अध्याय 313: छब्बीसवाँ तत्त्व: वसिष्ठ का कराल को उपदेश पूर्ण

अप्रबुद्धमथाव्यक्तमिमं गुणविधिं शृणु ।
गुणान्धारयते ह्येषा सृजत्याक्षिपते तथा

aprabuddhamathāvyaktamimaṃ guṇavidhiṃ śṛṇu |
guṇāndhārayate hyeṣā sṛjatyākṣipate tathā

अजस्रं त्विह क्रीडार्थं विकरोति जनाधिप ।
आत्मानं बहुधा कृत्वा तान्येव प्रविचक्षते

ajasraṃ tviha krīḍārthaṃ vikaroti janādhipa |
ātmānaṃ bahudhā kṛtvā tānyeva pravicakṣate

एतदेवं विकुर्वाणं बुध्यमानो न बुध्यते ।
अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि

etadevaṃ vikurvāṇaṃ budhyamāno na budhyate |
avyaktabodhanāccaiva budhyamānaṃ vadantyapi

न त्वेव बुध्यतेऽव्यक्तं सगुणं वाऽथ निर्गुणम् ।
कदाचित्त्वेव खल्वेतदाहुरप्रतिबुद्धकम्

na tveva budhyate'vyaktaṃ saguṇaṃ vā'tha nirguṇam |
kadācittveva khalvetadāhurapratibuddhakam

बुध्यते यदि वाऽव्यक्तमेतद्वै पञ्चविंशकम् ।
बुध्यमानो भवत्येष सङ्गात्मक इति श्रुतिः ।
अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम्

budhyate yadi vā'vyaktametadvai pañcaviṃśakam |
budhyamāno bhavatyeṣa saṅgātmaka iti śrutiḥ |
anenāpratibuddheti vadantyavyaktamacyutam

अव्यक्तोबोधनाच्चापि बुध्यमानं वदन्त्युत ।
पञ्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते

avyaktobodhanāccāpi budhyamānaṃ vadantyuta |
pañcaviṃśaṃ mahātmānaṃ na cāsāvapi budhyate

षङ्विशं विमलं बुद्धमप्रमेयं सनातनम् ।
स तु तं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च बुध्यते

ṣaṅviśaṃ vimalaṃ buddhamaprameyaṃ sanātanam |
sa tu taṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviśaṃ ca budhyate

दृश्यादृश्यौ ह्यनुगतावुभावेव महाद्युती ।
अव्यक्तं तत्तु तद्ब्रह्म बुध्यते तात केवलम्

dṛśyādṛśyau hyanugatāvubhāveva mahādyutī |
avyaktaṃ tattu tadbrahma budhyate tāta kevalam

केवलं पञ्चविंशं च चतुर्विशं च पश्यति ।
बुध्यमानो यदात्मानमन्योऽहमिति मन्यते

kevalaṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviśaṃ ca paśyati |
budhyamāno yadātmānamanyo'hamiti manyate

तदा प्रकृतिमानेष भवत्यव्यक्तलोचनः ।
बुध्यते च परां बुद्धिं विमलाममलां यदा

tadā prakṛtimāneṣa bhavatyavyaktalocanaḥ |
budhyate ca parāṃ buddhiṃ vimalāmamalāṃ yadā

षङ्विंशं राजशार्दूल तथा बुद्धत्वमाव्रजेत् ।
ततस्त्यजति सोऽव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै

ṣaṅviṃśaṃ rājaśārdūla tathā buddhatvamāvrajet |
tatastyajati so'vyaktaṃ sargapralayadharmi vai

निर्गुणः प्रकृतिं वेद गुणयुक्तामचेतनाम् ।
ततः केवलधर्माऽसौ भवत्यव्यक्तदर्शनात्

nirguṇaḥ prakṛtiṃ veda guṇayuktāmacetanām |
tataḥ kevaladharmā'sau bhavatyavyaktadarśanāt

केवलेन समागम्य विमुक्तोऽऽत्मानमाप्नुयात् ।
एतं वै तत्त्वमित्याहुर्निस्तत्त्वमजरामरम्

kevalena samāgamya vimukto''tmānamāpnuyāt |
etaṃ vai tattvamityāhurnistattvamajarāmaram

