अध्याय 301: पराशर: गृहस्थ के बन्धन और तप की महिमा

एष धर्मविधिस्तात गृहस्थस्य प्रकीर्तितः ।
तपोविधिं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

eṣa dharmavidhistāta gṛhasthasya prakīrtitaḥ |
tapovidhiṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu

प्रायेण च गृहस्थस्य ममत्वं नाम जायते ।
सङ्गागतं नरश्रेष्ठ भावै राजसतामसैः

prāyeṇa ca gṛhasthasya mamatvaṃ nāma jāyate |
saṅgāgataṃ naraśreṣṭha bhāvai rājasatāmasaiḥ

गृहाण्याश्रित्य गावश्च क्षेत्राणि च धनानि च ।
दाराः पुत्राश्च भृत्याश्च भवन्तीह नरस्य वै

gṛhāṇyāśritya gāvaśca kṣetrāṇi ca dhanāni ca |
dārāḥ putrāśca bhṛtyāśca bhavantīha narasya vai

एवं तस्य प्रवृत्तस्य नित्यमेवानुपश्यतः ।
रागद्वेषौ विवर्धेते ह्यनित्यत्वमपश्यतः

evaṃ tasya pravṛttasya nityamevānupaśyataḥ |
rāgadveṣau vivardhete hyanityatvamapaśyataḥ

रागद्वेषाभिभूतं च नरं द्रव्यवशानुगम् ।
मोहजस्तारतिर्नाम समुपैति नराधिप

rāgadveṣābhibhūtaṃ ca naraṃ dravyavaśānugam |
mohajastāratirnāma samupaiti narādhipa

कृतार्थ भोगिनं मत्वा सर्वो रतिपरायणः ।
लाभं प्रात्यसुखादन्यं रतितो नानुपश्यति

kṛtārtha bhoginaṃ matvā sarvo ratiparāyaṇaḥ |
lābhaṃ prātyasukhādanyaṃ ratito nānupaśyati

ततो लोभाभिभूतात्मा सङ्गाद्वधर्यते जनम् ।
दुष्टार्थं चैव तस्येह जनस्यार्थं चिकीर्षति

tato lobhābhibhūtātmā saṅgādvadharyate janam |
duṣṭārthaṃ caiva tasyeha janasyārthaṃ cikīrṣati

स जानत्रपि चाकार्यमर्थार्थं सेवते नरः ।
बालस्नेहपरीतात्मा तत्क्षयाच्चानुतप्यते

sa jānatrapi cākāryamarthārthaṃ sevate naraḥ |
bālasnehaparītātmā tatkṣayāccānutapyate

ततो दानेन संपन्नो रक्षन्नात्मपराजयम् ।
करोति येन भोनी स्यामिति तस्माद्विनश्यति

tato dānena saṃpanno rakṣannātmaparājayam |
karoti yena bhonī syāmiti tasmādvinaśyati

तद्यदि वुद्धियुक्तानां शाश्वतं ब्रह्मवादिनाम् ।
अभिच्छतां शुभं कर्म नराणां त्यजतां सुखम्

tadyadi vuddhiyuktānāṃ śāśvataṃ brahmavādinām |
abhicchatāṃ śubhaṃ karma narāṇāṃ tyajatāṃ sukham

लोकायतननाशाच्च धननाशाच्च पार्थिव ।
आधिव्याधिप्रतापाच्च निर्वेदमुपगच्छति

lokāyatananāśācca dhananāśācca pārthiva |
ādhivyādhipratāpācca nirvedamupagacchati

निर्वेदादात्मसंबोधः संबोधादात्मदर्शनम् ।
शास्त्रार्थदर्शनाद्राजसंस्तप एवानुपश्यति

nirvedādātmasaṃbodhaḥ saṃbodhādātmadarśanam |
śāstrārthadarśanādrājasaṃstapa evānupaśyati

दुर्लभो हि मनुष्येन्द्र नरः प्रत्यवमर्शवान् ।
यो वै प्रियसुखे क्षीणे तपः कर्तुं व्यवस्यति

durlabho hi manuṣyendra naraḥ pratyavamarśavān |
yo vai priyasukhe kṣīṇe tapaḥ kartuṃ vyavasyati

