अध्याय 306: सांख्य और योग की तुलना, योगबल की महिमा

साङ्ख्ये योगे च मे तात विशेषं वक्तुमर्हसि ।
तव धर्मज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम

sāṅkhye yoge ca me tāta viśeṣaṃ vaktumarhasi |
tava dharmajña sarvaṃ hi viditaṃ kurusattama

साङ्ख्याः साङ्ख्यं प्रशंसन्ति योगा योगं द्विजातयः ।
वदन्ति कारणं श्रेष्ठं स्वपक्षोद्भावनाय वै

sāṅkhyāḥ sāṅkhyaṃ praśaṃsanti yogā yogaṃ dvijātayaḥ |
vadanti kāraṇaṃ śreṣṭhaṃ svapakṣodbhāvanāya vai

अनीश्वरः कथं मुच्येदित्येवं शत्रुसूदन ।
वदन्ति कारणश्रैष्ठ्यं योगाः सम्यङ्भनीषिणः

anīśvaraḥ kathaṃ mucyedityevaṃ śatrusūdana |
vadanti kāraṇaśraiṣṭhyaṃ yogāḥ samyaṅbhanīṣiṇaḥ

वदन्ति कारणं चेदं साङ्ख्याः सम्यग्द्विजातयः ।
विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः

vadanti kāraṇaṃ cedaṃ sāṅkhyāḥ samyagdvijātayaḥ |
vijñāyeha gatīḥ sarvā virakto viṣayeṣu yaḥ

ऊर्ध्वं च देहात्सुव्यक्तं विमुच्येदिति नान्यथा ।
एतदाहुर्महाप्राज्ञाः साङ्ख्यं वै मोक्षदर्शनम्

ūrdhvaṃ ca dehātsuvyaktaṃ vimucyediti nānyathā |
etadāhurmahāprājñāḥ sāṅkhyaṃ vai mokṣadarśanam

स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम् ।
शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं त्वद्विधैः शिष्टसंमतैः

svapakṣe kāraṇaṃ grāhyaṃ samarthaṃ vacanaṃ hitam |
śiṣṭānāṃ hi mataṃ grāhyaṃ tvadvidhaiḥ śiṣṭasaṃmataiḥ

प्रत्यक्षहेतवो योगाः साङ्ख्याः शास्त्रविनिश्चयाः ।
उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर

pratyakṣahetavo yogāḥ sāṅkhyāḥ śāstraviniścayāḥ |
ubhe caite mate tattve mama tāta yudhiṣṭhira

उभे चैते मते ज्ञाने नृपते शिष्टसंमते ।
अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम्

ubhe caite mate jñāne nṛpate śiṣṭasaṃmate |
anuṣṭhite yathāśāstraṃ nayetāṃ paramāṃ gatim

तुल्यं शौचं तयोरेकं दया भूतेषु चानघ ।
व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयोः ।
तयोस्तु दर्शनं सम्यक्सूक्ष्माभावे प्रसज्यते

tulyaṃ śaucaṃ tayorekaṃ dayā bhūteṣu cānagha |
vratānāṃ dhāraṇaṃ tulyaṃ darśanaṃ na samaṃ tayoḥ |
tayostu darśanaṃ samyaksūkṣmābhāve prasajyate

यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र फलं तथा ।
न तुल्यं दर्शनं कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह

yadi tulyaṃ vrataṃ śaucaṃ dayā cātra phalaṃ tathā |
na tulyaṃ darśanaṃ kasmāttanme brūhi pitāmaha

रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम् ।
योगाच्छित्त्वा ततो दोषान्पञ्चैतान्प्राप्नुवन्ति ते

rāgaṃ mohaṃ tathā snehaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca kevalam |
yogācchittvā tato doṣānpañcaitānprāpnuvanti te

यथा चानिमिषाः स्थूला जालं छित्त्वा पुनर्जलम् ।
प्राप्नुवन्ति तथा योगास्तत्पदं वीतकल्मषाः

yathā cānimiṣāḥ sthūlā jālaṃ chittvā punarjalam |
prāpnuvanti tathā yogāstatpadaṃ vītakalmaṣāḥ

तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः ।
प्राप्नुयुर्विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः

tathaiva vāgurāṃ chittvā balavanto yathā mṛgāḥ |
prāpnuyurvimalaṃ mārgaṃ vimuktāḥ sarvabandhanaiḥ

लोभजानि तथा राजन्बन्धनानि बलान्विताः ।
छित्त्वा योगात्परं मार्गं गच्छन्ति विमलं शिवम्

lobhajāni tathā rājanbandhanāni balānvitāḥ |
chittvā yogātparaṃ mārgaṃ gacchanti vimalaṃ śivam

अबलाश्च मृगा राजन्वागुरासु यथा परे ।
विनश्यन्ति न संदेहस्तद्वद्योगबलादृते

abalāśca mṛgā rājanvāgurāsu yathā pare |
vinaśyanti na saṃdehastadvadyogabalādṛte

बलहीनाश्च कौन्तेय यथा जालं गता झषाः ।
अन्तं गच्छन्ति राजेन्द्र योगास्तद्वत्सुदुर्बलाः

balahīnāśca kaunteya yathā jālaṃ gatā jhaṣāḥ |
antaṃ gacchanti rājendra yogāstadvatsudurbalāḥ

यथा च शकुनाः सूक्ष्मं प्राप्य जालमरिंदम ।
तत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः

yathā ca śakunāḥ sūkṣmaṃ prāpya jālamariṃdama |
tatra saktā vipadyante mucyante ca balānvitāḥ

कर्मजैर्बन्धनैर्बद्धास्तद्वद्योगाः परंतप ।
अबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः

karmajairbandhanairbaddhāstadvadyogāḥ paraṃtapa |
abalā vai vinaśyanti mucyante ca balānvitāḥ

अल्पकश्च यथा राजन्वह्निः शाम्यति दुर्बलः ।
आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस्तद्वद्योगो बलः प्रभो

alpakaśca yathā rājanvahniḥ śāmyati durbalaḥ |
ākrānta indhanaiḥ sthūlaistadvadyogo balaḥ prabho

स एव च यदा राजन्वह्निर्जातबलः पुनः ।
समीरणयुतः क्षिप्रं दहेत्कृत्स्नां महीमपि

sa eva ca yadā rājanvahnirjātabalaḥ punaḥ |
samīraṇayutaḥ kṣipraṃ dahetkṛtsnāṃ mahīmapi

तद्वज्जातबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः ।
अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज्जगत्

tadvajjātabalo yogī dīptatejā mahābalaḥ |
antakāla ivādityaḥ kṛtsnaṃ saṃśoṣayejjagat

दुर्बलश्च यथा राजन्स्रोतसा हियते नरः ।
बलहीनस्तथा योगो विषयैर्ह्रियतेऽवशः

durbalaśca yathā rājansrotasā hiyate naraḥ |
balahīnastathā yogo viṣayairhriyate'vaśaḥ

तदेव च महास्रोतो विष्टम्भयति वारणः ।
तद्वद्योगबलं लब्ध्वा व्यूहते विषयान्बहून्

tadeva ca mahāsroto viṣṭambhayati vāraṇaḥ |
tadvadyogabalaṃ labdhvā vyūhate viṣayānbahūn

विशन्ति चावशाः पार्थ योगाद्योगबलान्विताः ।
प्रजापतीनृषीन्देवान्महाभूतानि चेश्वराः

viśanti cāvaśāḥ pārtha yogādyogabalānvitāḥ |
prajāpatīnṛṣīndevānmahābhūtāni ceśvarāḥ

न यमो नान्तकः क्रुद्धो न नृत्युर्भीमविक्रमः ।
ईशते नृपते सर्वे योगस्यामिततेजसः

na yamo nāntakaḥ kruddho na nṛtyurbhīmavikramaḥ |
īśate nṛpate sarve yogasyāmitatejasaḥ

आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ ।
योगः कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत्