तत्त्वसंश्रयणादेष तत्त्ववान्न च मानद ।
पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिणः

tattvasaṃśrayaṇādeṣa tattvavānna ca mānada |
pañcaviṃśatitattvāni pravadanti manīṣiṇaḥ

न चैष तत्त्ववांस्तात निस्तत्त्वस्त्वेष बुद्धिमान् ।
एष मुञ्चति तत्त्वं हि क्षिप्रं बुद्धत्वलक्षणम्

na caiṣa tattvavāṃstāta nistattvastveṣa buddhimān |
eṣa muñcati tattvaṃ hi kṣipraṃ buddhatvalakṣaṇam

षाङ्विंशोऽहमिति प्राज्ञो गृह्यमाणोऽजरामरः ।
केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम्

ṣāṅviṃśo'hamiti prājño gṛhyamāṇo'jarāmaraḥ |
kevalena balenaiva samatāṃ yātyasaṃśayam

षङ्विंशेन प्रबुद्धेन बुध्यमानो ह्यबुद्धिमान् ।
एवं नानात्वमित्युक्तं साङ्ख्यश्रुतिनिदर्शनात्

ṣaṅviṃśena prabuddhena budhyamāno hyabuddhimān |
evaṃ nānātvamityuktaṃ sāṅkhyaśrutinidarśanāt

चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य च ।
एकत्वं वै भवत्यस्य यदा बुद्ध्या न बुध्यते

cetanena sametasya pañcaviṃśatikasya ca |
ekatvaṃ vai bhavatyasya yadā buddhyā na budhyate

बुध्यमानोप्रबुद्धेन समतां याति मैथिल ।
सङ्गधर्मा भवत्येष निःसङ्गात्मा नराधिप

budhyamānoprabuddhena samatāṃ yāti maithila |
saṅgadharmā bhavatyeṣa niḥsaṅgātmā narādhipa

निःसङ्गात्मानमासाद्य षङ्विंशकमजं विभुम् ।
विभुस्त्यजति चाव्यक्तं यदा त्वेताद्विबुध्यते

niḥsaṅgātmānamāsādya ṣaṅviṃśakamajaṃ vibhum |
vibhustyajati cāvyaktaṃ yadā tvetādvibudhyate

चतुर्विशं महाभाग षङ्विंशस्य प्रबोधनात् ।
एष ह्यप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ

caturviśaṃ mahābhāga ṣaṅviṃśasya prabodhanāt |
eṣa hyapratibuddhaśca budhyamānaśca te'nagha

प्रोक्तो बुद्धश्च तत्त्वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात् ।
नानात्वैकत्वमेतावद्द्रष्टव्यं शास्त्रदृष्टिभिः

prokto buddhaśca tattvena yathāśrutinidarśanāt |
nānātvaikatvametāvaddraṣṭavyaṃ śāstradṛṣṭibhiḥ

मशकोदुम्बरे यद्वदन्यत्वं तद्वदेतयोः ।
मत्स्योदके यथा तद्वदन्यत्वमुपलभ्यते

maśakodumbare yadvadanyatvaṃ tadvadetayoḥ |
matsyodake yathā tadvadanyatvamupalabhyate

एवमेवावगन्तव्यं नानात्वैकत्वमेतयोः ।
एतद्धि मोक्ष इत्युक्तमव्यक्तज्ञानसंज्ञितम्

evamevāvagantavyaṃ nānātvaikatvametayoḥ |
etaddhi mokṣa ityuktamavyaktajñānasaṃjñitam

पञ्चविंशतिकस्यास्य योऽयं देहेषु वर्तते ।
एष मोक्षयितव्येति प्राहुरव्यक्तगोचरात्

pañcaviṃśatikasyāsya yo'yaṃ deheṣu vartate |
eṣa mokṣayitavyeti prāhuravyaktagocarāt

सोयमेवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः ।
परेण परधर्मा च भवत्येष समेत्य वै

soyamevaṃ vimucyeta nānyatheti viniścayaḥ |
pareṇa paradharmā ca bhavatyeṣa sametya vai

विशुद्धर्मा शुद्धेन बुद्धेन च स बुद्धिमान् ।
विमुक्तधर्मा मुक्तेन समेत्य पुरुषर्षभ

viśuddharmā śuddhena buddhena ca sa buddhimān |
vimuktadharmā muktena sametya puruṣarṣabha

