अध्याय 304: पराशर गीता का समापन: असंग ही श्रेय का मूल

पुनरेव तु पप्रच्छ जनको मिथिलाधिपः ।
पराशरं महात्मानं धर्मे परमनिश्चयम्

punareva tu papraccha janako mithilādhipaḥ |
parāśaraṃ mahātmānaṃ dharme paramaniścayam

किं श्रेयः का गतिर्ब्रह्मन्किं कृतं न विनश्यति ।
क्व गतो न निवर्तेत तन्मे ब्रूहि महामते

kiṃ śreyaḥ kā gatirbrahmankiṃ kṛtaṃ na vinaśyati |
kva gato na nivarteta tanme brūhi mahāmate

असङ्गः श्रेयसो मूलं ज्ञानं ज्ञानगतिः परा ।
चीर्णं तपो न प्रणश्येद्वापः क्षेत्रे न नश्यति

asaṅgaḥ śreyaso mūlaṃ jñānaṃ jñānagatiḥ parā |
cīrṇaṃ tapo na praṇaśyedvāpaḥ kṣetre na naśyati

छित्त्वाऽधर्ममयं पाशं यदा धर्मेऽभिरज्यते ।
दत्त्वाऽभयकृतं दानं तदा सिद्धिमवाप्नुते

chittvā'dharmamayaṃ pāśaṃ yadā dharme'bhirajyate |
dattvā'bhayakṛtaṃ dānaṃ tadā siddhimavāpnute

यो ददाति सहस्राणि गवामश्वशतानि च ।
अभयं सर्वभूतेभ्यः सदा तमभिवर्तते

yo dadāti sahasrāṇi gavāmaśvaśatāni ca |
abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sadā tamabhivartate

वसन्विषयमध्येऽपि न वसत्येव बुद्धिमान् ।
संवसत्येव दुर्बुद्धिरसत्सु विषयेष्वपि

vasanviṣayamadhye'pi na vasatyeva buddhimān |
saṃvasatyeva durbuddhirasatsu viṣayeṣvapi

नाधर्मः श्लिष्यते प्राज्ञं पयः पुष्करपर्णवत् ।
अप्राज्ञमधिकं पापं श्लिष्यते जतुकाष्ठवत्

nādharmaḥ śliṣyate prājñaṃ payaḥ puṣkaraparṇavat |
aprājñamadhikaṃ pāpaṃ śliṣyate jatukāṣṭhavat

नाधर्मः कारणापेक्षी कर्तारमभिमुञ्चति ।
कर्ता खलु यथाकालं ततः समभिपद्यते

nādharmaḥ kāraṇāpekṣī kartāramabhimuñcati |
kartā khalu yathākālaṃ tataḥ samabhipadyate

न भिद्यन्ते कृतात्मान आत्मप्रत्ययदर्शिनः ।
बुद्धिकर्मेन्द्रियाणां हि प्रमत्तो यो न बुध्यते ।
शुभाशुभे प्रसक्तात्मा प्राप्नोति सुमहद्भयम्

na bhidyante kṛtātmāna ātmapratyayadarśinaḥ |
buddhikarmendriyāṇāṃ hi pramatto yo na budhyate |
śubhāśubhe prasaktātmā prāpnoti sumahadbhayam

वीतरागो जितक्रोधः सम्यग्भवति यः सदा ।
विषये वर्तमानोऽपि न स पापेन युज्यते

vītarāgo jitakrodhaḥ samyagbhavati yaḥ sadā |
viṣaye vartamāno'pi na sa pāpena yujyate

मर्यादायां वर्तमानोऽपि नावसीदति ।
पुष्टस्रोत इवासक्तः स्फीतो भवति संचयः

maryādāyāṃ vartamāno'pi nāvasīdati |
puṣṭasrota ivāsaktaḥ sphīto bhavati saṃcayaḥ

यथा भानुगतं तेजो मणिः शुद्धः समाधिना ।
आदत्ते राजशार्दूल तथा योगः प्रवर्तते

yathā bhānugataṃ tejo maṇiḥ śuddhaḥ samādhinā |
ādatte rājaśārdūla tathā yogaḥ pravartate

