अध्याय 303: पराशर: धर्ममय मृत्यु और मनुष्य जन्म

पिता सखायो गुरवः स्त्रियश्च
न निर्गुणानां प्रभवन्ति लोके ।
अनन्यभक्ताः प्रियवादिनश्च
हिताश्च वश्याश्च तथैव राजन्

pitā sakhāyo guravaḥ striyaśca
na nirguṇānāṃ prabhavanti loke |
ananyabhaktāḥ priyavādinaśca
hitāśca vaśyāśca tathaiva rājan

पिता परं दैवतं मानवानां
मातुर्विशिष्टं पितरं वदन्ति ।
ज्ञानस्य लाभं परमं वदन्ति
जितेन्द्रियार्थाः परमाप्नुवन्ति

pitā paraṃ daivataṃ mānavānāṃ
māturviśiṣṭaṃ pitaraṃ vadanti |
jñānasya lābhaṃ paramaṃ vadanti
jitendriyārthāḥ paramāpnuvanti

रणाजिरे यत्र शराग्निसंस्तरे
नृपात्मजो घातमवाप्य दह्यते ।
प्रयाति लोकानमरैः सुदुर्लभा
न्निषेवते स्वर्गफलं यथासुखम्

raṇājire yatra śarāgnisaṃstare
nṛpātmajo ghātamavāpya dahyate |
prayāti lokānamaraiḥ sudurlabhā
nniṣevate svargaphalaṃ yathāsukham

श्रान्तं भीतं भ्रष्टशस्त्रं रुदन्तं
पराङ्भुखं पारिवर्हैश्च हीनम् ।
अनुद्यन्तं रोगिणं याचमानं
न वै हिंस्याद्बालवृद्धौ च राजन्

śrāntaṃ bhītaṃ bhraṣṭaśastraṃ rudantaṃ
parāṅbhukhaṃ pārivarhaiśca hīnam |
anudyantaṃ rogiṇaṃ yācamānaṃ
na vai hiṃsyādbālavṛddhau ca rājan

पारिबर्हैः सुसंयुक्तमुद्यतं तुल्यतां गतम् ।
अतिक्रमेत्तं नृपतिः संग्रामे क्षत्रियात्मजम्

pāribarhaiḥ susaṃyuktamudyataṃ tulyatāṃ gatam |
atikramettaṃ nṛpatiḥ saṃgrāme kṣatriyātmajam

तुल्यादिह वधः श्रेयान्विशिष्टाच्चेति निश्चयः ।
निहीनात्कातराच्चैव कृपणाद्गर्हितो वधः

tulyādiha vadhaḥ śreyānviśiṣṭācceti niścayaḥ |
nihīnātkātarāccaiva kṛpaṇādgarhito vadhaḥ

पापात्पापसमाचारान्निहीनाच्च नराधिप ।
पाप एष वधः प्रोक्तो नरकायेति निश्चयः

pāpātpāpasamācārānnihīnācca narādhipa |
pāpa eṣa vadhaḥ prokto narakāyeti niścayaḥ

न कश्चित्राति वै राजन्दिष्टान्तवशमागतम् ।
सावशेषायुषं चापि कश्चिन्नैवापकर्षति

na kaścitrāti vai rājandiṣṭāntavaśamāgatam |
sāvaśeṣāyuṣaṃ cāpi kaścinnaivāpakarṣati

स्निग्धैश्च क्रियमाणानि कर्माणीह निवर्तयेत् ।
हिंसात्मकानि सर्वाणि नायुरिच्छेत्परायुषा

snigdhaiśca kriyamāṇāni karmāṇīha nivartayet |
hiṃsātmakāni sarvāṇi nāyuricchetparāyuṣā

गृहस्थानां तु सर्वेषां विनाशमभिकाङ्क्षताम् ।
निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम्

gṛhasthānāṃ tu sarveṣāṃ vināśamabhikāṅkṣatām |
nidhanaṃ śobhanaṃ tāta pulineṣu kriyāvatām

