्निमां वत्स्यामि शर्वरीम्

yathā śūnye purā'gāre bhikṣurekāṃ niśāṃ vaset |
tathā'haṃ tvaccharīre'sminnimāṃ vatsyāmi śarvarīm

साऽहं मानप्रदानेन वागातिथ्येन चार्चिता ।
सुप्ता सुशरणं प्रीता श्वो गमिष्यामि मैथिल

sā'haṃ mānapradānena vāgātithyena cārcitā |
suptā suśaraṇaṃ prītā śvo gamiṣyāmi maithila

इत्येतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्यर्थवन्ति च ।
श्रुत्वा नाधिजगौ राजा किंचिदन्यदतः परं

ityetāni sa vākyāni hetumantyarthavanti ca |
śrutvā nādhijagau rājā kiṃcidanyadataḥ paraṃ