वियोगधर्मिणा चैव वियोगात्मा भवत्यथ ।
विमोक्षिणा विमोक्षश्च समेत्येह तथा भवेत्

viyogadharmiṇā caiva viyogātmā bhavatyatha |
vimokṣiṇā vimokṣaśca sametyeha tathā bhavet

शुद्धधर्मा शुचिश्चैव भवत्यमितदीप्तिमान् ।
विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना

śuddhadharmā śuciścaiva bhavatyamitadīptimān |
vimalātmā ca bhavati sametya vimalātmanā

केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै ।
स्वतन्त्रश्च स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वमवाप्नुते

kevalātmā tathā caiva kevalena sametya vai |
svatantraśca svatantreṇa svatantratvamavāpnute

एतावदेतत्कथितं मया ते
तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम् ।
अमत्सरत्वं प्रतिगृह्य चार्थं
सनातनं ब्रह्म विशुद्धमाद्यम्

etāvadetatkathitaṃ mayā te
tathyaṃ mahārāja yathārthatattvam |
amatsaratvaṃ pratigṛhya cārthaṃ
sanātanaṃ brahma viśuddhamādyam

नावेदनिष्ठस्य जनस्य राज
न्प्रदेयमेतत्परमं त्वया भवेत् ।
विवित्समानाय विबोधकारणं
प्रबोधहेतोः प्रणतस्य शासनम्

nāvedaniṣṭhasya janasya rāja
npradeyametatparamaṃ tvayā bhavet |
vivitsamānāya vibodhakāraṇaṃ
prabodhahetoḥ praṇatasya śāsanam

न देयमेतच्च तथाऽनृतात्मने
शठाय क्लीबाय न जिह्नबुद्धये ।
न पण्डितज्ञानपरोपतापिने
देयं त्वयेदं विनिबोध यादृशे

na deyametacca tathā'nṛtātmane
śaṭhāya klībāya na jihnabuddhaye |
na paṇḍitajñānaparopatāpine
deyaṃ tvayedaṃ vinibodha yādṛśe

श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय
परापवादाद्विरताय नित्यम् ।
विशुद्धयोगाय बुधाय चैव
क्रियावते च क्षमिणे हिताय

śraddhānvitāyātha guṇānvitāya
parāpavādādviratāya nityam |
viśuddhayogāya budhāya caiva
kriyāvate ca kṣamiṇe hitāya

विविक्तशीलाय विधिप्रियाय
विवादहीनाय बहुश्रुताम् ।
विजानते चैव दमक्षमावते
शक्ताय चैकात्मशमाय देहिनाम्

viviktaśīlāya vidhipriyāya
vivādahīnāya bahuśrutām |
vijānate caiva damakṣamāvate
śaktāya caikātmaśamāya dehinām

एतैर्गुणैर्हीनतमे न देय
मेतत्परं ब्रह्म विशुद्धमाहुः ।
न श्रेयसा योक्ष्यति तादृशे कृतं
धर्मप्रवक्तारमपात्रदानात्

etairguṇairhīnatame na deya
metatparaṃ brahma viśuddhamāhuḥ |
na śreyasā yokṣyati tādṛśe kṛtaṃ
dharmapravaktāramapātradānāt

पृथ्वीमिमां यद्यपि रत्नपूर्णां
दद्यान्न देयं त्विदमव्रताय ।
जितेन्द्रियायैतदसंशयं ते
भवेत्प्रदेयं परमं नरेन्द्र

pṛthvīmimāṃ yadyapi ratnapūrṇāṃ
dadyānna deyaṃ tvidamavratāya |
jitendriyāyaitadasaṃśayaṃ te
bhavetpradeyaṃ paramaṃ narendra

कराल मा ते भयमस्तु किंचि
देतच्छ्रुतं ब्रह्म परं त्वयाऽद्य ।
यथावदुक्तं परमं पवित्रं
विशोकमत्यन्तमनादिमध्यम्

karāla mā te bhayamastu kiṃci
detacchrutaṃ brahma paraṃ tvayā'dya |
yathāvaduktaṃ paramaṃ pavitraṃ
viśokamatyantamanādimadhyam

अगाधजन्मामरणं च राज
न्निरामयं वीतभयं शिवं च ।
समीक्ष्य मोहं त्यज बाऽद्य सर्व
ज्ञानस्य तत्त्वार्थमिदं विदित्वा

agādhajanmāmaraṇaṃ ca rāja
nnirāmayaṃ vītabhayaṃ śivaṃ ca |
samīkṣya mohaṃ tyaja bā'dya sarva
jñānasya tattvārthamidaṃ viditvā