आयुषि क्षयमापन्ने पञ्चत्वमुपगच्छति ।
तथा ह्यकारणाद्भवति कारणैरुपपादितम्

āyuṣi kṣayamāpanne pañcatvamupagacchati |
tathā hyakāraṇādbhavati kāraṇairupapāditam

तथा शरीरं भवति देहाद्येनोपपादितम् ।
अध्वानं गतकश्चायं प्राप्तश्चायं गृहाद्गृहम्

tathā śarīraṃ bhavati dehādyenopapāditam |
adhvānaṃ gatakaścāyaṃ prāptaścāyaṃ gṛhādgṛham

द्वितीयं कारणं तत्र नान्यत्किंचन विद्यते ।
तद्देहं देहिनां युक्तं मोक्षभूतेषु वर्तते

dvitīyaṃ kāraṇaṃ tatra nānyatkiṃcana vidyate |
taddehaṃ dehināṃ yuktaṃ mokṣabhūteṣu vartate

शिरास्नाय्वस्थिसंघातं बीभत्सामेध्यसंकुलम् ।
भूतानामिन्द्रियाणां च गुणानां च समागमम्

śirāsnāyvasthisaṃghātaṃ bībhatsāmedhyasaṃkulam |
bhūtānāmindriyāṇāṃ ca guṇānāṃ ca samāgamam

त्वगन्तं देहमित्याहुर्विद्वांसोऽध्यात्मचिन्तकाः ।
गुणैरपि परिक्षीणं शरीरं मर्त्यतां गतम्

tvagantaṃ dehamityāhurvidvāṃso'dhyātmacintakāḥ |
guṇairapi parikṣīṇaṃ śarīraṃ martyatāṃ gatam

शरीरिणा परित्यक्तं निश्चेष्टं गतचेतनम् ।
भूतैः प्रकृतिमापन्नैस्ततो भूमौ निमज्जति

śarīriṇā parityaktaṃ niśceṣṭaṃ gatacetanam |
bhūtaiḥ prakṛtimāpannaistato bhūmau nimajjati

भावितं कर्मयोगेन जायते तत्रतत्र ह ।
इदं शरीरं वैदेह म्रियते यत्रयत्र ह ।
तत्प्रपाते परो दृष्टो विसर्गः कर्मणस्तथा

bhāvitaṃ karmayogena jāyate tatratatra ha |
idaṃ śarīraṃ vaideha mriyate yatrayatra ha |
tatprapāte paro dṛṣṭo visargaḥ karmaṇastathā

न जायते तु नृपते कंचित्कालमयं पुनः ।
परिभ्रमति भूतात्मा द्यामिवाम्बुधरो महान्

na jāyate tu nṛpate kaṃcitkālamayaṃ punaḥ |
paribhramati bhūtātmā dyāmivāmbudharo mahān

स पुनर्जायते राजन्प्राप्येहायतनं नृपः ।
मनसः परमो ह्यात्मा इन्द्रियेभ्यः परं मनः

sa punarjāyate rājanprāpyehāyatanaṃ nṛpaḥ |
manasaḥ paramo hyātmā indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ

विविधानां च भूतानां जङ्गमाः परमा नृप ।
जङ्गमानामपि तथा द्विपदाः परमा मताः ।
द्विपदानामपि तथा द्विजा वै परमाः स्मृताः

vividhānāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamāḥ paramā nṛpa |
jaṅgamānāmapi tathā dvipadāḥ paramā matāḥ |
dvipadānāmapi tathā dvijā vai paramāḥ smṛtāḥ

द्विजानामपि राजेन्द्र प्रज्ञावन्तः परा मताः ।
प्राज्ञानामात्मसंबुद्धाः संबुद्धानाममानिनः

dvijānāmapi rājendra prajñāvantaḥ parā matāḥ |
prājñānāmātmasaṃbuddhāḥ saṃbuddhānāmamāninaḥ

