अध्याय 300: पराशर: उचित वृत्ति और आसुर भाव

प्रतिग्रहार्जिता विप्रे क्षत्रिये युधि निर्जिताः ।
वैश्ये न्यायार्जिताश्चैव शूद्रे शुश्रूषयार्जिताः

pratigrahārjitā vipre kṣatriye yudhi nirjitāḥ |
vaiśye nyāyārjitāścaiva śūdre śuśrūṣayārjitāḥ

स्वल्पाऽप्यर्थाः प्रशस्यन्ते धर्मस्यार्थे महाफलाः ।
नित्यं त्रयाणां वर्णानां शुश्रूषुः शूद्र उच्यते

svalpā'pyarthāḥ praśasyante dharmasyārthe mahāphalāḥ |
nityaṃ trayāṇāṃ varṇānāṃ śuśrūṣuḥ śūdra ucyate

क्षत्रधर्मा वैश्यधर्मा नावृत्तिः पतते द्विजः ।
शूद्रधर्मा यदा तु स्यात्तदा पतति वै द्विजः

kṣatradharmā vaiśyadharmā nāvṛttiḥ patate dvijaḥ |
śūdradharmā yadā tu syāttadā patati vai dvijaḥ

वाणिज्यं पाशुपाल्यं च तथा शिल्पोपजिवनम् ।
सूद्रस्यापि विधीयन्ते यदा वृत्तिर्न जायते

vāṇijyaṃ pāśupālyaṃ ca tathā śilpopajivanam |
sūdrasyāpi vidhīyante yadā vṛttirna jāyate

रङ्गावतरणं चैव तथा रूपोपजीवनम् ।
मद्यमांसोपजीव्यं च विक्रयं लोहचर्मणोः

raṅgāvataraṇaṃ caiva tathā rūpopajīvanam |
madyamāṃsopajīvyaṃ ca vikrayaṃ lohacarmaṇoḥ

अपूर्विणा न कर्तव्यं कर्म लोके विगर्हितम् ।
कृतपूर्विणस्तु त्यजतो महान्धर्म इति श्रूतिः

apūrviṇā na kartavyaṃ karma loke vigarhitam |
kṛtapūrviṇastu tyajato mahāndharma iti śrūtiḥ

संसिद्धः पुरुषो लोके यदाचरति पापकम् ।
मदेनाभिप्लुतमनास्तच्च न ग्राह्यमुच्यते

saṃsiddhaḥ puruṣo loke yadācarati pāpakam |
madenābhiplutamanāstacca na grāhyamucyate

श्रूयन्ते हि पुराणेषु प्रजा धिग्दण्डशासनाः ।
दान्ता धर्मप्रधानाश्च न्यायधर्मानुवृत्तिकाः

śrūyante hi purāṇeṣu prajā dhigdaṇḍaśāsanāḥ |
dāntā dharmapradhānāśca nyāyadharmānuvṛttikāḥ

धर्म एव सदा नॄणामिह राजन्प्रशस्यते ।
धर्मवृद्धा गुणानेव सेवन्ते हि नरा भुवि

dharma eva sadā nṝṇāmiha rājanpraśasyate |
dharmavṛddhā guṇāneva sevante hi narā bhuvi

तं धर्ममसुरास्तात नामृष्यन्त नराधिप ।
विवर्धमानाः क्रमशस्तत्र तेऽन्वाविशन्प्रजाः

taṃ dharmamasurāstāta nāmṛṣyanta narādhipa |
vivardhamānāḥ kramaśastatra te'nvāviśanprajāḥ

तासां दर्पः समभवत्प्रजानां धर्मनाशनः ।
दर्पात्मनां ततः पश्चात्क्रोधस्तासामजायत

tāsāṃ darpaḥ samabhavatprajānāṃ dharmanāśanaḥ |
darpātmanāṃ tataḥ paścātkrodhastāsāmajāyata

ततः क्रोधाभिभूतानां वृत्तं लज्जासमन्वितम् ।
ह्रीश्चैवाप्यनशद्राजंस्ततो मोहो व्यजायत

tataḥ krodhābhibhūtānāṃ vṛttaṃ lajjāsamanvitam |
hrīścaivāpyanaśadrājaṃstato moho vyajāyata

ततो मोहपरीतास्ता नापश्यन्त यथा पुरा ।
परस्परावमर्देन वर्धयन्त्यो यथासुखम्

tato mohaparītāstā nāpaśyanta yathā purā |
parasparāvamardena vardhayantyo yathāsukham

ताः प्राप्य तु स धिग्दण्डो न कारणमतो भवत् ।
ततोऽभ्यगच्छन्देवांश्च ब्राह्मणांश्चावमन्य ह

tāḥ prāpya tu sa dhigdaṇḍo na kāraṇamato bhavat |
tato'bhyagacchandevāṃśca brāhmaṇāṃścāvamanya ha

एतस्मिन्नेव काले तु देवा देववरं शिवम् ।
अगच्छञ्शरणं धीरं बहुरूपं गुणाधिकम्

etasminneva kāle tu devā devavaraṃ śivam |
agacchañśaraṇaṃ dhīraṃ bahurūpaṃ guṇādhikam