यथा तिलानामिह पुण्यसंश्रया
त्पृथक्पृथग्याति गुणोऽतिसाम्यताम् ।
तथा नराणां भुवि भावितात्मनां
यथाश्रयं सत्वगुणः प्रवर्तते

yathā tilānāmiha puṇyasaṃśrayā
tpṛthakpṛthagyāti guṇo'tisāmyatām |
tathā narāṇāṃ bhuvi bhāvitātmanāṃ
yathāśrayaṃ satvaguṇaḥ pravartate

जहाति दारान्विविधाश्च संपदः
पदं च यानं विविधाश्च सत्क्रियाः ।
त्रिविष्टपे जातमतिर्यदा नर
स्तदाऽस्य बुद्धिर्विषयेषु भिद्यते

jahāti dārānvividhāśca saṃpadaḥ
padaṃ ca yānaṃ vividhāśca satkriyāḥ |
triviṣṭape jātamatiryadā nara
stadā'sya buddhirviṣayeṣu bhidyate

प्रसक्तबुद्धिर्विषयेषु यो नरो
न बुध्यते ह्यात्महितं कथंचन ।
स सर्वभावानुगतेन चेतसा
नृपाऽऽमिषेणेव झषो विकृष्यते

prasaktabuddhirviṣayeṣu yo naro
na budhyate hyātmahitaṃ kathaṃcana |
sa sarvabhāvānugatena cetasā
nṛpā''miṣeṇeva jhaṣo vikṛṣyate

संघातवन्मर्त्यलोकः परस्परमपाश्रितः ।
कदलीगर्भनिःसारो नौरिवाप्सु निमज्जति

saṃghātavanmartyalokaḥ parasparamapāśritaḥ |
kadalīgarbhaniḥsāro naurivāpsu nimajjati

न धर्मकालः पुरुषस्य निश्चितो
न चापि मृत्युः पुरुषं प्रतीक्षते ।
सदा हि धर्मस्य क्रियैव शोभना
तदा नरो मृत्युमुखान्निवर्तते

na dharmakālaḥ puruṣasya niścito
na cāpi mṛtyuḥ puruṣaṃ pratīkṣate |
sadā hi dharmasya kriyaiva śobhanā
tadā naro mṛtyumukhānnivartate

यथाऽन्धः स्वगृहे युक्तो ह्यभ्यासादेव गच्छति ।
तथा युक्तेन मनसा प्राज्ञो गच्छति तां गतिम्

yathā'ndhaḥ svagṛhe yukto hyabhyāsādeva gacchati |
tathā yuktena manasā prājño gacchati tāṃ gatim

मरणं जन्मनि प्रोक्तं जन्म वै मरणाश्रितम् ।
अविद्वान्मोक्षधर्मेषु बद्धो भ्रमति चक्रवत्

maraṇaṃ janmani proktaṃ janma vai maraṇāśritam |
avidvānmokṣadharmeṣu baddho bhramati cakravat

बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च ।
विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः ।
परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमांत्महितं विदुः

buddhimārgaprayātasya sukhaṃ tviha paratra ca |
vistarāḥ kleśasaṃyuktāḥ saṃkṣepāstu sukhāvahāḥ |
parārthaṃ vistarāḥ sarve tyāgamāṃtmahitaṃ viduḥ

यथा मृणालानुगतमाशु मुञ्चति कर्दमम् ।
तथाऽऽत्मा पुरुषस्येह मनसा परिमुच्यते

yathā mṛṇālānugatamāśu muñcati kardamam |
tathā''tmā puruṣasyeha manasā parimucyate

मनः प्रणयतेऽऽत्मानं स एनमभियुञ्जति ।
युक्तो यदा स भवति तदा तं पश्यते परम्

manaḥ praṇayate''tmānaṃ sa enamabhiyuñjati |
yukto yadā sa bhavati tadā taṃ paśyate param

परार्थे वर्तमानस्तु स्वं कार्यं योऽभिमन्यते ।
इन्द्रियार्थेषु सक्तः स स्वकार्यात्परिहीयते

parārthe vartamānastu svaṃ kāryaṃ yo'bhimanyate |
indriyārtheṣu saktaḥ sa svakāryātparihīyate