जातमन्वेति मरणं नृणामिति विनिश्चयः ।
अन्तवन्ति हि कर्माणि सेवन्ते गुणतः प्रजाः

jātamanveti maraṇaṃ nṛṇāmiti viniścayaḥ |
antavanti hi karmāṇi sevante guṇataḥ prajāḥ

आपन्ने तूत्तरां काष्ठां सूर्ये यो निधनं व्रजेत् ।
नक्षत्रे च मुहूर्ते च पुण्ये राजन्स पुण्यकृत्

āpanne tūttarāṃ kāṣṭhāṃ sūrye yo nidhanaṃ vrajet |
nakṣatre ca muhūrte ca puṇye rājansa puṇyakṛt

अयोजयित्वा क्लेशेन जनं प्लाप्य च दुष्कृतम् ।
मृत्युनाऽऽत्मकृतेनेह कर्म कृत्वाऽऽत्मशक्तितः

ayojayitvā kleśena janaṃ plāpya ca duṣkṛtam |
mṛtyunā''tmakṛteneha karma kṛtvā''tmaśaktitaḥ

विषमुद्बन्धनं दाहो दस्युहस्तात्तथ वधः ।
दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च प्राकृतो वध उच्यते

viṣamudbandhanaṃ dāho dasyuhastāttatha vadhaḥ |
daṃṣṭribhyaśca paśubhyaśca prākṛto vadha ucyate

न चैभिः पुण्यकर्माणो युज्यन्ते चाभिसंधिजैः ।
एवंविधैश्च बहुभिरपरैः प्राकृतैरपि

na caibhiḥ puṇyakarmāṇo yujyante cābhisaṃdhijaiḥ |
evaṃvidhaiśca bahubhiraparaiḥ prākṛtairapi

ऊर्ध्वं भित्त्वा प्रतिष्ठन्ते प्राणाः पुण्यवतां नृप ।
मध्यतो मध्यपुण्यानामधो दुष्कृतकर्मणाम्

ūrdhvaṃ bhittvā pratiṣṭhante prāṇāḥ puṇyavatāṃ nṛpa |
madhyato madhyapuṇyānāmadho duṣkṛtakarmaṇām

एकः शत्रुर्न द्वितीयोस्ति शत्रु
रज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन् ।
येनावृतः कुरुते संप्रयुक्तो
घोराणि कर्माणि सुदारुणानि

ekaḥ śatrurna dvitīyosti śatru
rajñānatulyaḥ puruṣasya rājan |
yenāvṛtaḥ kurute saṃprayukto
ghorāṇi karmāṇi sudāruṇāni

प्रबोधनार्थं श्रुतिधर्मयुक्तं
वृद्धानुपास्य प्रभवेत यस्य ।
प्रयत्नसाध्यो हि स राजपुत्र
प्रज्ञाशरेणोन्मथितः परैति

prabodhanārthaṃ śrutidharmayuktaṃ
vṛddhānupāsya prabhaveta yasya |
prayatnasādhyo hi sa rājaputra
prajñāśareṇonmathitaḥ paraiti

अधीत्य वेदं तपसा ब्रह्मचारी
यज्ञाञ्शक्त्या सन्निसृज्येह पञ्च ।
वनं गच्छेत्पुरुषो धर्मकामः
श्रेयः कृत्वा स्थापयित्वा स्ववंशम्

adhītya vedaṃ tapasā brahmacārī
yajñāñśaktyā sannisṛjyeha pañca |
vanaṃ gacchetpuruṣo dharmakāmaḥ
śreyaḥ kṛtvā sthāpayitvā svavaṃśam

उपभोगैरपि त्यक्तं नात्मानं सादयेन्नरः ।
चण्डालत्वेऽपि मानुष्यं सर्वथा तात शोभनम्

upabhogairapi tyaktaṃ nātmānaṃ sādayennaraḥ |
caṇḍālatve'pi mānuṣyaṃ sarvathā tāta śobhanam

