अध्याय 302: पराशर: वर्ण, गोत्र और साधारण धर्म

वर्णो विशेषवर्णानां महर्षे केन जायते ।
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तद्ब्रूहि वदतां वर

varṇo viśeṣavarṇānāṃ maharṣe kena jāyate |
etadicchāmyahaṃ jñātuṃ tadbrūhi vadatāṃ vara

यदेतज्जायतेऽपत्यं स एवायमिति श्रुतिः ।
कथं ब्राह्मणतो जातो विशेषग्रहणं गतः

yadetajjāyate'patyaṃ sa evāyamiti śrutiḥ |
kathaṃ brāhmaṇato jāto viśeṣagrahaṇaṃ gataḥ

एवमेतन्महाराज येन जातः स एव सः ।
तपसस्त्वपकर्षेण जातिग्रहणतां गतः

evametanmahārāja yena jātaḥ sa eva saḥ |
tapasastvapakarṣeṇa jātigrahaṇatāṃ gataḥ

सुक्षेत्राच्च सुबीजाच्च पुण्यो भवति संभवः ।
अतोऽन्यतरतो हीनादवरो नाम जायते

sukṣetrācca subījācca puṇyo bhavati saṃbhavaḥ |
ato'nyatarato hīnādavaro nāma jāyate

वक्राद्भुजाभ्यामूरुभ्यां पद्भ्यां चैवाथ जज्ञिरे ।
सृजतः प्रजापतेर्लोकानिति धर्मविदो विदुः

vakrādbhujābhyāmūrubhyāṃ padbhyāṃ caivātha jajñire |
sṛjataḥ prajāpaterlokāniti dharmavido viduḥ

मुखजा ब्राह्मणास्तात बाहुजाः क्षत्रियाः स्मृताः ।
ऊरुजा धनिनो राजन्पादजाः परिचारकाः

mukhajā brāhmaṇāstāta bāhujāḥ kṣatriyāḥ smṛtāḥ |
ūrujā dhanino rājanpādajāḥ paricārakāḥ

चतुर्णामेव वर्णानामागमः पुरुषर्षभ ।
अतोन्ये त्वतिरिक्ता ये ते वै संकरजाः स्मृताः

caturṇāmeva varṇānāmāgamaḥ puruṣarṣabha |
atonye tvatiriktā ye te vai saṃkarajāḥ smṛtāḥ

क्षत्रियातिरथाम्बष्ठा उग्रा वैदेहकास्तथा ।
श्वपाकाः पुल्कसाः स्तेना निषादाः सूतमागधाः

kṣatriyātirathāmbaṣṭhā ugrā vaidehakāstathā |
śvapākāḥ pulkasāḥ stenā niṣādāḥ sūtamāgadhāḥ

अयोगाः कारणा व्रात्याश्चाण्डालाश्च नराधिप ।
एते चतुर्भ्यो वर्णेभ्यो जायन्ते वै परस्परात्

ayogāḥ kāraṇā vrātyāścāṇḍālāśca narādhipa |
ete caturbhyo varṇebhyo jāyante vai parasparāt

ब्रह्मणैकेन जातानां नानात्वं गोत्रतः कथम् ।
बहूनीह हि लोके वै गोत्राणि मुनिसत्तम

brahmaṇaikena jātānāṃ nānātvaṃ gotrataḥ katham |
bahūnīha hi loke vai gotrāṇi munisattama

यत्र तत्र कथं जाताः स्वयोनिं मुनयो गताः ।
शूद्रयोनौ समुत्पन्ना वियोनौ च तथा परे

yatra tatra kathaṃ jātāḥ svayoniṃ munayo gatāḥ |
śūdrayonau samutpannā viyonau ca tathā pare

राजन्नैतद्भवेद्ब्राह्ममपकृष्टेन जन्मना ।
महात्मनां समुत्पत्तिस्तपसा भावितात्मनाम्

rājannaitadbhavedbrāhmamapakṛṣṭena janmanā |
mahātmanāṃ samutpattistapasā bhāvitātmanām

उत्पाद्य पुत्रान्मुनयो नृपते यत्र तत्र ह ।
स्वेनैव तपसा तेषामृषित्वं विदधुः पुनः

utpādya putrānmunayo nṛpate yatra tatra ha |
svenaiva tapasā teṣāmṛṣitvaṃ vidadhuḥ punaḥ

