अध्याय 307: भीष्म द्वारा सांख्य और भवसागर पार करना

सम्पक्त्वयाऽयं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः ।
योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा

sampaktvayā'yaṃ nṛpate varṇitaḥ śiṣṭasaṃmataḥ |
yogamārgo yathānyāyaṃ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā

साङ्ख्ये त्विदानीं कार्त्स्न्येन विधिं प्रब्रूहि पृच्छते ।
त्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्वं तद्विदितं हि ते

sāṅkhye tvidānīṃ kārtsnyena vidhiṃ prabrūhi pṛcchate |
triṣu lokeṣu yajjñānaṃ sarvaṃ tadviditaṃ hi te

शृणु मे त्वमिदं कृत्स्नं साङ्ख्यानां विदितात्मनाम् ।
विदितं यतिभिः सर्वैः कपिलादिभिरीश्वरैः

śṛṇu me tvamidaṃ kṛtsnaṃ sāṅkhyānāṃ viditātmanām |
viditaṃ yatibhiḥ sarvaiḥ kapilādibhirīśvaraiḥ

यस्मिन्नविभ्रमाः केचिद्दृश्यन्ते मनुजर्षभ ।
गुणाश्च यस्मिन्बहवो दोषहानिश्च केवला

yasminnavibhramāḥ keciddṛśyante manujarṣabha |
guṇāśca yasminbahavo doṣahāniśca kevalā

ज्ञानेन परिसङ्ख्याय सदोषान्विषयान्नृप ।
मानुषान्दुर्जयान्कृत्स्नान्पैशाचान्विषयांस्तथा

jñānena parisaṅkhyāya sadoṣānviṣayānnṛpa |
mānuṣāndurjayānkṛtsnānpaiśācānviṣayāṃstathā

राक्षसान्विषयाञ्ज्ञात्वा यक्षाणां विषयांस्तथा ।
विषयानौरगाञ्ज्ञात्वा गान्धर्वविषयांस्तथा

rākṣasānviṣayāñjñātvā yakṣāṇāṃ viṣayāṃstathā |
viṣayānauragāñjñātvā gāndharvaviṣayāṃstathā

पितृणां विषयाञ्ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप ।
सुपर्णविषयाञ्ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा

pitṛṇāṃ viṣayāñjñātvā tiryakṣu caratāṃ nṛpa |
suparṇaviṣayāñjñātvā marutāṃ viṣayāṃstathā

राजर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा ब्रह्मर्षिविषयांस्तथा ।
आसुरान्विषयाञ्ज्ञात्वा वैश्वदेवांस्तथैव च

rājarṣiviṣayāñjñātvā brahmarṣiviṣayāṃstathā |
āsurānviṣayāñjñātvā vaiśvadevāṃstathaiva ca

देवर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा योगानामपि चेश्वरान् ।
प्रजापतीनां विषयान्ब्रह्मणो विषयांस्तथा

devarṣiviṣayāñjñātvā yogānāmapi ceśvarān |
prajāpatīnāṃ viṣayānbrahmaṇo viṣayāṃstathā

आयुषश्च परं कालं लोके विज्ञाय तत्त्वतः ।
सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर

āyuṣaśca paraṃ kālaṃ loke vijñāya tattvataḥ |
sukhasya ca paraṃ tattvaṃ vijñāya vadatāṃ vara

प्राप्ते काले च यद्दुःखं सततं विषयैषिणाम् ।
तिर्यक्षु पततां दुःखं पततां नरके च यत्

prāpte kāle ca yadduḥkhaṃ satataṃ viṣayaiṣiṇām |
tiryakṣu patatāṃ duḥkhaṃ patatāṃ narake ca yat

स्वर्गस्य च गुणान्कृत्स्नान्दोषान्सर्वांश्च भारत ।
परिसंख्यानसंख्यानं सत्वं सांख्यगुणात्मकम् ।
वेदवादे येऽपि दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः

svargasya ca guṇānkṛtsnāndoṣānsarvāṃśca bhārata |
parisaṃkhyānasaṃkhyānaṃ satvaṃ sāṃkhyaguṇātmakam |
vedavāde ye'pi doṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ

ज्ञानयोगे च ये दोषा गुणा योगे च ये नृप ।
साङ्ख्यज्ञाने च ये दोषास्तथैव च गुणा नृप ।
इतरेषु च ये दोषा गुणास्तेषु च भारत

jñānayoge ca ye doṣā guṇā yoge ca ye nṛpa |
sāṅkhyajñāne ca ye doṣāstathaiva ca guṇā nṛpa |
itareṣu ca ye doṣā guṇāsteṣu ca bhārata