इयं हि योनिः प्रथमा यां प्राप्य जगतीयते ।
आत्मा वै शक्यते त्रातुं कर्मभिः शुभलक्षणैः

iyaṃ hi yoniḥ prathamā yāṃ prāpya jagatīyate |
ātmā vai śakyate trātuṃ karmabhiḥ śubhalakṣaṇaiḥ

कथं न विप्रणश्येम योनितोस्या इति प्रभो ।
कुर्वन्ति धर्मं मनुजाः श्रुतिप्रामाण्यदर्शनात्

kathaṃ na vipraṇaśyema yonitosyā iti prabho |
kurvanti dharmaṃ manujāḥ śrutiprāmāṇyadarśanāt

यो दुर्लभतरं प्राप्य मानुष्यं द्विषते नरः ।
धर्मावमन्ता कामात्मा भवेत्स खलु वञ्च्यते

yo durlabhataraṃ prāpya mānuṣyaṃ dviṣate naraḥ |
dharmāvamantā kāmātmā bhavetsa khalu vañcyate

यस्तु प्रीतिपुराणेन चक्षुषा तात पश्यति ।
दीपोपमानि भूतानि यावदर्थान्न पश्यति

yastu prītipurāṇena cakṣuṣā tāta paśyati |
dīpopamāni bhūtāni yāvadarthānna paśyati

सान्त्वेनानुप्रदानेन प्रियवादेन चाप्युत ।
समदुःखसुखो भूत्वा स परत्र महीयते

sāntvenānupradānena priyavādena cāpyuta |
samaduḥkhasukho bhūtvā sa paratra mahīyate

दानं त्यागः शोभना मुर्तिमद्भ्यो
भूयः प्लाव्यं तपसा वै शरीरम् ।
सरस्वतीनैमिषपुष्करेषु
ये चाप्यन्ये पुण्यदेशाः पृथिव्याम्

dānaṃ tyāgaḥ śobhanā murtimadbhyo
bhūyaḥ plāvyaṃ tapasā vai śarīram |
sarasvatīnaimiṣapuṣkareṣu
ye cāpyanye puṇyadeśāḥ pṛthivyām

गृहेषु येषामसवः पतन्ति
तेषामथो निर्हरणं प्रशस्तम् ।
यानेन वै प्रापणं च श्मशाने
शुचौ देशे विधिना चैव दाहः

gṛheṣu yeṣāmasavaḥ patanti
teṣāmatho nirharaṇaṃ praśastam |
yānena vai prāpaṇaṃ ca śmaśāne
śucau deśe vidhinā caiva dāhaḥ

इष्टिः पुष्टिर्यजनं याजनं च
दार्ग पुण्यानां कर्मणां च प्रयोगः ।
शक्त्या पित्र्यं यच्च किंचित्प्रशस्तं
सर्वाण्यात्मार्थे मानवोऽयं करोति

iṣṭiḥ puṣṭiryajanaṃ yājanaṃ ca
dārga puṇyānāṃ karmaṇāṃ ca prayogaḥ |
śaktyā pitryaṃ yacca kiṃcitpraśastaṃ
sarvāṇyātmārthe mānavo'yaṃ karoti

गृहस्थानां च सर्वेषां विनाशमभिकाङ्क्षताम् ।
निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम्

gṛhasthānāṃ ca sarveṣāṃ vināśamabhikāṅkṣatām |
nidhanaṃ śobhanaṃ tāta pulineṣu kriyāvatām

धर्मशास्त्राणि वेदाश्च ष़डङ्गानि नराधिप ।
श्रेयसोर्थे विधीयन्ते नरस्याक्लिष्टकर्मणः

dharmaśāstrāṇi vedāśca ṣa़ḍaṅgāni narādhipa |
śreyasorthe vidhīyante narasyākliṣṭakarmaṇaḥ

एतद्वै सर्वमाख्यातं मुनिना सुमहात्मना ।
विदेहराजाय पुरा श्रयेसोर्थे नराधिप

etadvai sarvamākhyātaṃ muninā sumahātmanā |
videharājāya purā śrayesorthe narādhipa