अवाप्तमेतद्धि मया सनातना
द्धिरण्यगर्भाद्यजतो नराधिप ।
प्रसाद्य यत्नेन तमुग्रतेजसं
सनातनं ब्रह्म यथाऽद्य वै त्वया

avāptametaddhi mayā sanātanā
ddhiraṇyagarbhādyajato narādhipa |
prasādya yatnena tamugratejasaṃ
sanātanaṃ brahma yathā'dya vai tvayā

पृष्टस्त्वया चास्मि यथा नरेन्द्र
तथा मयेदं त्वयि चोक्तमद्य ।
तथाऽवाप्तं ब्रह्मणो मे नरेन्द्र
महाज्ञानं मोक्षविदां परायणम्

pṛṣṭastvayā cāsmi yathā narendra
tathā mayedaṃ tvayi coktamadya |
tathā'vāptaṃ brahmaṇo me narendra
mahājñānaṃ mokṣavidāṃ parāyaṇam

एतदुक्तं परं ब्रह्म यस्मान्नावर्तते पुनः ।
पञ्चविंशो महाराज परमर्षिनिदर्शनात्

etaduktaṃ paraṃ brahma yasmānnāvartate punaḥ |
pañcaviṃśo mahārāja paramarṣinidarśanāt

पुनरावृत्तिमाप्नोति परं ज्ञानमवाप्य च ।
नावबुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानोऽजरामरम्

punarāvṛttimāpnoti paraṃ jñānamavāpya ca |
nāvabudhyati tattvena budhyamāno'jarāmaram

एतन्निः श्रेयसकरं ज्ञानं ते परमं मया ।
कथितं तत्त्वतस्तात श्रुत्वा देवर्षितो नृप

etanniḥ śreyasakaraṃ jñānaṃ te paramaṃ mayā |
kathitaṃ tattvatastāta śrutvā devarṣito nṛpa

हिरण्यगर्भादृषिणा वसिष्ठेन महात्मना ।
वसिष्ठादृषिशार्दूलान्नारदोऽवाप्तवानिदम्

hiraṇyagarbhādṛṣiṇā vasiṣṭhena mahātmanā |
vasiṣṭhādṛṣiśārdūlānnārado'vāptavānidam

नारदाद्विदितं मह्यमेतद्ब्रह्म सनातनम् ।
मा शुचः कौरवेन्द्र त्वं श्रुत्वैतत्परमं पदम्

nāradādviditaṃ mahyametadbrahma sanātanam |
mā śucaḥ kauravendra tvaṃ śrutvaitatparamaṃ padam

येन क्षराक्षरे वित्ते भयं तस्य न विद्यते ।
विद्यते तु भयं तस्य यो नैतद्वेत्ति पार्थिव

yena kṣarākṣare vitte bhayaṃ tasya na vidyate |
vidyate tu bhayaṃ tasya yo naitadvetti pārthiva

अविज्ञानाच्च मूढात्मा पुनः पुनरुपाद्रवत् ।
प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्युपाश्नुते

avijñānācca mūḍhātmā punaḥ punarupādravat |
pretya jātisahasrāṇi maraṇāntānyupāśnute

देवलोकं तथा तिर्यङ्भनुष्यमपि चाश्नुते ।
यदि शुध्यति कालेन तस्मादज्ञानसागरात्

devalokaṃ tathā tiryaṅbhanuṣyamapi cāśnute |
yadi śudhyati kālena tasmādajñānasāgarāt

उत्तीर्णोऽस्मादगाधात्स परमाप्नोति शोभनम् ।
अज्ञानसागरो घोरो ह्यव्यक्तोऽगाध उच्यते ।
अहन्यहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भारत

uttīrṇo'smādagādhātsa paramāpnoti śobhanam |
ajñānasāgaro ghoro hyavyakto'gādha ucyate |
ahanyahani majjanti yatra bhūtāni bhārata

यस्मादगाधादव्यक्तादुत्तीर्णस्त्वं सनातनात् ।
तस्मात्त्वं विरजाश्चैव वितमस्कश्च पार्थिव

yasmādagādhādavyaktāduttīrṇastvaṃ sanātanāt |
tasmāttvaṃ virajāścaiva vitamaskaśca pārthiva