अध्याय 312: विद्या-अविद्या और प्रकृति से आत्मा का जागना

साङ्ख्यदर्शनमेतावदुक्तं ते नृपसत्तम् ।
विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः

sāṅkhyadarśanametāvaduktaṃ te nṛpasattam |
vidyāvidye tvidānīṃ me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ

अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणीम् ।
सर्गप्रलयनिर्मुक्तो विद्यो वै पञ्चविंशकः

avidyāmāhuravyaktaṃ sargapralayadharmiṇīm |
sargapralayanirmukto vidyo vai pañcaviṃśakaḥ

एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववित् ।
परस्परं तु विद्यां वै त्वं निबोधानुपूर्वशः ।
यथोक्तमृषिभिस्तात साङ्ख्यस्यास्य निदर्शनम्

ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛteranu tattvavit |
parasparaṃ tu vidyāṃ vai tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ |
yathoktamṛṣibhistāta sāṅkhyasyāsya nidarśanam

कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् ।
बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम्

karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ smṛtam |
buddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam

विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः ।
मनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते

viśeṣāṇāṃ manasteṣāṃ vidyāmāhurmanīṣiṇaḥ |
manasaḥ pañcabhūtāni vidyā ityabhicakṣate

अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः ।
अहंकारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर

ahaṃkārastu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥ |
ahaṃkārasya ca tathā buddhirvidyā nareśvara

बुद्धेः प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम् ।
विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः

buddheḥ prakṛtiravyaktaṃ tattvānāṃ parameśvaram |
vidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiśca paramaḥ smṛtaḥ

अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम् ।
सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव

avyaktasya paraṃ prāhurvidyāṃ vai pañcaviṃśakam |
sarvasya sarvamityuktaṃ jñeyaṃ jñānasya pārthiva

ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ।
तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशक

jñānamavyaktamityuktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ |
tathaiva jñānamavyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśaka

विद्याविद्यार्थितत्त्वेन मयोक्ता ते विशेषतः ।
अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्तं तन्निबोध मे

vidyāvidyārthitattvena mayoktā te viśeṣataḥ |
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yaduktaṃ tannibodha me

उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ क्षराक्षरौ ।
कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाख्यातो न जानतः

ubhāvetau kṣarāvuktāvubhāvetau kṣarākṣarau |
kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yathākhyāto na jānataḥ

अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ ।
तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्यते ज्ञानचिन्तकैः

anādinidhanāvetāvubhāveveśvarau matau |
tattvasaṃjñāvubhāvetau procyate jñānacintakaiḥ

सर्गप्रलयधर्मत्वादव्यक्तं प्राहुरक्षरम् ।
तदेतद्गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनःपुनः

sargapralayadharmatvādavyaktaṃ prāhurakṣaram |
tadetadguṇasargāya vikurvāṇaṃ punaḥpunaḥ

गुणानां महदादीनामुत्पद्यन्ते परम्पराः ।
अधिष्ठानं क्षेत्रमाहुरेतत्तत्पञ्चविंशकम्

guṇānāṃ mahadādīnāmutpadyante paramparāḥ |
adhiṣṭhānaṃ kṣetramāhuretattatpañcaviṃśakam

यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत् ।
तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते

yadā tu guṇajālaṃ tadavyaktātmani saṃkṣipet |
tadā saha guṇaistaistu pañcaviṃśo vilīyate

गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत् ।
क्षेत्रज्ञोऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे संप्रलीयते

guṇā guṇeṣu līyante tadaikā prakṛtirbhavet |
kṣetrajño'pi yadā tāta tatkṣetre saṃpralīyate

तदाऽक्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंज्ञिता ।
निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेष्वप्रतिवर्तनात्

tadā'kṣaratvaṃ prakṛtirgacchate guṇasaṃjñitā |
nirguṇatvaṃ ca vaideha guṇeṣvaprativartanāt

एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् ।
प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम

evameva ca kṣetrajñaḥ kṣetrajñānaparikṣayāt |
prakṛtyā nirguṇastveṣa ityevamanuśuśruma