तपः सर्वगतं तात हीनस्यापि विधीयते ।
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य स्वर्गमार्गप्रवर्तकम्

tapaḥ sarvagataṃ tāta hīnasyāpi vidhīyate |
jitendriyasya dāntasya svargamārgapravartakam

प्रजापतिः प्रजाः पूर्वमसृजत्तपसा विभुः ।
क्वचित्क्वचिद्ब्रतपरो व्रतान्यास्थाय पार्थिव

prajāpatiḥ prajāḥ pūrvamasṛjattapasā vibhuḥ |
kvacitkvacidbrataparo vratānyāsthāya pārthiva

आदित्या वसवो रुद्रास्तथैवाग्न्यश्विमारुताः ।
विश्वेदेवास्तथा साध्याः पितरोऽथ मरुद्गणाः

ādityā vasavo rudrāstathaivāgnyaśvimārutāḥ |
viśvedevāstathā sādhyāḥ pitaro'tha marudgaṇāḥ

यक्षराक्षसगन्धर्वाः सिद्धाश्चान्ये दिवौकसः ।
संसिद्धास्तपसा तात ये चान्ये स्वर्गवासिनः

yakṣarākṣasagandharvāḥ siddhāścānye divaukasaḥ |
saṃsiddhāstapasā tāta ye cānye svargavāsinaḥ

ये चादौ ब्राह्मणाः सृष्टा ब्रह्मणा तपसा पुरा ।
ते भावयन्तः पृथिवीं विचरन्ति दिवं तथा

ye cādau brāhmaṇāḥ sṛṣṭā brahmaṇā tapasā purā |
te bhāvayantaḥ pṛthivīṃ vicaranti divaṃ tathā

मर्त्यलोके च राजानो ये चान्ये गृहमेधिनः ।
महाकुलेषु दृश्यन्ते तत्सर्वं तपसः फलम्

martyaloke ca rājāno ye cānye gṛhamedhinaḥ |
mahākuleṣu dṛśyante tatsarvaṃ tapasaḥ phalam

कौशेयानि च वस्त्राणि शुभान्याभरणानि च ।
वाहनासनपानानि तत्सर्वं तपसः फलम्

kauśeyāni ca vastrāṇi śubhānyābharaṇāni ca |
vāhanāsanapānāni tatsarvaṃ tapasaḥ phalam

मनोनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः सहस्रशः ।
वासः प्रासादपृष्ठे च तत्सर्वं तपसः फलम्

manonukūlāḥ pramadā rūpavatyaḥ sahasraśaḥ |
vāsaḥ prāsādapṛṣṭhe ca tatsarvaṃ tapasaḥ phalam

शयनानि च मुख्यानि भोज्यानि विविधानि च ।
अभिप्रेतानि सर्वाणि भवन्ति शुभकर्मिणाम्

śayanāni ca mukhyāni bhojyāni vividhāni ca |
abhipretāni sarvāṇi bhavanti śubhakarmiṇām

नाप्राप्यं तपसः किंचिन्त्रैलोक्येऽपि परंतप ।
उपभोगपरित्यागः फलान्यकृतकर्मणाम्

nāprāpyaṃ tapasaḥ kiṃcintrailokye'pi paraṃtapa |
upabhogaparityāgaḥ phalānyakṛtakarmaṇām

सुखितो दुःखितो वाऽपि नरो लोभं परित्यजेत् ।
अवेक्ष्य मनसा शास्त्रं बुद्ध्या च नृपसत्तम

sukhito duḥkhito vā'pi naro lobhaṃ parityajet |
avekṣya manasā śāstraṃ buddhyā ca nṛpasattama

असंतोषोऽसुखथायेति लोभादिन्द्रियविभ्रमः ।
ततोऽस्य नश्यति प्रज्ञा विद्येवाभ्यासवर्जिता

asaṃtoṣo'sukhathāyeti lobhādindriyavibhramaḥ |
tato'sya naśyati prajñā vidyevābhyāsavarjitā

नष्टप्रज्ञो यदा तु स्यात्तदा न्यायं न पश्यति ।
तस्मात्सुखक्षये प्राप्ते पुमानुग्रतपश्चरेत्

naṣṭaprajño yadā tu syāttadā nyāyaṃ na paśyati |
tasmātsukhakṣaye prāpte pumānugratapaścaret