सत्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा ।
तमश्चाष्टगुणं ज्ञात्वा वृद्धिं सप्तगुणां तथा

satvaṃ daśaguṇaṃ jñātvā rajo navaguṇaṃ tathā |
tamaścāṣṭaguṇaṃ jñātvā vṛddhiṃ saptaguṇāṃ tathā

षङ्गुणं च मनो ज्ञात्वा नभः पञ्चगुणं तथा ।
बुद्धिं चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्च त्रिगुणं तथा

ṣaṅguṇaṃ ca mano jñātvā nabhaḥ pañcaguṇaṃ tathā |
buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaśca triguṇaṃ tathā

द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्वमेकगुणं पुनः ।
सर्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्ष्य चात्मनः

dviguṇaṃ ca rajo jñātvā satvamekaguṇaṃ punaḥ |
sargaṃ vijñāya tattvena pralaye prekṣya cātmanaḥ

ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर्भाविताः शुभाः ।
प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम्

jñānavijñānasaṃpannāḥ kāraṇairbhāvitāḥ śubhāḥ |
prāpnuvanti śubhaṃ mokṣaṃ sūkṣmā iva nabhaḥ param

रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च ।
शब्दे सक्तं तथा श्रोत्रं जिह्वा रसगुणेषु च

rūpeṇa dṛṣṭiṃ saṃyuktāṃ ghrāṇaṃ gandhaguṇena ca |
śabde saktaṃ tathā śrotraṃ jihvā rasaguṇeṣu ca

त्वचं स्पर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम् ।
मोहं तमसि संयुक्तं लोभमर्थेषु संश्रितम्

tvacaṃ sparśe tathā saktāṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam |
mohaṃ tamasi saṃyuktaṃ lobhamartheṣu saṃśritam

विष्णौ क्रान्तं बलं शक्रे कोष्ठे सक्तं तथाऽनलम् ।
अप्सु देवीं समासक्तामपस्तेजसि संश्रिताः

viṣṇau krāntaṃ balaṃ śakre koṣṭhe saktaṃ tathā'nalam |
apsu devīṃ samāsaktāmapastejasi saṃśritāḥ

तेजः सूक्ष्मे च संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् ।
नभो महति संयुक्तं महद्बुद्धौ च संश्रितम्

tejaḥ sūkṣme ca saṃyuktaṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam |
nabho mahati saṃyuktaṃ mahadbuddhau ca saṃśritam

बुद्धिं तमसि संसक्तां तमो रजसि संश्रितम् ।
रजः सत्वे तथा सक्तं सत्वं सक्तं तथाऽऽत्मनि

buddhiṃ tamasi saṃsaktāṃ tamo rajasi saṃśritam |
rajaḥ satve tathā saktaṃ satvaṃ saktaṃ tathā''tmani

सक्तमात्मानमीशे च देवे नारायणे तथा ।
देवं मोक्षे च संसक्तं मोक्षं सक्तं तु न क्वचित्

saktamātmānamīśe ca deve nārāyaṇe tathā |
devaṃ mokṣe ca saṃsaktaṃ mokṣaṃ saktaṃ tu na kvacit

ज्ञात्वा सत्वयुतं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
स्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिते

jñātvā satvayutaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥ |
svabhāvaṃ cetanāṃ caiva jñātvā dehasamāśrite

मध्यस्थमेकमात्मानं पापं यस्मिन्न विद्यते ।
द्वितीयं कर्म विज्ञाय नृपते विषयैषिणाम्

madhyasthamekamātmānaṃ pāpaṃ yasminna vidyate |
dvitīyaṃ karma vijñāya nṛpate viṣayaiṣiṇām

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च सर्वानात्मनि संश्रितान् ।
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम्

indriyāṇīndriyārthāṃśca sarvānātmani saṃśritān |
durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam

प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः ।
आवहं चानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुनः

prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ |
āvahaṃ cānilaṃ jñātvā pravahaṃ cānilaṃ punaḥ

सप्तवातांस्तथा शेषान्सप्तधा विहितान्पुनः ।
प्रजापतीनृषींश्चैव मार्गांश्चैव बहून्वरान्

saptavātāṃstathā śeṣānsaptadhā vihitānpunaḥ |
prajāpatīnṛṣīṃścaiva mārgāṃścaiva bahūnvarān