ātmanāṃ ca sahasrāṇi bahūni bharatarṣabha |
yogaḥ kuryādbalaṃ prāpya taiśca sarvairmahīṃ caret

प्राप्नुयाद्विषयान्कश्चित्पुनश्चोग्रं तपश्चरेत् ।
संक्षिपेच्च पुनस्तात सूर्यस्तेतोगुणानिव

prāpnuyādviṣayānkaścitpunaścograṃ tapaścaret |
saṃkṣipecca punastāta sūryastetoguṇāniva

बलस्थस्य हि योगस्य बन्धनेशस्य पार्थिव ।
विमोक्षे प्रभविष्णुत्वमुपपन्नमसंशयम्

balasthasya hi yogasya bandhaneśasya pārthiva |
vimokṣe prabhaviṣṇutvamupapannamasaṃśayam

बलानि योगप्राप्तानि मयैतानि विशांपते ।
निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस्तव

balāni yogaprāptāni mayaitāni viśāṃpate |
nidarśanārthaṃ sūkṣmāṇi vakṣyāmi ca punastava

आत्मनश्च समाधाने धारणां प्रति वा विभो ।
निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ

ātmanaśca samādhāne dhāraṇāṃ prati vā vibho |
nidarśanāni sūkṣmāṇi śṛṇu me bharatarṣabha

अप्रमत्तो यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः ।
युक्तः सम्यक्तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्यसशयम्

apramatto yathā dhanvī lakṣyaṃ hanti samāhitaḥ |
yuktaḥ samyaktathā yogī mokṣaṃ prāpnotyasaśayam

स्नेहपूर्णे यथा पात्रे मन आधाय निश्चलम् ।
पुरुषो युक्त आरोहेत्सोपानं युक्तमानसः

snehapūrṇe yathā pātre mana ādhāya niścalam |
puruṣo yukta ārohetsopānaṃ yuktamānasaḥ

युक्तस्तथाऽयमात्मानं योगः षार्थिव निश्चलम् ।
करोत्यमलमात्मानं भास्करोपमदर्शनम्

yuktastathā'yamātmānaṃ yogaḥ ṣārthiva niścalam |
karotyamalamātmānaṃ bhāskaropamadarśanam

यथा च नावं कौन्तेय कर्णधारः समाहितः ।
महार्णवगतां शीघ्रं नयेत्पार्थिव पत्तनम्

yathā ca nāvaṃ kaunteya karṇadhāraḥ samāhitaḥ |
mahārṇavagatāṃ śīghraṃ nayetpārthiva pattanam

तद्वदात्मसमाधानं युक्त्वा योगेन तत्ववित् ।
दुर्गमं स्थानमाप्नोति हित्वा देहमिमं नृप

tadvadātmasamādhānaṃ yuktvā yogena tatvavit |
durgamaṃ sthānamāpnoti hitvā dehamimaṃ nṛpa

सारथिश्च यथा युक्त्वा सदश्वान्सुसमाहितः ।
देशमिष्टं नयत्याशु धन्विनं पुरुषर्षभ

sārathiśca yathā yuktvā sadaśvānsusamāhitaḥ |
deśamiṣṭaṃ nayatyāśu dhanvinaṃ puruṣarṣabha

तथैव नृपते योगी धारणासु समाहितः ।
प्राप्नोत्याशु परं स्थानं लक्षं मुक्त इवाशुगः

tathaiva nṛpate yogī dhāraṇāsu samāhitaḥ |
prāpnotyāśu paraṃ sthānaṃ lakṣaṃ mukta ivāśugaḥ

आवेश्यात्मनि चात्मानं योगी तिष्ठति योचलः ।
पापं हन्ति पुनीतानां पदमाप्नोति सोऽजरम्

āveśyātmani cātmānaṃ yogī tiṣṭhati yocalaḥ |
pāpaṃ hanti punītānāṃ padamāpnoti so'jaram

नाभ्यां कण्ठे च शीर्षे च हृदि वक्षसि पार्श्वयोः ।
दर्शने श्रवणे चापि घ्राणे चामितविक्रम

nābhyāṃ kaṇṭhe ca śīrṣe ca hṛdi vakṣasi pārśvayoḥ |
darśane śravaṇe cāpi ghrāṇe cāmitavikrama