यदिष्टं तत्सुखं प्राहुर्द्वेष्यं दुःखमिहेष्यते ।
कृताकृतस्य तपसः फलं पश्यस्व यादृशम्

yadiṣṭaṃ tatsukhaṃ prāhurdveṣyaṃ duḥkhamiheṣyate |
kṛtākṛtasya tapasaḥ phalaṃ paśyasva yādṛśam

नित्यं भद्राणि पश्यन्ति विषयांश्चोपभुञ्जते ।
प्राकाश्यं चैवं गच्छन्ति कृत्वा निष्कल्मषं तपः

nityaṃ bhadrāṇi paśyanti viṣayāṃścopabhuñjate |
prākāśyaṃ caivaṃ gacchanti kṛtvā niṣkalmaṣaṃ tapaḥ

अप्रियाण्यवमानाश्च दुःखं बहुविधात्मकम् ।
फलार्थी सत्पथं त्यक्त्वा प्राप्नोति विषयात्मकम्

apriyāṇyavamānāśca duḥkhaṃ bahuvidhātmakam |
phalārthī satpathaṃ tyaktvā prāpnoti viṣayātmakam

धर्मे तपसि दाने च विचिकित्साऽस्य जायते ।
स कृत्वा पापकान्येव निरयं प्रतिपद्यते

dharme tapasi dāne ca vicikitsā'sya jāyate |
sa kṛtvā pāpakānyeva nirayaṃ pratipadyate

सुखे तु वर्तमानो वै दुःखे वाऽपि नरोत्तम् ।
सुवृत्ताद्यो न चलते शास्त्रचक्षुः स मानवः

sukhe tu vartamāno vai duḥkhe vā'pi narottam |
suvṛttādyo na calate śāstracakṣuḥ sa mānavaḥ

इषुप्रपातमात्रं हि स्पर्शयोगे रतिः स्मृता ।
रसने दर्शने घ्राणे श्रवणे च विशांपते

iṣuprapātamātraṃ hi sparśayoge ratiḥ smṛtā |
rasane darśane ghrāṇe śravaṇe ca viśāṃpate

ततोऽस्य जायते तीव्रा वेदना तत्क्षयात्पुनः ।
बुधा ये न प्रशंसन्ति मोक्षं सुखमनुत्तमम्

tato'sya jāyate tīvrā vedanā tatkṣayātpunaḥ |
budhā ye na praśaṃsanti mokṣaṃ sukhamanuttamam

ततः फलार्थं सर्वस्य भवन्ति ज्यायसे गुणाः ।
धर्मवृद्ध्या च सततं कामार्थाभ्यां न हीयते

tataḥ phalārthaṃ sarvasya bhavanti jyāyase guṇāḥ |
dharmavṛddhyā ca satataṃ kāmārthābhyāṃ na hīyate

अप्रयत्नागताः सेव्या गृहस्थैर्विषयाः सदा ।
प्रयत्नेनोपगम्यश्च स्वधर्म इति मे मतिः

aprayatnāgatāḥ sevyā gṛhasthairviṣayāḥ sadā |
prayatnenopagamyaśca svadharma iti me matiḥ

मानिनां कुलजातानां नित्यं शास्त्रार्थचक्षुषाम् ।
क्रियाधर्मविमुक्तानामशक्त्या संवृतात्मनाम्

mānināṃ kulajātānāṃ nityaṃ śāstrārthacakṣuṣām |
kriyādharmavimuktānāmaśaktyā saṃvṛtātmanām

क्रियमाणं यदा कर्म नाशं गच्छति मानुषम् ।
तेषां नान्यदृते लोके तपसः कर्म विद्यते

kriyamāṇaṃ yadā karma nāśaṃ gacchati mānuṣam |
teṣāṃ nānyadṛte loke tapasaḥ karma vidyate

सर्वात्मनाऽनुकुर्वीत गृहस्थः कर्मनिश्चयम् ।
दाक्ष्येण हव्यकव्यार्थं स्वधर्मे विचरन्नृप

sarvātmanā'nukurvīta gṛhasthaḥ karmaniścayam |
dākṣyeṇa havyakavyārthaṃ svadharme vicarannṛpa

यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् ।
एवमाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम्

yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃsthitim |
evamāśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṃsthitim