अध्याय 31: व्यास: कर्म का कर्ता कौन है

तूष्णींभूतं तु राजानं शोचमानं युधिष्ठिरम् ।
तपस्वी धर्मतत्त्वज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्

tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ śocamānaṃ yudhiṣṭhiram |
tapasvī dharmatattvajñaḥ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt

प्रजानां पालनं धर्मो राज्ञां राजीवलोचन ।
धर्मः प्रमाणं लोकस्य नित्यं धर्मोऽनुवर्त्यताम्

prajānāṃ pālanaṃ dharmo rājñāṃ rājīvalocana |
dharmaḥ pramāṇaṃ lokasya nityaṃ dharmo'nuvartyatām

अनुतिष्ठस्व तद्राजन्पितृपैतामहं पदम् ।
ब्राह्मणेषु तु यो धर्मः स नित्यो वेदनिश्चितः

anutiṣṭhasva tadrājanpitṛpaitāmahaṃ padam |
brāhmaṇeṣu tu yo dharmaḥ sa nityo vedaniścitaḥ

तत्प्रमाणं प्रमाणानां शाश्वतं भरतर्षभ ।
तस्य धर्मस्य कृत्स्नस्य क्षत्रियः परिरक्षिता

tatpramāṇaṃ pramāṇānāṃ śāśvataṃ bharatarṣabha |
tasya dharmasya kṛtsnasya kṣatriyaḥ parirakṣitā

तथा यः प्रतिहन्त्यस्य शासनं विषये नरः ।
स बाहुभ्यां विनिग्राह्यो लोकयात्राविघातकः

tathā yaḥ pratihantyasya śāsanaṃ viṣaye naraḥ |
sa bāhubhyāṃ vinigrāhyo lokayātrāvighātakaḥ

प्रमाणमप्रमाणं यः कुर्यान्मोहवशं गतः ।
भृत्यो वा यदि वा पुत्रस्तपस्वी वाऽथ कश्चन

pramāṇamapramāṇaṃ yaḥ kuryānmohavaśaṃ gataḥ |
bhṛtyo vā yadi vā putrastapasvī vā'tha kaścana

पापान्सर्वैरुपायैस्तान्नियच्छेच्छातयीत वा ।
अतोऽन्यथा वर्तमानो राजा प्राप्नोति किल्विषम्

pāpānsarvairupāyaistānniyacchecchātayīta vā |
ato'nyathā vartamāno rājā prāpnoti kilviṣam

धर्मं विनश्यमानं हि यो न रक्षेत्स धर्महा ।
ते त्वया धर्महन्तारो निहताः सपदानुगाः

dharmaṃ vinaśyamānaṃ hi yo na rakṣetsa dharmahā |
te tvayā dharmahantāro nihatāḥ sapadānugāḥ

स्वधर्मे वर्तमानस्त्वं किंनु शोचसि पाण्डव ।
राजा हि हन्याद्दद्याच्च प्रजा रक्षेच्च धर्मतः

svadharme vartamānastvaṃ kiṃnu śocasi pāṇḍava |
rājā hi hanyāddadyācca prajā rakṣecca dharmataḥ

न तेऽतिशङ्के वचनं यद्ब्रवीषि तपोधन ।
अपरोक्षो हि ते धर्मः सर्वधर्मविदां वर

na te'tiśaṅke vacanaṃ yadbravīṣi tapodhana |
aparokṣo hi te dharmaḥ sarvadharmavidāṃ vara

मया त्ववध्या बहवो घातिता राज्यकारणात् ।
तानि कर्माणि मे ब्रह्मन्दहन्ति च पचन्ति च

mayā tvavadhyā bahavo ghātitā rājyakāraṇāt |
tāni karmāṇi me brahmandahanti ca pacanti ca

ईश्वरो वा भवेत्कर्ता पुरुषो वाऽपि भारत ।
हठो वा वर्तते लोके कर्मजं वा फलं स्मृतम्

īśvaro vā bhavetkartā puruṣo vā'pi bhārata |
haṭho vā vartate loke karmajaṃ vā phalaṃ smṛtam

