अध्याय 314: भृगुवंशी मुनि का राजकुमार वसुमान को उपदेश

मृगयां विचरन्कश्चिद्विजने जनकात्मजः ।
वने ददर्श विप्रेन्द्रमृषिं वंशधरं भृगोः

mṛgayāṃ vicarankaścidvijane janakātmajaḥ |
vane dadarśa viprendramṛṣiṃ vaṃśadharaṃ bhṛgoḥ

तमासीनमुपासीनः प्रणम्य शिरसा मुनिम् ।
पश्चादनुमतस्तेन पप्रच्छ वसुमानिदम्

tamāsīnamupāsīnaḥ praṇamya śirasā munim |
paścādanumatastena papraccha vasumānidam

भगवन्किमिदं श्रेयः प्रेत्य चापीह वा भवेत् ।
पुरुषस्याध्रुवे देहे कामस्य वशवर्तिनः

bhagavankimidaṃ śreyaḥ pretya cāpīha vā bhavet |
puruṣasyādhruve dehe kāmasya vaśavartinaḥ

सत्कृत्य परिपृष्टः सन्सुमहात्मा महातपाः ।
निजगाद ततस्तस्मै श्रेयस्करमिदं वचः

satkṛtya paripṛṣṭaḥ sansumahātmā mahātapāḥ |
nijagāda tatastasmai śreyaskaramidaṃ vacaḥ

मनसः प्रतिकूलानि प्रेत्य चेह नचेच्छसि ।
भूतानां प्रतिकूलेभ्यो निवर्तस्य यतेन्द्रियः

manasaḥ pratikūlāni pretya ceha nacecchasi |
bhūtānāṃ pratikūlebhyo nivartasya yatendriyaḥ

धर्मः सदा हितः पुंसां धर्मश्चैवाश्रयः सताम् ।
धर्माल्लोकास्त्रयस्तात प्रवृत्ताः सचराचराः

dharmaḥ sadā hitaḥ puṃsāṃ dharmaścaivāśrayaḥ satām |
dharmāllokāstrayastāta pravṛttāḥ sacarācarāḥ

स्वादुकामुक कामानां वैतृष्ण्यं किं न गच्छसि ।
मधु पश्यसि दुर्बुद्धे प्रपातं नानुपश्यसि

svādukāmuka kāmānāṃ vaitṛṣṇyaṃ kiṃ na gacchasi |
madhu paśyasi durbuddhe prapātaṃ nānupaśyasi

यथा ज्ञाने परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना ।
तथा धर्मे परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना

yathā jñāne paricayaḥ kartavyastatphalārthinā |
tathā dharme paricayaḥ kartavyastatphalārthinā

असता धर्मकामेन विशुद्धं कर्म दुष्करम् ।
सता तु धर्मकामेन सुकरं कर्म दुष्करम्

asatā dharmakāmena viśuddhaṃ karma duṣkaram |
satā tu dharmakāmena sukaraṃ karma duṣkaram

वने ग्राम्यसुखाचारो यथाग्राम्यस्तथैव सः ।
ग्रामे वनसुखाचारो यथा वनचरस्तथा

vane grāmyasukhācāro yathāgrāmyastathaiva saḥ |
grāme vanasukhācāro yathā vanacarastathā

मनोवाक्कर्मगे धर्मे कुरु श्रद्धां समाहितः ।
निवृत्तौ वा प्रवृत्तौ वा संप्रधार्य गुणागुणान्

manovākkarmage dharme kuru śraddhāṃ samāhitaḥ |
nivṛttau vā pravṛttau vā saṃpradhārya guṇāguṇān

नित्यं च बहु दातव्यं साधुभ्यश्चानसूयता ।
प्रार्थितं ब्राह्मणेभ्यश्च सत्कृतं देशकालयोः

nityaṃ ca bahu dātavyaṃ sādhubhyaścānasūyatā |
prārthitaṃ brāhmaṇebhyaśca satkṛtaṃ deśakālayoḥ

शुभेन विधिना लब्धमर्हाय प्रतिपादयेत् ।
क्रोधमुत्सृज्य दत्त्वाऽथ नानुतप्येन्न कीर्तयेत्