सप्तर्षीश्च बहूञ्ज्ञात्वा राजर्षीश्च परंतप ।
सुरर्षीन्महतश्चान्यान्ब्रह्मर्षीन्सूर्यसन्निभान्

saptarṣīśca bahūñjñātvā rājarṣīśca paraṃtapa |
surarṣīnmahataścānyānbrahmarṣīnsūryasannibhān

ऐश्वर्याच्च्यावितान्दृष्ट्वा कालेन महता नृप ।
महतां भूतसङ्घानां श्रुत्वा नाशं च पार्थिव

aiśvaryāccyāvitāndṛṣṭvā kālena mahatā nṛpa |
mahatāṃ bhūtasaṅghānāṃ śrutvā nāśaṃ ca pārthiva

गतिं चाप्यशुभां ज्ञात्वा नृपते पापकर्मिणाम् ।
वैतरण्यां च यद्दुःखं पतितानां यमक्षये

gatiṃ cāpyaśubhāṃ jñātvā nṛpate pāpakarmiṇām |
vaitaraṇyāṃ ca yadduḥkhaṃ patitānāṃ yamakṣaye

योनीषु च विचित्रासु संसारानशुभांस्तथा ।
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने

yonīṣu ca vicitrāsu saṃsārānaśubhāṃstathā |
jaṭhare cāśubhe vāsaṃ śoṇitodakabhājane

श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते ।
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे

śleṣmamūtrapurīṣe ca tīvragandhasamanvite |
śukraśoṇitasaṃghāte majjāsnāyuparigrahe

सिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरेऽशुचौ ।
विज्ञायाहितमात्मानं योगांश्च विविधान्नृप

sirāśatasamākīrṇe navadvāre pure'śucau |
vijñāyāhitamātmānaṃ yogāṃśca vividhānnṛpa

तामसानां च जन्तूनां रमणीयावृतात्मनाम् ।
सात्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं भरतर्षभ

tāmasānāṃ ca jantūnāṃ ramaṇīyāvṛtātmanām |
sātvikānāṃ ca jantūnāṃ kutsitaṃ bharatarṣabha

गर्हितं महतामर्थे साङ्ख्यानां विदितात्मनाम् ।
उपप्लवांस्तथा घोराञ्शशिनस्तेजसस्तथा

garhitaṃ mahatāmarthe sāṅkhyānāṃ viditātmanām |
upaplavāṃstathā ghorāñśaśinastejasastathā

ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् ।
द्वन्द्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपण नृप

tārāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā nakṣatrāṇāṃ ca paryayam |
dvandvānāṃ viprayogaṃ ca vijñāya kṛpaṇa nṛpa

अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानामपि चाशुभम् ।
बाल्ये मोहं च विज्ञाय क्षयं देहस्य चाशुभम्

anyonyabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā bhūtānāmapi cāśubham |
bālye mohaṃ ca vijñāya kṣayaṃ dehasya cāśubham

रागे मोहे च संप्राप्ते क्वचित्सत्वं समाश्रितम् ।
सहस्रेषु नरः कश्चिन्मोक्षबुद्धिं समाश्रितः

rāge mohe ca saṃprāpte kvacitsatvaṃ samāśritam |
sahasreṣu naraḥ kaścinmokṣabuddhiṃ samāśritaḥ

दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् ।
बहुमानमलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः

durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam |
bahumānamalabdheṣu labdhe madhyasthatāṃ punaḥ

विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः ।
गतासूनां च कौन्तेय देहान्दृष्ट्वा तथाऽशुभान्

viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya nṛpate punaḥ |
gatāsūnāṃ ca kaunteya dehāndṛṣṭvā tathā'śubhān

वासं कुलेषु जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भारत ।
ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम्

vāsaṃ kuleṣu jantūnāṃ duḥkhaṃ vijñāya bhārata |
brahmaghnānāṃ gatiṃ jñātvā patitānāṃ sudāruṇām

सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् ।
गुरूदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम्

surāpāne ca saktānāṃ brāhmaṇānāṃ durātmanām |
gurūdāraprasaktānāṃ gatiṃ vijñāya cāśubhām

जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग्युधिष्ठिर ।
सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः

jananīṣu ca vartante yena samyagyudhiṣṭhira |
sadevakeṣu lokeṣu yena vartanti mānavāḥ

तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम्
तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतिं पृथक्

tena jñānena vijñāya gatiṃ cāśubhakarmaṇām
tiryagyonigatānāṃ ca vijñāya ca gatiṃ pṛthak

वेदवादांस्तथा चित्रानृतूनां पर्ययांस्तथा ।
क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा

vedavādāṃstathā citrānṛtūnāṃ paryayāṃstathā |
kṣayaṃ saṃvatsarāṇāṃ ca māsānāṃ ca kṣayaṃ tathā

पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् ।
क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस्तथा

pakṣakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā divasānāṃ ca saṃkṣayam |
kṣayaṃ vṛddhiṃ ca candrasya dṛṣṭvā pratyakṣatastathā

वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः ।
क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर्वृद्धिं तथैव च

vṛddhiṃ dṛṣṭvā samudrāṇāṃ kṣayaṃ teṣāṃ tathā punaḥ |
kṣayaṃ dhanānāṃ dṛṣṭvā ca punarvṛddhiṃ tathaiva ca

संयोगानां क्षयं दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः ।
क्षयं च दृष्ट्वा शैलानां क्षयं च सरितां तथा

saṃyogānāṃ kṣayaṃ dṛṣṭvā yugānāṃ ca viśeṣataḥ |
kṣayaṃ ca dṛṣṭvā śailānāṃ kṣayaṃ ca saritāṃ tathā

वर्णानां च क्षयं दृष्ट्वा क्षयान्तं च पुनः पुनः ।
जरा मृत्युस्तथा जन्म दृष्ट्वा दुःखानि चैव ह

varṇānāṃ ca kṣayaṃ dṛṣṭvā kṣayāntaṃ ca punaḥ punaḥ |
jarā mṛtyustathā janma dṛṣṭvā duḥkhāni caiva ha

देहदोषांस्तथा ज्ञात्वा तेषां दुःखं च तत्त्वतः ।
देहविक्लवतां चैव सम्यग्विज्ञाय तत्त्वतः

dehadoṣāṃstathā jñātvā teṣāṃ duḥkhaṃ ca tattvataḥ |
dehaviklavatāṃ caiva samyagvijñāya tattvataḥ

आत्मदोषांश्च विज्ञाय सर्वानात्मनि संश्रितान् ।
स्वदेहादुत्थितान्गब्धांस्तथा विज्ञाय चाशुभान् ।
मूत्रश्लेष्मपुरीषादीन्स्वेदजांश्च सुकुत्सितान्

ātmadoṣāṃśca vijñāya sarvānātmani saṃśritān |
svadehādutthitāngabdhāṃstathā vijñāya cāśubhān |
mūtraśleṣmapurīṣādīnsvedajāṃśca sukutsitān

कान्स्वगात्रोद्भवान्दोषान्पश्यस्यमितविक्रम ।
एतन्मे संशयं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

kānsvagātrodbhavāndoṣānpaśyasyamitavikrama |
etanme saṃśayaṃ kṛtsnaṃ vaktumarhasi tattvataḥ

पञ्च दोषान्प्रभो देहे प्रवदन्ति मनीषिणः ।
मार्गज्ञाः कापिलाः साङ्ख्याः शृणु तानरिसूदन

pañca doṣānprabho dehe pravadanti manīṣiṇaḥ |
mārgajñāḥ kāpilāḥ sāṅkhyāḥ śṛṇu tānarisūdana

कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते

kāmakrodhau bhayaṃ nidrā pañcamaḥ śvāsa ucyate

एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम् ।
छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात्

ete doṣāḥ śarīreṣu dṛśyante sarvadehinām |
chindanti kṣamayā krodhaṃ kāmaṃ saṃkalpavarjanāt

सत्वसंसेवनान्निद्रामप्रमादाद्भयं तथा ।
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासमल्पाहारतया नृप

satvasaṃsevanānnidrāmapramādādbhayaṃ tathā |
chindanti pañcamaṃ śvāsamalpāhāratayā nṛpa

गुणान्गुणशतैर्ज्ञात्वा दोषान्दोषशतैरपि ।
हेतून्हेतुशतैश्चित्रैश्चित्रान्विज्ञाय तत्त्वतः

guṇānguṇaśatairjñātvā doṣāndoṣaśatairapi |
hetūnhetuśataiścitraiścitrānvijñāya tattvataḥ

अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर्मायाशतैश्वितम् ।
चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारमनर्थकम्

apāṃ phenopamaṃ lokaṃ viṣṇormāyāśataiśvitam |
citrabhittipratīkāśaṃ nalasāramanarthakam

तमः श्वभ्रनिभं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् ।
क्लेशप्रायं सुखाद्धीनं नाशोत्तरमिहावशम्

tamaḥ śvabhranibhaṃ dṛṣṭvā varṣabudbudasaṃnibham |
kleśaprāyaṃ sukhāddhīnaṃ nāśottaramihāvaśam