स्थानेष्वेतेषु यो योगी महाव्रतसमाहितः ।
आत्मना सूक्ष्ममात्मानं युङ्क्ते सम्यग्विशांपते

sthāneṣveteṣu yo yogī mahāvratasamāhitaḥ |
ātmanā sūkṣmamātmānaṃ yuṅkte samyagviśāṃpate

स शीघ्रमचलप्रख्यं कर्म दग्ध्या शुभाशुभम् ।
उत्तमं योगमास्थाय यदीच्छति विमुच्यते

sa śīghramacalaprakhyaṃ karma dagdhyā śubhāśubham |
uttamaṃ yogamāsthāya yadīcchati vimucyate

आहारान्कीदृशान्कृत्वा कानि जित्वा च भारत ।
योगी बलमवाप्नोति तद्भवान्वक्तुमर्हति

āhārānkīdṛśānkṛtvā kāni jitvā ca bhārata |
yogī balamavāpnoti tadbhavānvaktumarhati

कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भारत ।
स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलमवाप्नुयात्

kaṇānāṃ bhakṣaṇe yuktaḥ piṇyākasya ca bhārata |
snehānāṃ varjane yukto yogī balamavāpnuyāt

भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालमरिंदम् ।
एकाहारो विशुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात्

bhuñjāno yāvakaṃ rūkṣaṃ dīrghakālamariṃdam |
ekāhāro viśuddhātmā yogī balamavāpnuyāt

पक्षान्मासानृतूंश्चैतान्संवत्सरानहस्तथा ।
अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलमवाप्नुयात्

pakṣānmāsānṛtūṃścaitānsaṃvatsarānahastathā |
apaḥ pītvā payomiśrā yogī balamavāpnuyāt

अखण्डमपि वा मांसं सततं मनुजेश्वर ।
उपोष्य सम्यक्शुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात्

akhaṇḍamapi vā māṃsaṃ satataṃ manujeśvara |
upoṣya samyakśuddhātmā yogī balamavāpnuyāt

कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णे वर्षमेव च ।
भयं शोकं तथा श्वासं पौरुषान्विषयांस्तथा

kāmaṃ jitvā tathā krodhaṃ śītoṣṇe varṣameva ca |
bhayaṃ śokaṃ tathā śvāsaṃ pauruṣānviṣayāṃstathā

अरतिं दुर्जयां चैव घोरां तृष्णां च पार्थिव ।
स्पर्शं निद्रां तथा तन्द्रीं दुर्जयां नृपसत्तम

aratiṃ durjayāṃ caiva ghorāṃ tṛṣṇāṃ ca pārthiva |
sparśaṃ nidrāṃ tathā tandrīṃ durjayāṃ nṛpasattama

दीपयन्ति महात्मानः सूक्ष्ममात्मानमात्मना ।
वीतरागा महाप्रज्ञा ध्यानाध्ययनसंपदा

dīpayanti mahātmānaḥ sūkṣmamātmānamātmanā |
vītarāgā mahāprajñā dhyānādhyayanasaṃpadā

दुर्गस्त्वेप मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम् ।
न कश्चिद्व्रजति ह्यस्मिन्क्षेमेण भरतर्षभ

durgastvepa mataḥ panthā brāhmaṇānāṃ vipaścitām |
na kaścidvrajati hyasminkṣemeṇa bharatarṣabha

यथा कश्चिद्वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम् ।
श्वभ्रवत्तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम्

yathā kaścidvanaṃ ghoraṃ bahusarpasarīsṛpam |
śvabhravattoyahīnaṃ ca durgamaṃ bahukaṇṭakam

अभक्षमटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम् ।
पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेद्युवा

abhakṣamaṭavīprāyaṃ dāvadagdhamahīruham |
panthānaṃ taskarākīrṇaṃ kṣemeṇābhipatedyuvā