क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवती मिथः ।
प्रकृतिं त्विभजानाति निर्गुणत्वं तथाऽऽत्मनः

kṣaro bhavatyeṣa yadā tadā guṇavatī mithaḥ |
prakṛtiṃ tvibhajānāti nirguṇatvaṃ tathā''tmanaḥ

तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् ।
अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान्

tadā viśuddho bhavati prakṛteḥ parivarjanāt |
anyo'hamanyeyamiti yadā budhyati buddhimān

तदैषा त्वन्यतामेति न च मिश्रत्वतां व्रजेत् ।
प्रकृत्या चैव राजेन्द्र मिश्रोऽनन्यश्च दृश्यते

tadaiṣā tvanyatāmeti na ca miśratvatāṃ vrajet |
prakṛtyā caiva rājendra miśro'nanyaśca dṛśyate

यदा तु गुणजालं तत्प्राकृतं विजुगुप्सते ।
पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संस्वजेत्

yadā tu guṇajālaṃ tatprākṛtaṃ vijugupsate |
paśyate cāparaṃ paśyaṃ tadā paśyanna saṃsvajet

किमहं कृतवानेवं योहं कालमिमं जनम् ।
यदा मत्स्योदकं ज्ञानमनुवर्तितवांस्तदा ।
मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानादनुवर्तितवानिह

kimahaṃ kṛtavānevaṃ yohaṃ kālamimaṃ janam |
yadā matsyodakaṃ jñānamanuvartitavāṃstadā |
matsyo jālaṃ hyavijñānādanuvartitavāniha

अहमेव हि संमोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ।
मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानहम्

ahameva hi saṃmohādanyamanyaṃ janājjanam |
matsyo yathodakajñānādanuvartitavānaham

मत्स्योऽन्यत्वं यथा ज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते ।
आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं चैव वेदयहम्

matsyo'nyatvaṃ yathā jñānādudakānnābhimanyate |
ātmānaṃ tadvadajñānādanyatvaṃ caiva vedayaham

ममास्तु धिगबुद्धस्य योऽहमज्ञ इमं पुनः ।
अनुवर्तितवान्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम्

mamāstu dhigabuddhasya yo'hamajña imaṃ punaḥ |
anuvartitavānmohādanyamanyaṃ janājjanam

अयमत्र भेवद्बन्धुरनेन सह मे क्षमम् ।
साम्यमेकत्वतां यास्ये यादृशस्तादृशस्त्वहम्

ayamatra bhevadbandhuranena saha me kṣamam |
sāmyamekatvatāṃ yāsye yādṛśastādṛśastvaham

तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै ।
अयं हि विमलोऽव्यक्तमहमीदृशकस्तथा

tulyatāmiha paśyāmi sadṛśo'hamanena vai |
ayaṃ hi vimalo'vyaktamahamīdṛśakastathā

योऽहमज्ञानसंमोहादज्ञया संप्रवृत्तवान् ।
ससङ्गयाऽहं निःसङ्गः स्थितः कालमिमं त्वहम्

yo'hamajñānasaṃmohādajñayā saṃpravṛttavān |
sasaṅgayā'haṃ niḥsaṅgaḥ sthitaḥ kālamimaṃ tvaham

अनयाऽहं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान् ।
उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे

anayā'haṃ vaśībhūtaḥ kālametaṃ na buddhavān |
uccamadhyamanīcānāṃ tāmahaṃ kathamāvase

समानया न याचेह सहवासमहं कथम् ।
गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे

samānayā na yāceha sahavāsamahaṃ katham |
gacchāmyabuddhabhāvatvādeṣedānīṃ sthiro bhave

सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वञ्चनात् ।
वञ्चितोस्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया

sahavāsaṃ na yāsyāmi kālametaddhi vañcanāt |
vañcitosmyanayā yaddhi nirvikāro vikārayā

न चायमपराधोऽस्या ह्यपराधो ह्ययं मम ।
योऽहमत्राभवं सक्तः पराङ्भुखमुपस्थितः

na cāyamaparādho'syā hyaparādho hyayaṃ mama |
yo'hamatrābhavaṃ saktaḥ parāṅbhukhamupasthitaḥ