रजस्तमसि संमग्नं पङ्के द्वीपमिवावशम् ।
साङ्ख्या राजन्महाप्राज्ञास्त्यक्त्वा देहं प्रजाकृतं

rajastamasi saṃmagnaṃ paṅke dvīpamivāvaśam |
sāṅkhyā rājanmahāprājñāstyaktvā dehaṃ prajākṛtaṃ

ज्ञानयोगेन साङ्ख्येन व्यापिना महता नृप ।
राजसानशुभान्गन्धांस्तांमसांश्च तथाविधान्

jñānayogena sāṅkhyena vyāpinā mahatā nṛpa |
rājasānaśubhāngandhāṃstāṃmasāṃśca tathāvidhān

पुण्यांश्च सात्विकान्गन्धान्स्पर्शजान्देहसंश्रितान् ।
छित्त्वाऽऽशु ज्ञानशस्त्रेण तपो दण्डेन भारत

puṇyāṃśca sātvikāngandhānsparśajāndehasaṃśritān |
chittvā''śu jñānaśastreṇa tapo daṇḍena bhārata

ततो दुःखोदधिं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् ।
व्याधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहोरगम्

tato duḥkhodadhiṃ ghoraṃ cintāśokamahāhradam |
vyādhimṛtyumahāgrāhaṃ mahābhayamahoragam

तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्युत ।
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं ज्ञानदीपमरिंदम्

tamaḥkūrmaṃ rajomīnaṃ prajñayā saṃtarantyuta |
snehapaṅkaṃ jarādurgaṃ jñānadīpamariṃdam

कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितव्रतमरिंदम् ।
हिंसाशीघ्रमहावेगं नानारससमाकरम्

karmāgādhaṃ satyatīraṃ sthitavratamariṃdam |
hiṃsāśīghramahāvegaṃ nānārasasamākaram

नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरणम् ।
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहागजम्

nānāprītimahāratnaṃ duḥkhajvarasamīraṇam |
śokatṛṣṇāmahāvartaṃ tīkṣṇavyādhimahāgajam

अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मफेनमरिंदम् ।
दानमुक्ताकरं घोरं शोणितह्रदविद्रुमम्

asthisaṃghātasaṃghaṭṭaṃ śleṣmaphenamariṃdam |
dānamuktākaraṃ ghoraṃ śoṇitahradavidrumam

हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुस्तरम् ।
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गत्यागपरायणम् ।

hasitotkruṣṭanirghoṣaṃ nānājñānasudustaram |
rodanāśrumalakṣāraṃ saṅgatyāgaparāyaṇam |

पुत्रदारजलौकौघं मत्रिबान्धवपत्तनम् ।
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणत्यागमहोर्मिणम्

putradārajalaukaughaṃ matribāndhavapattanam |
ahiṃsāsatyamaryādaṃ prāṇatyāgamahormiṇam

वेदान्तगमनद्वीपं सर्वभूतदयोदकम् ।
मोक्षदुर्लाभविषयं व़डवामुखसागरम्

vedāntagamanadvīpaṃ sarvabhūtadayodakam |
mokṣadurlābhaviṣayaṃ va़ḍavāmukhasāgaram

तरन्ति मुनयः सिद्धा ज्ञानयानेन भारत ।
तीर्त्वाऽतिदुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः

taranti munayaḥ siddhā jñānayānena bhārata |
tīrtvā'tidustaraṃ janma viśanti vimalaṃ nabhaḥ

तत्र तान्सुकृतीन्साङ्ख्यान्सूर्यो वहति रश्मिभिः ।
पद्मतन्तुवदाविश्य प्रसह्य विषयान्नृप

tatra tānsukṛtīnsāṅkhyānsūryo vahati raśmibhiḥ |
padmatantuvadāviśya prasahya viṣayānnṛpa

तत्र तान्प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति भारत ।
वीतरागान्यतीन्सिद्धान्वीर्ययुक्तांस्तपोधनान्

tatra tānpravaho vāyuḥ pratigṛhṇāti bhārata |
vītarāgānyatīnsiddhānvīryayuktāṃstapodhanān

सूक्ष्मः शीतः सुगन्धी च सुखस्पर्शश्च भारत ।
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान्गच्छति यः शुभान् ।
स तान्वहति कौन्तेय नभसः परमां गतिम्

sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhī ca sukhasparśaśca bhārata |
saptānāṃ marutāṃ śreṣṭho lokāngacchati yaḥ śubhān |
sa tānvahati kaunteya nabhasaḥ paramāṃ gatim