अधस्तिर्यग्गतिं चैव स्वर्गे चैव परां गतिम् ।
प्राप्नोति सुकृतैरात्मा प्राज्ञस्येहेतरस्य च

adhastiryaggatiṃ caiva svarge caiva parāṃ gatim |
prāpnoti sukṛtairātmā prājñasyehetarasya ca

मृन्मये भाजने पक्वे यथा वै नश्यति द्रवः ।
तथा शरीरं तपसा तप्तं विषयमश्नुते

mṛnmaye bhājane pakve yathā vai naśyati dravaḥ |
tathā śarīraṃ tapasā taptaṃ viṣayamaśnute

विषयानश्नुते यस्तु न स भोक्ष्यत्यसंशयम् ।
यस्तु भोगांस्त्यजेदात्मा स वै भोक्तुं व्यवस्यति

viṣayānaśnute yastu na sa bhokṣyatyasaṃśayam |
yastu bhogāṃstyajedātmā sa vai bhoktuṃ vyavasyati

नीहारेण हि संवीतः शिश्नोदरपरायणः ।
जात्यन्ध इव पन्थानमावृतात्मा न बुध्यते

nīhāreṇa hi saṃvītaḥ śiśnodaraparāyaṇaḥ |
jātyandha iva panthānamāvṛtātmā na budhyate

वणिग्यथा समुद्राद्वै यथार्थं लभते धनम् ।
तथा मर्त्यार्णवाज्जन्तोः कर्मविज्ञानतो गतिः

vaṇigyathā samudrādvai yathārthaṃ labhate dhanam |
tathā martyārṇavājjantoḥ karmavijñānato gatiḥ

अहोरात्रमये लोके जरारूपेण संचरन् ।
मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा

ahorātramaye loke jarārūpeṇa saṃcaran |
mṛtyurgrasati bhūtāni pavanaṃ pannago yathā

स्वयं कृतानि कर्माणि जातो जन्तुः प्रपद्यते ।
नाकृतं लभते कश्चित्किंचिदत्र प्रियाप्रियम्

svayaṃ kṛtāni karmāṇi jāto jantuḥ prapadyate |
nākṛtaṃ labhate kaścitkiṃcidatra priyāpriyam

सयानं यान्तमासीनं प्रवृत्तं विषयेषु च ।
शुभाशुभानि कर्माणि प्रपद्यन्ते नरं सदा

sayānaṃ yāntamāsīnaṃ pravṛttaṃ viṣayeṣu ca |
śubhāśubhāni karmāṇi prapadyante naraṃ sadā

न ह्यन्यत्तीरमासाद्य पुनस्तर्तुं व्यवस्यति ।
दुर्लभो दृश्यते ह्यस्य विनिपातो महार्णवे

na hyanyattīramāsādya punastartuṃ vyavasyati |
durlabho dṛśyate hyasya vinipāto mahārṇave

यथा भावावसन्ना हि नौर्महाम्भसि तन्तुना ।
यथा मनोभियोगाद्वै शरीरं प्रचिकीर्षति

yathā bhāvāvasannā hi naurmahāmbhasi tantunā |
yathā manobhiyogādvai śarīraṃ pracikīrṣati

यथा समुद्रमभितः संश्रिताः सरितोऽपराः ।
तथाऽन्याप्रकृतिर्योगादभिसंश्रियते सदा

yathā samudramabhitaḥ saṃśritāḥ sarito'parāḥ |
tathā'nyāprakṛtiryogādabhisaṃśriyate sadā

स्नेहपाशैर्बहुविधैरासक्तमनसो नराः ।
प्रकृतिस्था विषीदन्ति जले सैकतवेश्मवत्

snehapāśairbahuvidhairāsaktamanaso narāḥ |
prakṛtisthā viṣīdanti jale saikataveśmavat

शरीरगृहसंस्थस्य शौचतीर्थस्य देहिनः ।
बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च

śarīragṛhasaṃsthasya śaucatīrthasya dehinaḥ |
buddhimārgaprayātasya sukhaṃ tviha paratra ca

विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः ।
परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमात्महितं विदुः

vistarāḥ kleśasaṃyuktāḥ saṃkṣepāstu sukhāvahāḥ |
parārthaṃ vistarāḥ sarve tyāgamātmahitaṃ viduḥ

संकल्पजो मित्रवर्गो ज्ञातयः कारणात्मकाः ।
भार्या पुत्रश्च दासश्च स्वमर्थमनुयुञ्जते

saṃkalpajo mitravargo jñātayaḥ kāraṇātmakāḥ |
bhāryā putraśca dāsaśca svamarthamanuyuñjate

न माता न पिता किंचित्कस्यचित्प्रतिपद्यते ।
दानपथ्यौदनो जन्तु स्वकर्मफलमश्नुते

na mātā na pitā kiṃcitkasyacitpratipadyate |
dānapathyaudano jantu svakarmaphalamaśnute

माता पुत्रः पिता भ्राता भार्या मित्रजनस्तथा ।
अष्टापदपदस्थाने लाक्षामुद्रेव लक्ष्यते

mātā putraḥ pitā bhrātā bhāryā mitrajanastathā |
aṣṭāpadapadasthāne lākṣāmudreva lakṣyate

सर्वाणि कर्माणि पुराकृतानि
शुभाशुभान्यात्मनो यान्ति जन्तोः ।
उपस्थितं कर्मफलं विदित्वा
बुद्धिं तथा चोदयतेऽन्तरात्मा

sarvāṇi karmāṇi purākṛtāni
śubhāśubhānyātmano yānti jantoḥ |
upasthitaṃ karmaphalaṃ viditvā
buddhiṃ tathā codayate'ntarātmā

व्यवसायं समाश्रित्य सहायान्योऽधिगच्छति ।
न तस्य कश्चिदारम्भः कदाचिदवसीदति

vyavasāyaṃ samāśritya sahāyānyo'dhigacchati |
na tasya kaścidārambhaḥ kadācidavasīdati

अद्वैधमनसं युक्तं शूरं धीरं विपश्चितम् ।
न श्रीः संत्यजते नित्यमादित्यमिव रश्मयः

advaidhamanasaṃ yuktaṃ śūraṃ dhīraṃ vipaścitam |
na śrīḥ saṃtyajate nityamādityamiva raśmayaḥ

आस्तिक्यव्यवसायाभ्यामुपायान्वितया धिया ।
य आरभत्यनिन्द्यात्मा न सोऽर्थात्परिसीदति

āstikyavyavasāyābhyāmupāyānvitayā dhiyā |
ya ārabhatyanindyātmā na so'rthātparisīdati

सर्वःस्वानि शुभाशुभानि नियतं कर्माणि जन्तुःस्वयं
गर्भात्संप्रतिपद्यते तदुभयं यत्तेन पूर्वं कृतम् ।
मृत्युश्चापरिहारवान्समगतिः कालेन विच्छेदिना
दारोश्चूर्णमिवाश्मसारविहितं कर्मान्तिकं प्रापयेत्

sarvaḥsvāni śubhāśubhāni niyataṃ karmāṇi jantuḥsvayaṃ
garbhātsaṃpratipadyate tadubhayaṃ yattena pūrvaṃ kṛtam |
mṛtyuścāparihāravānsamagatiḥ kālena vicchedinā
dāroścūrṇamivāśmasāravihitaṃ karmāntikaṃ prāpayet

स्वरूपतामात्मकृतं च विस्तरं
कुलान्वयं द्रव्यसमृद्धिसंचयम् ।
नरो हि सर्वो भलते यथाकृतं
शुभाशुभेनात्मकृतेन कर्मणा

svarūpatāmātmakṛtaṃ ca vistaraṃ
kulānvayaṃ dravyasamṛddhisaṃcayam |
naro hi sarvo bhalate yathākṛtaṃ
śubhāśubhenātmakṛtena karmaṇā

इत्युक्तो जनको राजन्याथातथ्यं मनीषिणा ।
श्रुत्वा धर्मविदां श्रेष्ठः परां मुदमवाप ह

ityukto janako rājanyāthātathyaṃ manīṣiṇā |
śrutvā dharmavidāṃ śreṣṭhaḥ parāṃ mudamavāpa ha