अध्याय 308: वसिष्ठ और कराल जनक: क्षर और अक्षर

किं तदक्षरमित्युक्तं यस्मान्नावर्तते पुनः ।
किंच तत्क्षरमित्युक्तं यस्मादावर्तते पुनः

kiṃ tadakṣaramityuktaṃ yasmānnāvartate punaḥ |
kiṃca tatkṣaramityuktaṃ yasmādāvartate punaḥ

अक्षरधरयोर्व्यक्तिं पृच्छाम्यरिनिषूदन ।
उपलब्धुं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन

akṣaradharayorvyaktiṃ pṛcchāmyariniṣūdana |
upalabdhuṃ mahābāho tattvena kurunandana

त्वं हि ज्ञाननिधिर्विप्रैरुच्यसे वेदपारगैः ।
ऋषिभिश्च महाभागैर्यतिभिश्च महात्मभिः

tvaṃ hi jñānanidhirviprairucyase vedapāragaiḥ |
ṛṣibhiśca mahābhāgairyatibhiśca mahātmabhiḥ

शेषमत्यं दिनानां ते दक्षिणायनभास्करे ।
आवृत्ते भगवत्यर्के गन्तासि परमां गतिम्

śeṣamatyaṃ dinānāṃ te dakṣiṇāyanabhāskare |
āvṛtte bhagavatyarke gantāsi paramāṃ gatim

त्वयि प्रतिगते श्रेयः कुतः श्रोष्यामहे वयम् ।
कुरुवंशप्रदीपस्त्वं ज्ञानदीपेन दीप्यसे

tvayi pratigate śreyaḥ kutaḥ śroṣyāmahe vayam |
kuruvaṃśapradīpastvaṃ jñānadīpena dīpyase

तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुकुलोद्वह ।
न तृष्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्नमृतमीदृशम्

tadetacchrotumicchāmi tvattaḥ kurukulodvaha |
na tṛṣyāmīha rājendra śṛṇvannamṛtamīdṛśam

अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च

atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam |
vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ karālajanakasya ca

वसिष्ठं श्रेष्ठमासीनमृषीणां भास्करद्युतिम् ।
पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम्

vasiṣṭhaṃ śreṣṭhamāsīnamṛṣīṇāṃ bhāskaradyutim |
papraccha janako rājā jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param

परमध्यात्मकुशलमध्यात्मगतिनिश्चयम् ।
मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः

paramadhyātmakuśalamadhyātmagatiniścayam |
maitrāvaruṇimāsīnamabhivādya kṛtāñjaliḥ

स्वक्षरं प्रश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्यनुल्वणम् ।
पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा

svakṣaraṃ praśritaṃ vākyaṃ madhuraṃ cāpyanulvaṇam |
papraccharṣivaraṃ rājā karālajanakaḥ purā

भगवञ्श्रोतुमिच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् ।
यस्मान्न पुनरावृत्तिमाप्नुवन्ति मनीषिणः

bhagavañśrotumicchāmi paraṃ brahma sanātanam |
yasmānna punarāvṛttimāpnuvanti manīṣiṇaḥ

यच्च तत्क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् ।
यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यमनामयम्

yacca tatkṣaramityuktaṃ yatredaṃ kṣarate jagat |
yaccākṣaramiti proktaṃ śivaṃ kṣemyamanāmayam

श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् ।
यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्यथ

śrūyatāṃ pṛthivīpāla kṣaratīdaṃ yathā jagat |
yanna kṣarati pūrveṇa yāvatkālena cāpyatha

युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् ।
दशकल्पशतावृत्तमहस्तद्ब्राह्ममुच्यते

yugaṃ dvādaśasāhasraṃ kalpaṃ viddhi caturyugam |
daśakalpaśatāvṛttamahastadbrāhmamucyate

रात्रिश्चैतावती राजन्यस्यान्ते प्रतिबुध्यते ।
सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतमग्रजम्

rātriścaitāvatī rājanyasyānte pratibudhyate |
sṛjatyanantakarmāṇaṃ mahāntaṃ bhūtamagrajam

मूर्तिमन्तममूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवम् ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम्

mūrtimantamamūrtātmā viśvaṃ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvam |
aṇimā laghimā prāptirīśānaṃ jyotiravyayam