ततोस्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान् ।
अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः

tatosmi bahurūpāsu sthito mūrtiṣvamūrtimān |
amūrtaścāpi mūrtātmā mamatvena pradharṣitaḥ

प्रकृतेरनयत्वेन तासु तास्विह योनिषु ।
निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च

prakṛteranayatvena tāsu tāsviha yoniṣu |
nirmamasya mamatvena kiṃ kṛtaṃ tāsu tāsu ca

योनीषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा ।
न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मना

yonīṣu vartamānena naṣṭasaṃjñena cetasā |
na mamātrānayā kāryamahaṃkārakṛtātmanā

आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम् ।
इदानीमेष बुद्धोस्मि निर्ममो निरहंकृतः

ātmānaṃ bahudhā kṛtvā yeyaṃ bhūyo yunakti mām |
idānīmeṣa buddhosmi nirmamo nirahaṃkṛtaḥ

ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम् ।
अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम्

mamatvamanayā nityamahaṃkārakṛtātmakam |
apetyāhamimāṃ hitvā saṃśrayiṣye nirāmayam

अनेन साम्यं यास्यामि नानयाऽहमचेतसा ।
क्षणं मम सहानेन नैकत्वमनया सह

anena sāmyaṃ yāsyāmi nānayā'hamacetasā |
kṣaṇaṃ mama sahānena naikatvamanayā saha

एवं परमसंबोधात्पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान् ।
अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम्

evaṃ paramasaṃbodhātpañcaviṃśo'nubuddhavān |
akṣaratvaṃ niyaccheta tyaktvā kṣaramanāmayam

अव्यक्तं व्यक्तकर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा ।
निर्गुणं परमं दृष्ट्वा तादृग्भवति मैथिल

avyaktaṃ vyaktakarmāṇaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā |
nirguṇaṃ paramaṃ dṛṣṭvā tādṛgbhavati maithila

अक्षरक्षरयोरेतदुक्तं तत्वनिदर्शनम् ।
मयेह ज्ञानसंपन्नं यथाश्रूतिनिदर्शनात्

akṣarakṣarayoretaduktaṃ tatvanidarśanam |
mayeha jñānasaṃpannaṃ yathāśrūtinidarśanāt

निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं यथा ।
प्रवक्ष्यामि तुते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम्

niḥsaṃdigdhaṃ ca sūkṣmaṃ ca vibuddhaṃ vimalaṃ yathā |
pravakṣyāmi tute bhūyastannibodha yathāśrutam

साङ्ख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात् ।
यदेव शास्त्रं साङ्ख्योक्तं योगदर्शनमेव तत्

sāṅkhyayogau mayā proktau śāstradvayanidarśanāt |
yadeva śāstraṃ sāṅkhyoktaṃ yogadarśanameva tat

प्रबोधनकरं ज्ञानं साङ्ख्यानामवनीपते ।
विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया

prabodhanakaraṃ jñānaṃ sāṅkhyānāmavanīpate |
vispaṣṭaṃ procyate tatra śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā

पृथक्चैवमिदं शास्त्रमित्याहुः कुशला जनाः ।
अस्मिंश्च शास्त्रे योगानां पुनर्दधि पुनः शरः

pṛthakcaivamidaṃ śāstramityāhuḥ kuśalā janāḥ |
asmiṃśca śāstre yogānāṃ punardadhi punaḥ śaraḥ

पञ्चविंशात्परं तत्त्वं न पश्यति नराधिप ।
साङ्ख्यानां तु परं तत्त्वं यथावदनुवर्णितम्

pañcaviṃśātparaṃ tattvaṃ na paśyati narādhipa |
sāṅkhyānāṃ tu paraṃ tattvaṃ yathāvadanuvarṇitam

बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ।
बुध्यमानं च बुद्धं च प्राहुर्योगनिदर्शनम्

buddhamapratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ |
budhyamānaṃ ca buddhaṃ ca prāhuryoganidarśanam