नभो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम् ।
तमो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम् ।
रजो वहति राजेन्द्र सत्वस्य परमां गतिम्

nabho vahati lokeśa rajasaḥ paramāṃ gatim |
tamo vahati lokeśa rajasaḥ paramāṃ gatim |
rajo vahati rājendra satvasya paramāṃ gatim

सत्वं वहति राजेन्द्र परं नारायणं प्रभुम् ।
प्रभुर्वहति शुद्धात्मा परमात्मानमात्मना

satvaṃ vahati rājendra paraṃ nārāyaṇaṃ prabhum |
prabhurvahati śuddhātmā paramātmānamātmanā

परमात्मानमासाद्य तद्भूता यतयोऽमलाः ।
अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति वा विभो

paramātmānamāsādya tadbhūtā yatayo'malāḥ |
amṛtatvāya kalpante na nivartanti vā vibho

परमा सा गतिः पार्थ निर्द्वन्द्वानां महात्मनाम् ।
सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम्

paramā sā gatiḥ pārtha nirdvandvānāṃ mahātmanām |
satyārjavaratānāṃ vai sarvabhūtadayāvatām

स्थानमुत्तममासाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः ।
आजन्ममरणं वा ते स्मरन्त्युत न वाऽनघ

sthānamuttamamāsādya bhagavantaṃ sthiravratāḥ |
ājanmamaraṇaṃ vā te smarantyuta na vā'nagha

यदत्र तथ्यं तन्मे त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ।
त्वदृते पुरुषं नान्यं प्रष्टुमर्हामि कौरव

yadatra tathyaṃ tanme tvaṃ yathāvadvaktumarhasi |
tvadṛte puruṣaṃ nānyaṃ praṣṭumarhāmi kaurava

मोक्षे दोषो महानेष प्राप्य सिद्धिगतानृषीन् ।
यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे

mokṣe doṣo mahāneṣa prāpya siddhigatānṛṣīn |
yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare

प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्यामि परमं नृप ।
मग्नस्य हि परे ज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् ।

pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ paśyāmi paramaṃ nṛpa |
magnasya hi pare jñāne kiṃ na duḥkhataraṃ bhavet |

यथान्यायं त्वया तात प्रश्नः पृष्टः सुसंकटः ।
बुधानामपि संमोहः प्रश्नेऽस्मिन्भरतर्षभ

yathānyāyaṃ tvayā tāta praśnaḥ pṛṣṭaḥ susaṃkaṭaḥ |
budhānāmapi saṃmohaḥ praśne'sminbharatarṣabha

अत्रापि तत्त्वं परमं शृणु सम्यङ्भयेरितम् ।
बुद्धिश्च परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम्

atrāpi tattvaṃ paramaṃ śṛṇu samyaṅbhayeritam |
buddhiśca paramā yatra kāpilānāṃ mahātmanām

इन्द्रियाण्येव बुध्यन्ते स्वदेहे देहिनां नृप ।
कारणान्यात्मनस्तानि सूक्ष्मः पश्यति तैस्तु सः

indriyāṇyeva budhyante svadehe dehināṃ nṛpa |
kāraṇānyātmanastāni sūkṣmaḥ paśyati taistu saḥ

आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु ।
विनश्यन्ति न संदेहः फेना इव महार्णवे

ātmanā viprahīṇāni kāṣṭhakuḍyasamāni tu |
vinaśyanti na saṃdehaḥ phenā iva mahārṇave

इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनः शत्रुतापन ।
सूक्ष्मश्चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः

indriyaiḥ saha suptasya dehinaḥ śatrutāpana |
sūkṣmaścarati sarvatra nabhasīva samīraṇaḥ

स पश्यति यथान्यायं स्पर्शान्स्पृशति वा विभो ।
बुध्यमानो यथापूर्वमखिलेनेह भारत

sa paśyati yathānyāyaṃ sparśānspṛśati vā vibho |
budhyamāno yathāpūrvamakhileneha bhārata

इन्द्रियाणीह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि ।
अनीशत्वात्प्रलीयन्ते सर्पा हतविषा इव

indriyāṇīha sarvāṇi sve sve sthāne yathāvidhi |
anīśatvātpralīyante sarpā hataviṣā iva

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्वेव सर्वशः ।
आक्रम्य गतयः सूक्ष्माश्चरत्यात्मा न संशयः

indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ svasthāneṣveva sarvaśaḥ |
ākramya gatayaḥ sūkṣmāścaratyātmā na saṃśayaḥ