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvatokṣiśiromukham |
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati

हिरण्यगर्भो भगवानेष बुद्धिरिति स्मृतः ।
महानिति च योगेषु विरिञ्चिरिति चाप्यजः

hiraṇyagarbho bhagavāneṣa buddhiriti smṛtaḥ |
mahāniti ca yogeṣu viriñciriti cāpyajaḥ

साङ्ख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुधात्मकः ।
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः

sāṅkhye ca paṭhyate śāstre nāmabhirbahudhātmakaḥ |
vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ

वृतं नैकात्मकं येन कृतं त्रैलोक्यमात्मना ।
तथैव बहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः

vṛtaṃ naikātmakaṃ yena kṛtaṃ trailokyamātmanā |
tathaiva bahurūpatvādviśvarūpa iti smṛtaḥ

एष वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना ।
अहंकारं महातेजाः प्रजापतिरंकृतम्

eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjatyātmānamātmanā |
ahaṃkāraṃ mahātejāḥ prajāpatiraṃkṛtam

अव्यक्ताद्व्यक्तमापन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् ।
महान्तं चाप्यहंकारमविद्यासर्गमेव च

avyaktādvyaktamāpannaṃ vidyāsargaṃ vadanti tam |
mahāntaṃ cāpyahaṃkāramavidyāsargameva ca

अपरश्च परश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतः ।
विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रार्थचिन्तकैः

aparaśca paraścaiva samutpannau tathaikataḥ |
vidyāvidyeti vikhyāte śrutiśāstrārthacintakaiḥ

भूतसर्गमहंकारात्तृतीयं विद्धि पार्थिव ।
अहंकारेषु सर्वेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम्

bhūtasargamahaṃkārāttṛtīyaṃ viddhi pārthiva |
ahaṃkāreṣu sarveṣu caturthaṃ viddhi vaikṛtam

वायुर्ज्योतिरथाकाशमापोऽथ पृथिवी तथा ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च

vāyurjyotirathākāśamāpo'tha pṛthivī tathā |
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca

एवं युगपदुत्पन्नं दशवर्गमसंशयम् ।
पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थवत्

evaṃ yugapadutpannaṃ daśavargamasaṃśayam |
pañcamaṃ viddhi rājendra bhautikaṃ sargamarthavat

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणमेव च पञ्चमम् ।
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇameva ca pañcamam |
vākca hastau ca pādau ca pāyurmeḍhraṃ tathaiva ca

बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च ।
संभूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव

buddhīndriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca |
saṃbhūtānīha yugapanmanasā saha pārthiva

एषा तत्त्वचतुर्विशत्सर्वाकृतिषु वर्तते ।
यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः

eṣā tattvacaturviśatsarvākṛtiṣu vartate |
yāṃ jñātvā nābhiśocanti brāhmaṇāstattvadarśinaḥ

एतद्देहं समाख्यानं त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु ।
वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे

etaddehaṃ samākhyānaṃ trailokye sarvadehiṣu |
veditavyaṃ naraśreṣṭha sadevanaradānave

सयक्षभूतगन्धर्वे सकिन्नरमहोरगे ।
सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे

sayakṣabhūtagandharve sakinnaramahorage |
sacāraṇapiśāce vai sadevarṣiniśācare

सदंशकीटमशक्रे सपूतिकृमिमूषिके ।
शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे

sadaṃśakīṭamaśakre sapūtikṛmimūṣike |
śuni śvapāke caiṇeye sacāṇḍāle sapulkase

हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह ।
यच्च मूर्तिमयं किचित्सर्वत्रैतन्निदर्शनम्

hastyaśvakharaśārdūle savṛke gavi caiva ha |
yacca mūrtimayaṃ kicitsarvatraitannidarśanam

जले भुवि तथाऽऽकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः ।
स्थानं देहवतामस्ति इत्येवमनुशुश्रुम

jale bhuvi tathā''kāśe nānyatreti viniścayaḥ |
sthānaṃ dehavatāmasti ityevamanuśuśruma

कृत्स्नमेतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञितम् ।
अहन्यहनि भूतात्मा ततः क्षर इति स्मृतः

kṛtsnametāvatastāta kṣarate vyaktasaṃjñitam |
ahanyahani bhūtātmā tataḥ kṣara iti smṛtaḥ