पितामहश्च मे पूर्वमृश्यशृङ्गश्च काश्यपः ।
वेदस्ताण्ड्यः कृपश्चैव काक्षीवत्कमठादयः

pitāmahaśca me pūrvamṛśyaśṛṅgaśca kāśyapaḥ |
vedastāṇḍyaḥ kṛpaścaiva kākṣīvatkamaṭhādayaḥ

यवक्रीतश्च नृपते द्रोणश्च वदतांवरः ।
आयुर्मतङ्गो दत्तश्च द्रुमदो मात्स्य एव च

yavakrītaśca nṛpate droṇaśca vadatāṃvaraḥ |
āyurmataṅgo dattaśca drumado mātsya eva ca

एते स्वां प्रकृतिं प्राप्ता वैदेह तपसो बलात् ।
प्रतिष्ठिता वेदविदो दमेन तपसैव हि

ete svāṃ prakṛtiṃ prāptā vaideha tapaso balāt |
pratiṣṭhitā vedavido damena tapasaiva hi

मूलगोत्राणि चत्वारि समुत्पन्नानि पार्थिव ।
अङ्गिराः कश्यपश्चैव वसिष्ठो भृगुरेव च

mūlagotrāṇi catvāri samutpannāni pārthiva |
aṅgirāḥ kaśyapaścaiva vasiṣṭho bhṛgureva ca

कर्मतोऽन्यानि गोत्राणि समुत्पन्नानि पार्थिव ।
नामधेयानि तपसा तानि च ग्रहणं सताम्

karmato'nyāni gotrāṇi samutpannāni pārthiva |
nāmadheyāni tapasā tāni ca grahaṇaṃ satām

विशेषधर्मान्वर्णानां प्रब्रूहि भगवन्मम ।
ततः सामान्यधर्मांश्च सर्वत्र कुशलो ह्यसि

viśeṣadharmānvarṇānāṃ prabrūhi bhagavanmama |
tataḥ sāmānyadharmāṃśca sarvatra kuśalo hyasi

प्रतिग्रहो याजनं च तथैवाध्यापनं नृप ।
विशेषधर्मा विप्राणां रक्षा क्षत्रस्य शोभना

pratigraho yājanaṃ ca tathaivādhyāpanaṃ nṛpa |
viśeṣadharmā viprāṇāṃ rakṣā kṣatrasya śobhanā

कृषिश्च पाशुपाल्यं च वाणिज्यं च विशामपि ।
द्विजानां परिचर्या च शूद्रकर्म नराधिप

kṛṣiśca pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ ca viśāmapi |
dvijānāṃ paricaryā ca śūdrakarma narādhipa

विशेषधर्मा नृपते वर्णानां परिकीर्तिताः ।
धर्मान्साधारणांस्तात विस्तरेण शृणुष्व मे

viśeṣadharmā nṛpate varṇānāṃ parikīrtitāḥ |
dharmānsādhāraṇāṃstāta vistareṇa śṛṇuṣva me

आनृशंस्यमर्हिसा चाप्रमादः संविभागिता ।
श्राद्धकर्मातिथेयं च सत्यमक्रोध एव च

ānṛśaṃsyamarhisā cāpramādaḥ saṃvibhāgitā |
śrāddhakarmātitheyaṃ ca satyamakrodha eva ca

स्वेषु दारेषु संतोषः शौचं नित्याऽनसूयता ।
आत्मज्ञानं तितिक्षा च धर्माः साधारणा नृप

sveṣu dāreṣu saṃtoṣaḥ śaucaṃ nityā'nasūyatā |
ātmajñānaṃ titikṣā ca dharmāḥ sādhāraṇā nṛpa

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्रयो वर्णा द्विजातयः ।
अत्र तेषामधीकारो धर्मेषु द्विपदां वर

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāsrayo varṇā dvijātayaḥ |
atra teṣāmadhīkāro dharmeṣu dvipadāṃ vara

विकर्मावस्थिता वर्णाः पतन्ति नृपते त्रयः ।
उन्नमन्ति यथा सन्त आश्रित्येह स्वकर्मसु

vikarmāvasthitā varṇāḥ patanti nṛpate trayaḥ |
unnamanti yathā santa āśrityeha svakarmasu

न चापि शूद्रः पततीति निश्चयो
न चापि संस्कारमिहार्हतीति वा ।
श्रुतिप्रयुक्तं न च धर्ममाप्नुते
न चास्य धर्मे प्रतिषेधनं कृतम्

na cāpi śūdraḥ patatīti niścayo
na cāpi saṃskāramihārhatīti vā |
śrutiprayuktaṃ na ca dharmamāpnute
na cāsya dharme pratiṣedhanaṃ kṛtam

वैदेहकं शूद्रमुदाहरन्ति
द्विजा महाराज श्रुतोपपन्नाः ।
अहं हि पश्यामि नरेन्द्र देवं
विश्वस्य विष्णुं जगतः प्रधानम्

vaidehakaṃ śūdramudāharanti
dvijā mahārāja śrutopapannāḥ |
ahaṃ hi paśyāmi narendra devaṃ
viśvasya viṣṇuṃ jagataḥ pradhānam

सतां वृत्तमधिष्ठाय निहीना उद्दिधीर्षवः ।
मन्त्रवर्जं न दुष्यन्ति कुर्वाणाः पौष्टिकीः क्रियाः

satāṃ vṛttamadhiṣṭhāya nihīnā uddidhīrṣavaḥ |
mantravarjaṃ na duṣyanti kurvāṇāḥ pauṣṭikīḥ kriyāḥ

यथायथा हि सद्वॄत्तमालम्बन्तीतरे जनाः ।
यथातथा सुखं प्राप्य प्रेत्य चेह च मोदते

yathāyathā hi sadvṝttamālambantītare janāḥ |
yathātathā sukhaṃ prāpya pretya ceha ca modate

किं कर्म दूषयत्येनमथो जातिर्महामुने ।
संदेहो मे समुत्पन्नस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

kiṃ karma dūṣayatyenamatho jātirmahāmune |
saṃdeho me samutpannastanme vyākhyātumarhasi

असंशयं महाराज उभयं दोषकारकम् ।
कर्म चैव हि जातिश्च विशेषं तु निशामय

asaṃśayaṃ mahārāja ubhayaṃ doṣakārakam |
karma caiva hi jātiśca viśeṣaṃ tu niśāmaya

जात्या च कर्मणा चैव दुष्टं कर्म न सेवते ।
जात्या दुष्टश्च यः पापं न करोति स पूरुषः

jātyā ca karmaṇā caiva duṣṭaṃ karma na sevate |
jātyā duṣṭaśca yaḥ pāpaṃ na karoti sa pūruṣaḥ

जात्या प्रधानं पुरुषं कुर्वाणं कर्म धिक्कृतम्
कर्म तद्दूषयत्येनं तस्मात्कर्म न शोभनम्

jātyā pradhānaṃ puruṣaṃ kurvāṇaṃ karma dhikkṛtam
karma taddūṣayatyenaṃ tasmātkarma na śobhanam

कानि कर्माणि धर्म्याणि लोकेऽस्मिन्द्विजसत्तम् ।
न हिंसन्तीह भूतानि क्रियमाणानि सर्वदा

kāni karmāṇi dharmyāṇi loke'smindvijasattam |
na hiṃsantīha bhūtāni kriyamāṇāni sarvadā

शृणु मेऽत्र महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
यानि कर्माण्यहिंस्राणि नरं त्रायन्ति सर्वदा

śṛṇu me'tra mahārāja yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
yāni karmāṇyahiṃsrāṇi naraṃ trāyanti sarvadā

संन्यस्याग्नीनुदासीनाः पश्यन्ति विगतज्वराः ।
नैःश्रेयसं कर्मपथं समारुह्य यथाक्रमम्

saṃnyasyāgnīnudāsīnāḥ paśyanti vigatajvarāḥ |
naiḥśreyasaṃ karmapathaṃ samāruhya yathākramam

प्रश्रिता विनयोपेता दमनित्याः सुसंशिताः ।
पयान्ति स्थानमजरं सर्वकर्मविवर्जिताः

praśritā vinayopetā damanityāḥ susaṃśitāḥ |
payānti sthānamajaraṃ sarvakarmavivarjitāḥ

सर्वे वर्णा धर्मकार्याणि सम्यक्
कृत्वा राजन्सत्यवाक्यानि चोक्त्वा ।
त्यक्त्वा धर्मं दारुणं जीवलोके
यान्ति स्वर्गं नात्र कार्यो विचारः

sarve varṇā dharmakāryāṇi samyak
kṛtvā rājansatyavākyāni coktvā |
tyaktvā dharmaṃ dāruṇaṃ jīvaloke
yānti svargaṃ nātra kāryo vicāraḥ