सत्वस्य च गुणान्कृत्स्नान्नजसश्च गुणान्पुनः ।
गुणांश्च तमसः सर्वान्गुणान्बुद्धेश्च भारत

satvasya ca guṇānkṛtsnānnajasaśca guṇānpunaḥ |
guṇāṃśca tamasaḥ sarvānguṇānbuddheśca bhārata

गुणांश्च मनसश्चापि नभसश्च गुणांश्च सः ।
गुणान्वायोश्च धर्मात्मंस्तेजसां च गुणान्पुनः

guṇāṃśca manasaścāpi nabhasaśca guṇāṃśca saḥ |
guṇānvāyośca dharmātmaṃstejasāṃ ca guṇānpunaḥ

अपां गुणांस्तथा पार्थ पार्थिंवांश्च गुणानपि ।
सर्वात्मना गुणैर्व्याप्तः क्षेत्रज्ञेषु युधिष्ठिर

apāṃ guṇāṃstathā pārtha pārthiṃvāṃśca guṇānapi |
sarvātmanā guṇairvyāptaḥ kṣetrajñeṣu yudhiṣṭhira

आत्मा च याति क्षेत्रज्ञं कर्मणी च शुभाशुभे ।
शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च तं प्रभो

ātmā ca yāti kṣetrajñaṃ karmaṇī ca śubhāśubhe |
śiṣyā iva mahātmānamindriyāṇi ca taṃ prabho

प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम् ।
परं नारायणं देवं निर्द्वन्द्वं प्रकृतेः परम्

prakṛtiṃ cāpyatikramya gacchatyātmānamavyayam |
paraṃ nārāyaṇaṃ devaṃ nirdvandvaṃ prakṛteḥ param

विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्रविष्टस्तमनामयम् ।
परमात्मानमगुणं न निवर्तति भारत

vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ praviṣṭastamanāmayam |
paramātmānamaguṇaṃ na nivartati bhārata

शिष्टं तत्र मनस्तात इन्द्रियाणि च भारत ।
आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः

śiṣṭaṃ tatra manastāta indriyāṇi ca bhārata |
āgacchanti yathākālaṃ guroḥ saṃdeśakāriṇaḥ

शक्यं चाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणार्थिना ।
एवमुक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन मोक्षिणा

śakyaṃ cālpena kālena śāntiṃ prāptuṃ guṇārthinā |
evamuktena kaunteya yuktajñānena mokṣiṇā

साङ्ख्या राजन्महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् ।
ज्ञानेनानेन कौन्तेय तुल्यं ज्ञानं न विद्यते

sāṅkhyā rājanmahāprājñā gacchanti paramāṃ gatim |
jñānenānena kaunteya tulyaṃ jñānaṃ na vidyate

अत्र ते संशयो मा भूज्ज्ञानं सांख्यं परं मतम् ।
अक्षरं ध्रुवमव्यक्तं पूर्णं ब्रह्म सनातनम्

atra te saṃśayo mā bhūjjñānaṃ sāṃkhyaṃ paraṃ matam |
akṣaraṃ dhruvamavyaktaṃ pūrṇaṃ brahma sanātanam

अनादिमध्यनिधनं निर्द्वन्द्वं कर्तृ शाश्वतम् ।
कूटस्थं चैव नित्यं च यद्वदन्ति शमात्मकाः

anādimadhyanidhanaṃ nirdvandvaṃ kartṛ śāśvatam |
kūṭasthaṃ caiva nityaṃ ca yadvadanti śamātmakāḥ

यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः ।
यच्च शंसन्ति शास्त्रेषु वदन्ति परमर्षयः

yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ |
yacca śaṃsanti śāstreṣu vadanti paramarṣayaḥ

सर्वे विप्राश्च देवाश्च तथा शमविदो जनाः ।
ब्रह्मण्यं परमं देवमनन्तं परमच्युतम्

sarve viprāśca devāśca tathā śamavido janāḥ |
brahmaṇyaṃ paramaṃ devamanantaṃ paramacyutam

प्रार्थयन्तश्च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्धयः ।
सम्यग्युक्तास्तथा योगाः साङ्ख्याश्चामितदर्शनाः

prārthayantaśca taṃ viprā vadanti guṇabuddhayaḥ |
samyagyuktāstathā yogāḥ sāṅkhyāścāmitadarśanāḥ

अमूर्तेस्तस्य कौन्तेय साङ्ख्यं मूर्तिरिति श्रुतिः ।
अभिज्ञानानि तस्याहुर्मतं हि भरतर्षभ

amūrtestasya kaunteya sāṅkhyaṃ mūrtiriti śrutiḥ |
abhijñānāni tasyāhurmataṃ hi bharatarṣabha