śubhena vidhinā labdhamarhāya pratipādayet |
krodhamutsṛjya dattvā'tha nānutapyenna kīrtayet

अनृशंसः शुचिर्दान्तः सत्यवागार्जवे स्थितः ।
योनिकर्मविशुद्धश्च पात्रं स्याद्वेदविद्द्विजः

anṛśaṃsaḥ śucirdāntaḥ satyavāgārjave sthitaḥ |
yonikarmaviśuddhaśca pātraṃ syādvedaviddvijaḥ

संस्कृता चैकपत्नी च जात्या योनिरिहेष्यते ।
ऋग्यजुःसामगो विद्वान्षट्‌कर्मा पात्रमुच्यते

saṃskṛtā caikapatnī ca jātyā yoniriheṣyate |
ṛgyajuḥsāmago vidvānṣaṭ‌karmā pātramucyate

स एव धर्मः सोऽधर्मस्तं तं प्रति नरं भवेत् ।
पात्राकर्मविशेषेण देशकालाववेक्ष्य च

sa eva dharmaḥ so'dharmastaṃ taṃ prati naraṃ bhavet |
pātrākarmaviśeṣeṇa deśakālāvavekṣya ca

लीलयाऽल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्यात्तु रजः पुमान् ।
बहुयत्नेन च महत्पापनिर्हरणं तथा

līlayā'lpaṃ yathā gātrātpramṛjyāttu rajaḥ pumān |
bahuyatnena ca mahatpāpanirharaṇaṃ tathā

विरिक्तस्य यथा सम्यग्घृतं भवति भेषजम् ।
तथा निर्हृतदोषस्य प्रेत्य धर्मः सुखावहः

viriktasya yathā samyagghṛtaṃ bhavati bheṣajam |
tathā nirhṛtadoṣasya pretya dharmaḥ sukhāvahaḥ

मानसं सर्वभूतेषु वर्तते वै शुभाशुभम् ।
अशुभेभ्यः समाक्षिप्य शुभेष्वेवावधारय

mānasaṃ sarvabhūteṣu vartate vai śubhāśubham |
aśubhebhyaḥ samākṣipya śubheṣvevāvadhāraya

सर्वं सर्वेणा सर्वत्र क्रियमाणं च पूजय ।
स्वधर्मे यत्र रागस्ते कामं धर्मो विधीयताम्

sarvaṃ sarveṇā sarvatra kriyamāṇaṃ ca pūjaya |
svadharme yatra rāgaste kāmaṃ dharmo vidhīyatām

अधृतात्मन्धृतौ तिष्ठ दुर्बद्धे बुद्धिमान्भव ।
अप्रशान्तः प्रशाम्य त्वमप्राज्ञः प्राज्ञवच्चर

adhṛtātmandhṛtau tiṣṭha durbaddhe buddhimānbhava |
apraśāntaḥ praśāmya tvamaprājñaḥ prājñavaccara

तेजसा शक्यते प्राप्तुमुपायः सहचारिणा ।
इह च प्रेत्य च श्रेयस्तस्य मूलं धृतिः परा

tejasā śakyate prāptumupāyaḥ sahacāriṇā |
iha ca pretya ca śreyastasya mūlaṃ dhṛtiḥ parā

राजर्षिरधृतिः स्वर्गात्पतितो हि महाभिषः ।
ययातिः क्षीणपुण्योपि धृत्या लोकानवाप्तवान्

rājarṣiradhṛtiḥ svargātpatito hi mahābhiṣaḥ |
yayātiḥ kṣīṇapuṇyopi dhṛtyā lokānavāptavān

तपस्विनां धर्मवतां विदुषां चोपसेवनात् ।
प्राप्स्यसे विपुलां बुद्धिं तथा श्रेयोऽभिपत्स्यसे

tapasvināṃ dharmavatāṃ viduṣāṃ copasevanāt |
prāpsyase vipulāṃ buddhiṃ tathā śreyo'bhipatsyase

स तु स्वभावसंपन्नस्तच्छ्रुत्वा मुनिभाषितम् ।
विनिवर्त्य मनः कामाद्धर्मे बुद्धिं चकार ह

sa tu svabhāvasaṃpannastacchrutvā munibhāṣitam |
vinivartya manaḥ kāmāddharme buddhiṃ cakāra ha