योगमार्गं तथाऽऽसाद्य यः कश्चिद्व्रजते द्विजः ।
क्षेमेणोपरमेन्मार्गाद्बहुदोषो हि स स्मृतः

yogamārgaṃ tathā''sādya yaḥ kaścidvrajate dvijaḥ |
kṣemeṇoparamenmārgādbahudoṣo hi sa smṛtaḥ

सुस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु महीपते ।
धारणासु तु योगस्य दुःस्थेयमकृतात्मभिः

sustheyaṃ kṣuradhārāsu niśitāsu mahīpate |
dhāraṇāsu tu yogasya duḥstheyamakṛtātmabhiḥ

विपन्ना धारणास्तात नयन्ति न शुभां गतिम् ।
नेतृहीना यथा नावः पुरुषानर्णवे नृप

vipannā dhāraṇāstāta nayanti na śubhāṃ gatim |
netṛhīnā yathā nāvaḥ puruṣānarṇave nṛpa

यस्तु तिष्ठति कौन्तेय धारणासु यथाविधि ।
मरणं जन्म दुःखं च सुखं च स विमुञ्चति

yastu tiṣṭhati kaunteya dhāraṇāsu yathāvidhi |
maraṇaṃ janma duḥkhaṃ ca sukhaṃ ca sa vimuñcati

नानाशास्त्रेषु निष्पन्नं योगेष्विदमुदाहृतम् ।
परं योगस्य यत्कृत्यं निश्चितं तद्द्विजातिषु

nānāśāstreṣu niṣpannaṃ yogeṣvidamudāhṛtam |
paraṃ yogasya yatkṛtyaṃ niścitaṃ taddvijātiṣu

परं हि तद्ब्रह्ममयं महात्म
न्ब्रह्माणमीशं वरदं च विष्णुम् ।
भवं च धर्मं च ष़डाननं च
षट्‌ब्रह्मपुत्रांश्च महान्‌भावान्

paraṃ hi tadbrahmamayaṃ mahātma
nbrahmāṇamīśaṃ varadaṃ ca viṣṇum |
bhavaṃ ca dharmaṃ ca ṣa़ḍānanaṃ ca
ṣaṭ‌brahmaputrāṃśca mahān‌bhāvān

तमश्च कष्टं सुमहद्रजश्च
सत्वं विशुद्धं प्रकृतिं परां च ।
सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं
तेजश्च कृत्स्नं सुमहच्च धैर्यम्

tamaśca kaṣṭaṃ sumahadrajaśca
satvaṃ viśuddhaṃ prakṛtiṃ parāṃ ca |
siddhiṃ ca devīṃ varuṇasya patnīṃ
tejaśca kṛtsnaṃ sumahacca dhairyam

ताराधिपं खे विमलं सतारं
विश्वांश्च देवानुरगान्पितृंश्च ।
शैलांश्च कृत्स्नानुदधींश्च घोरा
न्नदीश्च सर्वाः सवनान्घनांश्च

tārādhipaṃ khe vimalaṃ satāraṃ
viśvāṃśca devānuragānpitṛṃśca |
śailāṃśca kṛtsnānudadhīṃśca ghorā
nnadīśca sarvāḥ savanānghanāṃśca

नागान्नगान्यक्षगणान्दिशश्च
गन्धर्वसंघान्पुरुषान्स्त्रियश्च ।
परात्परं प्राप्य महान्महात्मा
विशेत योगी नचिराद्विमुक्तः

nāgānnagānyakṣagaṇāndiśaśca
gandharvasaṃghānpuruṣānstriyaśca |
parātparaṃ prāpya mahānmahātmā
viśeta yogī nacirādvimuktaḥ

कथा च येयं नृपते प्रसक्ता
देवे महावीर्यतमौ शुभेयम् ।
योगी स सर्वानभिभूय मर्त्या
न्नारायणात्मा कुरुते महात्मा

kathā ca yeyaṃ nṛpate prasaktā
deve mahāvīryatamau śubheyam |
yogī sa sarvānabhibhūya martyā
nnārāyaṇātmā kurute mahātmā