द्विविधानीह भूतानि पृथिव्यां पृथिवीपते ।
जङ्गमाजङ्गमाख्यानि जङ्गमं तु विशिष्यते

dvividhānīha bhūtāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate |
jaṅgamājaṅgamākhyāni jaṅgamaṃ tu viśiṣyate

ज्ञानं महद्यद्धि महत्सु राज
न्वेदेषु साङ्ख्येषु तथैव योगे ।
यच्चापि दृष्टं विविधं पुराणे
साङ्ख्यागतं तन्निखिलं नरेन्द्र

jñānaṃ mahadyaddhi mahatsu rāja
nvedeṣu sāṅkhyeṣu tathaiva yoge |
yaccāpi dṛṣṭaṃ vividhaṃ purāṇe
sāṅkhyāgataṃ tannikhilaṃ narendra

यच्चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं
यच्चार्थशास्त्रे नृप शिष्टजुष्टे ।
ज्ञानं च लोके यदिहास्ति किंचि
त्साङ्ख्यागतं तच्च महन्महात्मन्

yaccetihāseṣu mahatsu dṛṣṭaṃ
yaccārthaśāstre nṛpa śiṣṭajuṣṭe |
jñānaṃ ca loke yadihāsti kiṃci
tsāṅkhyāgataṃ tacca mahanmahātman

शमश्च दृष्टः परमं बलं च
ज्ञानं च साङ्ख्यं च यथावदुक्तम् ।
तपांसि सूक्ष्माणि सुखानि चैव
साङ्ख्ये यथावद्विहितानि राजन्

śamaśca dṛṣṭaḥ paramaṃ balaṃ ca
jñānaṃ ca sāṅkhyaṃ ca yathāvaduktam |
tapāṃsi sūkṣmāṇi sukhāni caiva
sāṅkhye yathāvadvihitāni rājan

विपर्यये तस्य हि पार्थ देवा
न्गच्छन्ति साङ्ख्याः सततं सुखेन ।
तांश्चानुसंचार्य ततः कृतार्थाः
पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूयः

viparyaye tasya hi pārtha devā
ngacchanti sāṅkhyāḥ satataṃ sukhena |
tāṃścānusaṃcārya tataḥ kṛtārthāḥ
patanti vipreṣu yateṣu bhūyaḥ

हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं
दिवौकसो द्यामिव पार्थ साङ्ख्याः ।
अतोऽधिकं तेऽभिरता महार्थे
साङ्ख्ये द्विजाः पार्थिव शिष्टजुष्टे

hitvā ca dehaṃ praviśanti mokṣaṃ
divaukaso dyāmiva pārtha sāṅkhyāḥ |
ato'dhikaṃ te'bhiratā mahārthe
sāṅkhye dvijāḥ pārthiva śiṣṭajuṣṭe

तेषां न तिर्यग्गमनं हि दृष्टं
नार्वाग्गतिः पापकृताधिवासः ।
च चाबुधानामपि ते द्विजातयो
ये ज्ञानमेतन्नृपतेऽनुरक्ताः

teṣāṃ na tiryaggamanaṃ hi dṛṣṭaṃ
nārvāggatiḥ pāpakṛtādhivāsaḥ |
ca cābudhānāmapi te dvijātayo
ye jñānametannṛpate'nuraktāḥ

साङ्ख्यं विशालं परमं पुराणं
महार्णवं विमलमुदाहरन्ति
कृत्स्नं च साङ्ख्यं नृपते महात्मा
नारायणो धारयतेऽप्रमेयम्

sāṅkhyaṃ viśālaṃ paramaṃ purāṇaṃ
mahārṇavaṃ vimalamudāharanti
kṛtsnaṃ ca sāṅkhyaṃ nṛpate mahātmā
nārāyaṇo dhārayate'prameyam

एतन्मयोक्तं नरदेव तत्त्वं
नारायणो विश्वमिदं पुराणम् ।
स सर्गकाले च करोति सर्गं
संहारकाले च तदत्ति भूयः

etanmayoktaṃ naradeva tattvaṃ
nārāyaṇo viśvamidaṃ purāṇam |
sa sargakāle ca karoti sargaṃ
saṃhārakāle ca tadatti bhūyaḥ

संहृत्य सर्वं निजदेहसंस्थं
कृत्वाऽप्सु शेते जगदन्तरात्मा

saṃhṛtya sarvaṃ nijadehasaṃsthaṃ
kṛtvā'psu śete jagadantarātmā