एतद्धि क्षरमित्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत् ।
जगन्मोहात्मकं प्राहुरव्यक्तं व्यक्तसंज्ञकम्

etaddhi kṣaramityuktaṃ kṣaratīdaṃ yathā jagat |
jaganmohātmakaṃ prāhuravyaktaṃ vyaktasaṃjñakam

महांश्चैवाग्रजो नित्यमेतत्क्षरनिदर्शनम् ।
कथितं ते महाराजन्यस्मान्नावर्तते पुनः

mahāṃścaivāgrajo nityametatkṣaranidarśanam |
kathitaṃ te mahārājanyasmānnāvartate punaḥ

पञ्चर्विशतिमो विष्णुर्निस्तत्त्वस्तत्त्वसंज्ञितः ।
तत्त्वसंश्रयणादेतत्तत्वमाहुर्मनीषिणः

pañcarviśatimo viṣṇurnistattvastattvasaṃjñitaḥ |
tattvasaṃśrayaṇādetattatvamāhurmanīṣiṇaḥ

यन्मर्त्यमसृजद्व्यक्तं तत्तन्मूर्त्यधितिष्ठति ।
चतुर्विशतिमोऽव्यक्तो ह्यमूर्तः पञ्चविंशकः

yanmartyamasṛjadvyaktaṃ tattanmūrtyadhitiṣṭhati |
caturviśatimo'vyakto hyamūrtaḥ pañcaviṃśakaḥ

स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्वात्मावतिष्ठते ।
चेतयंश्चेतनान्नित्यं सर्वमूर्तिरमूर्तिमान्

sa eva hṛdi sarvāsu mūrtiṣvātmāvatiṣṭhate |
cetayaṃścetanānnityaṃ sarvamūrtiramūrtimān

सर्वप्रत्ययधर्मिण्यां स सर्गः प्रत्ययात्मकः ।
गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञिते

sarvapratyayadharmiṇyāṃ sa sargaḥ pratyayātmakaḥ |
gocare vartate nityaṃ nirguṇo guṇasaṃjñite

एवमेष महानात्मा सर्गप्रलयकोविदः ।
विकुर्वाणः प्रकृतिमानभिमन्यत्यबुद्धिमान्

evameṣa mahānātmā sargapralayakovidaḥ |
vikurvāṇaḥ prakṛtimānabhimanyatyabuddhimān

तमः सत्वरजोयुक्तस्तासु तास्विह योनिषु ।
लीयते प्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात्

tamaḥ satvarajoyuktastāsu tāsviha yoniṣu |
līyate pratibuddhatvādabuddhajanasevanāt

सहवासनिवासात्मा नान्योऽहमिति मन्यते ।
योऽहं सोहमिति ह्युक्त्वा गुणानेवानुवर्तते

sahavāsanivāsātmā nānyo'hamiti manyate |
yo'haṃ sohamiti hyuktvā guṇānevānuvartate

तमसा तामसान्भावान्विविधान्प्रतिपद्यते ।
रजसा राजसांश्चैव सात्विकान्सत्वसंश्रयात्

tamasā tāmasānbhāvānvividhānpratipadyate |
rajasā rājasāṃścaiva sātvikānsatvasaṃśrayāt

शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु ।
सर्वाण्येतानि रूपाणि यानीह प्राकृतानि वै

śuklalohitakṛṣṇāni rūpāṇyetāni trīṇi tu |
sarvāṇyetāni rūpāṇi yānīha prākṛtāni vai

तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुपानथ ।
सात्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः

tāmasā nirayaṃ yānti rājasā mānupānatha |
sātvikā devalokāya gacchanti sukhabhāginaḥ

निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्योनिमवाप्नुयात् ।
पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः

niṣkaivalyena pāpena tiryagyonimavāpnuyāt |
puṇyapāpena mānuṣyaṃ puṇyenaikena devatāḥ

एवमव्यक्तविषयं क्षरमाहुर्मनीषिणः ।
पञ्चविंशतिमो योऽयं ज्ञानादेव प्रवर्तते

evamavyaktaviṣayaṃ kṣaramāhurmanīṣiṇaḥ |
pañcaviṃśatimo yo'yaṃ jñānādeva pravartate