तेन स्म ते गगनगाः सपुराः पातिताः क्षितौ ।
त्रिधाऽप्येकेन बाणेन देवाप्यायिततेजसा

tena sma te gaganagāḥ sapurāḥ pātitāḥ kṣitau |
tridhā'pyekena bāṇena devāpyāyitatejasā

तेषामधिपतिस्त्वासीद्भीमो भीमपराक्रमः ।
देवतानां भयकरः स हतः शूलपाणिना

teṣāmadhipatistvāsīdbhīmo bhīmaparākramaḥ |
devatānāṃ bhayakaraḥ sa hataḥ śūlapāṇinā

तस्मिन्हतेऽथ स्वं भावं प्रत्यपद्यन्त मानवाः ।
प्रावर्तन्त च वै वेदाः शास्त्राणि च यथा पुरा

tasminhate'tha svaṃ bhāvaṃ pratyapadyanta mānavāḥ |
prāvartanta ca vai vedāḥ śāstrāṇi ca yathā purā

ततोऽभिषिच्य राज्येन देवानां दिवि वासवम् ।
सप्तर्षयश्चान्वयुञ्जन्नराणां दण्डधारणे

tato'bhiṣicya rājyena devānāṃ divi vāsavam |
saptarṣayaścānvayuñjannarāṇāṃ daṇḍadhāraṇe

सप्तर्षीणामथोर्ध्वं च विपृथुर्नाम पार्थिवः ।
राजानः क्षत्रियाश्चैव मण्डलेषु पृथक्पृथक्

saptarṣīṇāmathordhvaṃ ca vipṛthurnāma pārthivaḥ |
rājānaḥ kṣatriyāścaiva maṇḍaleṣu pṛthakpṛthak

महाकुलेषु ये जाता वृद्धाः पूर्वतराश्च ये ।
तेषामप्यासुरो भावो हृदयान्नापसर्पति

mahākuleṣu ye jātā vṛddhāḥ pūrvatarāśca ye |
teṣāmapyāsuro bhāvo hṛdayānnāpasarpati

तस्मात्तेनैव भावेन सानुषङ्गेण पार्थिवाः ।
आसुराण्येव कर्माणि न्यसेवन्भीमविक्रमाः

tasmāttenaiva bhāvena sānuṣaṅgeṇa pārthivāḥ |
āsurāṇyeva karmāṇi nyasevanbhīmavikramāḥ

प्रत्यतिष्ठंश्च तेष्वेव तान्येव स्थापयन्त्यपि ।
भजन्ते तानि चाद्यापि ये बालिशतरा नराः

pratyatiṣṭhaṃśca teṣveva tānyeva sthāpayantyapi |
bhajante tāni cādyāpi ye bāliśatarā narāḥ

तस्मादहं ब्रवीमि त्वां राजन्संचिन्त्य शास्त्रतः ।
संसिद्धावागमं कुर्यात्कर्म हिंसात्मकं त्यजेत्

tasmādahaṃ bravīmi tvāṃ rājansaṃcintya śāstrataḥ |
saṃsiddhāvāgamaṃ kuryātkarma hiṃsātmakaṃ tyajet

न संकरेण द्रविणं प्रचिन्वीयाद्विचक्षणः ।
धर्मार्थं न्यायमुत्सृज्य न तत्कल्याणमुच्यते

na saṃkareṇa draviṇaṃ pracinvīyādvicakṣaṇaḥ |
dharmārthaṃ nyāyamutsṛjya na tatkalyāṇamucyate

स त्वमेवंविधो दान्तः क्षत्रियः प्रियबान्धवः ।
प्रजा भृत्यांश्च पुत्रांश्च स्वधर्मेणानुपालय

sa tvamevaṃvidho dāntaḥ kṣatriyaḥ priyabāndhavaḥ |
prajā bhṛtyāṃśca putrāṃśca svadharmeṇānupālaya

इष्टानिष्टसमायोगे वैरं सौहार्दमेव च ।
अथ जातिसहस्राणि बहूनि परिवर्तते

iṣṭāniṣṭasamāyoge vairaṃ sauhārdameva ca |
atha jātisahasrāṇi bahūni parivartate

तस्माद्गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कथंचन ।
निर्गुणोऽपि हि दुर्बुद्धिरात्मनः सोतिरिच्यते

tasmādguṇeṣu rajyethā mā doṣeṣu kathaṃcana |
nirguṇo'pi hi durbuddhirātmanaḥ sotiricyate

मानुषेषु महाराज धर्माधर्मौ प्रवर्ततः ।
न तथाऽन्येषु भूतेषु मनुष्यरहितेष्विह

mānuṣeṣu mahārāja dharmādharmau pravartataḥ |
na tathā'nyeṣu bhūteṣu manuṣyarahiteṣviha

धर्मशीलो नरो विद्वानीहकोऽनीहकोपि वा ।
आत्मभूतः सदा लोके चरेद्भूतान्यहिंसया

dharmaśīlo naro vidvānīhako'nīhakopi vā |
ātmabhūtaḥ sadā loke caredbhūtānyahiṃsayā

यदा व्यपेतहृल्लेखं मनो भवति तस्य वै ।
नानृतं चैव भवति तदा कल्याणमृच्छति

yadā vyapetahṛllekhaṃ mano bhavati tasya vai |
nānṛtaṃ caiva bhavati tadā kalyāṇamṛcchati