ईश्वरेण नियुक्तो हि साध्वसाधु च भारत ।
कुरुते पुरुषः कर्म फलमीश्वरगामि तत्

īśvareṇa niyukto hi sādhvasādhu ca bhārata |
kurute puruṣaḥ karma phalamīśvaragāmi tat

यथाहि पुरुषश्छिन्द्याद्वृक्षं परशुना वने ।
छेत्तुरेव भवेत्पापं परशोर्न कथंचन

yathāhi puruṣaśchindyādvṛkṣaṃ paraśunā vane |
chettureva bhavetpāpaṃ paraśorna kathaṃcana

अथवा तदुपादानात्प्राप्नुयात्कर्मणः फलम् ।
दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते

athavā tadupādānātprāpnuyātkarmaṇaḥ phalam |
daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tanna vidyate

न चैतदिष्टं कौन्तेय यदन्येन कृतं फलम् ।
प्राप्नुयादिति तस्माच्च ईश्वरे तन्निवेशय

na caitadiṣṭaṃ kaunteya yadanyena kṛtaṃ phalam |
prāpnuyāditi tasmācca īśvare tanniveśaya

अथापि पुरुषः कर्ता कर्मणोः शुभपापयोः ।
न परो विद्यते तस्मादेवमप्यशुभं कुतः

athāpi puruṣaḥ kartā karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ |
na paro vidyate tasmādevamapyaśubhaṃ kutaḥ

न हि कश्चित्क्वचिद्राजन्दिष्टं प्रतिनिवर्तते ।
दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते

na hi kaścitkvacidrājandiṣṭaṃ pratinivartate |
daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tanna vidyate

यदि वा मन्यसे राजन्हतमेकं प्रतिष्ठितम् ।
एवमप्यशुभं कर्म न भूतं न भविष्यति

yadi vā manyase rājanhatamekaṃ pratiṣṭhitam |
evamapyaśubhaṃ karma na bhūtaṃ na bhaviṣyati

अथाभिपत्तिर्लोकस्य कर्तव्या पुण्यपापयोः ।
अभिपन्नमिदं लोके राज्ञामुद्यतदण्डनम्

athābhipattirlokasya kartavyā puṇyapāpayoḥ |
abhipannamidaṃ loke rājñāmudyatadaṇḍanam

तथापि लोके कर्माणि समावर्तन्ति भारत ।
शुभाशुभफलं चैते प्राप्नुवन्तीति मे मतिः

tathāpi loke karmāṇi samāvartanti bhārata |
śubhāśubhaphalaṃ caite prāpnuvantīti me matiḥ

एवं पश्य शुभादेशं कर्मणस्तत्फलं ध्रुवम् ।
त्यज त्वं राजशार्दूल मैवं शोके मनः कृथा

evaṃ paśya śubhādeśaṃ karmaṇastatphalaṃ dhruvam |
tyaja tvaṃ rājaśārdūla maivaṃ śoke manaḥ kṛthā

स्वधर्मे वर्तमानस्य सापवादेऽपि भारत ।
एवमात्मपरित्यागस्तव राजन्न शोभनः

svadharme vartamānasya sāpavāde'pi bhārata |
evamātmaparityāgastava rājanna śobhanaḥ

विहितानि हि कौन्तेय प्रायश्चित्तानि कर्मणाम् ।
शरीरवांस्तानि कुर्यादशरीरः पराभवेत्

vihitāni hi kaunteya prāyaścittāni karmaṇām |
śarīravāṃstāni kuryādaśarīraḥ parābhavet

तद्राजञ्जीवमानस्त्वं प्रायश्चित्तं करिष्यसि ।
प्रायश्चित्तमकृत्वा तु प्रेत्य तप्ताऽसि भारत

tadrājañjīvamānastvaṃ prāyaścittaṃ kariṣyasi |
prāyaścittamakṛtvā tu pretya taptā'si bhārata

हताः पुत्राश्च पौत्राश्च भ्रातरः पितरस्तथा ।
श्वशुरा गुरवश्चैव मातुलाश्च पितामहाः

hatāḥ putrāśca pautrāśca bhrātaraḥ pitarastathā |
śvaśurā guravaścaiva mātulāśca pitāmahāḥ

क्षत्रियाश्च महात्मानः संबन्धिसुहृदस्तथा ।
वयस्या भागिनेयाश्च ज्ञातयश्च पितामह

kṣatriyāśca mahātmānaḥ saṃbandhisuhṛdastathā |
vayasyā bhāgineyāśca jñātayaśca pitāmaha

बहवश्च मनुष्येन्द्रा नानादेशसमागताः ।
घातिता राज्यलुब्धेन मयैकेन पितामह

bahavaśca manuṣyendrā nānādeśasamāgatāḥ |
ghātitā rājyalubdhena mayaikena pitāmaha

तांस्तादृशानहं हत्वा धर्मनित्यान्महीक्षितः ।
असकृत्सोमपान्वीरान्क्रिं प्राप्स्यामि तपोधन

tāṃstādṛśānahaṃ hatvā dharmanityānmahīkṣitaḥ |
asakṛtsomapānvīrānkriṃ prāpsyāmi tapodhana

दह्याम्यनिशमद्यापि चिन्तयानः पुन पुनः ।
हीनां पार्थिवसिंहैस्तैः श्रीमद्भिः पृथिवीमिमाम्

dahyāmyaniśamadyāpi cintayānaḥ puna punaḥ |
hīnāṃ pārthivasiṃhaistaiḥ śrīmadbhiḥ pṛthivīmimām

दृष्ट्वा ज्ञातिवधं घोरं हतांश्च शतशः परान् ।
कोटिशश्च नरानन्यान्परितप्ये पितामह

dṛṣṭvā jñātivadhaṃ ghoraṃ hatāṃśca śataśaḥ parān |
koṭiśaśca narānanyānparitapye pitāmaha

का नु तासां वरस्त्रीणामवस्थाऽद्य भविष्यति ।
विहीनानां तु तनयैः पतिभिर्भ्रातृभिस्तथा

kā nu tāsāṃ varastrīṇāmavasthā'dya bhaviṣyati |
vihīnānāṃ tu tanayaiḥ patibhirbhrātṛbhistathā

अस्मानन्तकरान्घोरान्पाण्डवान्वृष्णिसंहतान् ।
आक्रोशन्त्यः कृशा दीनाः प्रपतिष्यन्ति भूतले

asmānantakarānghorānpāṇḍavānvṛṣṇisaṃhatān |
ākrośantyaḥ kṛśā dīnāḥ prapatiṣyanti bhūtale

अपश्यन्त्यः पितॄन्भ्रातॄन्पतीन्पुत्रांश्च योषितः ।
त्यक्त्वा प्राणान्स्त्रियः सर्वागमिष्यन्ति यमक्षयम्

apaśyantyaḥ pitṝnbhrātṝnpatīnputrāṃśca yoṣitaḥ |
tyaktvā prāṇānstriyaḥ sarvāgamiṣyanti yamakṣayam

वत्सलत्वाद्द्विजश्रेष्ठ तत्र ये नास्ति संसयः ।
व्यक्तं सौक्ष्म्याच्च धर्मस्य प्राप्स्यामः स्त्रीवधं वयम्

vatsalatvāddvijaśreṣṭha tatra ye nāsti saṃsayaḥ |
vyaktaṃ saukṣmyācca dharmasya prāpsyāmaḥ strīvadhaṃ vayam

ते वयं सुहृदो हत्वा कृत्वा पापमनन्तकम् ।
नकरे निपतिष्यामो ह्यधः शिरस एव ह

te vayaṃ suhṛdo hatvā kṛtvā pāpamanantakam |
nakare nipatiṣyāmo hyadhaḥ śirasa eva ha

शरीराणि विमोक्ष्यामस्तपसोग्रेण सत्तम ।
आश्रमाणां विशेषं त्वमथाचक्ष्व पितामह

śarīrāṇi vimokṣyāmastapasogreṇa sattama |
āśramāṇāṃ viśeṣaṃ tvamathācakṣva pitāmaha