अध्याय 299: पराशर: वर्णधर्म और दान के तीन प्रकार

वृत्तिः सकाशाद्वर्णेभ्यस्त्रिभ्यो हीनस्य शोभना ।
प्रीत्योपनीता निर्दिष्टा धर्मिष्ठान्कुरुते सदा

vṛttiḥ sakāśādvarṇebhyastribhyo hīnasya śobhanā |
prītyopanītā nirdiṣṭā dharmiṣṭhānkurute sadā

वृत्तिश्चेन्नास्ति शूद्रस्य पितृपैतामही ध्रुवा ।
न वृत्तिं परतो मार्गेच्छुश्रूषां तु प्रयोजयेत्

vṛttiścennāsti śūdrasya pitṛpaitāmahī dhruvā |
na vṛttiṃ parato mārgecchuśrūṣāṃ tu prayojayet

सद्भिस्तु सह संसर्गः शोभते धर्मदर्शिभिः ।
नित्यं सर्वास्ववस्थासु नासद्भिरिति मे मतिः

sadbhistu saha saṃsargaḥ śobhate dharmadarśibhiḥ |
nityaṃ sarvāsvavasthāsu nāsadbhiriti me matiḥ

यथोदयगिरौ द्रव्यं सन्निकर्षेण दीप्यते ।
तथा सत्सन्निकर्षेण हीनवर्णोऽपि दीयते

yathodayagirau dravyaṃ sannikarṣeṇa dīpyate |
tathā satsannikarṣeṇa hīnavarṇo'pi dīyate

यादृशेन हि वर्णेन भाव्यते शुक्लमम्बरम् ।
तादृशं कुरुते रूपमेतदेवमवेहि मे

yādṛśena hi varṇena bhāvyate śuklamambaram |
tādṛśaṃ kurute rūpametadevamavehi me

तस्माद्गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कदाचन ।
अनित्यमिह मर्त्यानां जीवितं हि चलाचलम्

tasmādguṇeṣu rajyethā mā doṣeṣu kadācana |
anityamiha martyānāṃ jīvitaṃ hi calācalam

सुखे वा यदि वा दुःखे वर्तमानो विचक्षणः ।
यश्चिनोति शुभान्येव स भद्राणीह पश्यति

sukhe vā yadi vā duḥkhe vartamāno vicakṣaṇaḥ |
yaścinoti śubhānyeva sa bhadrāṇīha paśyati

धर्मादपेतं यत्कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम् ।
न तत्सेवेत मेधावी न तद्धितमिहोच्यते

dharmādapetaṃ yatkarma yadyapi syānmahāphalam |
na tatseveta medhāvī na taddhitamihocyate

धर्मेण सहितं यत्तु भवेदल्पफलोदयम् ।
तत्कार्यमविशङ्केन कर्मात्यन्तं सुखावहम्

dharmeṇa sahitaṃ yattu bhavedalpaphalodayam |
tatkāryamaviśaṅkena karmātyantaṃ sukhāvaham

यो हृत्वा गोसहस्राणि नृपो दद्यादरक्षिता ।
स शब्दमात्रफलभाग्राजा भवति तस्करः

yo hṛtvā gosahasrāṇi nṛpo dadyādarakṣitā |
sa śabdamātraphalabhāgrājā bhavati taskaraḥ

स्वयंभूरसृजच्चाग्रे धातारं लोकसत्कृतम् ।
धाताऽसृजत्पुत्रमेकं लोकानां धारणे रतम्

svayaṃbhūrasṛjaccāgre dhātāraṃ lokasatkṛtam |
dhātā'sṛjatputramekaṃ lokānāṃ dhāraṇe ratam

तमर्चयित्वा वैश्यस्तु कुर्यादत्यर्थमृद्धिमत् ।
रक्षितव्यं तु राजन्यैरुपयोज्यं द्विजातिभिः

tamarcayitvā vaiśyastu kuryādatyarthamṛddhimat |
rakṣitavyaṃ tu rājanyairupayojyaṃ dvijātibhiḥ

अजिह्नैरशठक्रोधैर्हव्यकव्यप्रयोक्तृभिः ।
शूर्दैर्निर्मार्जनं कार्यमेवं धर्मो न नश्यति

ajihnairaśaṭhakrodhairhavyakavyaprayoktṛbhiḥ |
śūrdairnirmārjanaṃ kāryamevaṃ dharmo na naśyati

अप्रनष्टे ततो धर्मे भवन्ति सुखिताः प्रजाः ।
सुखेन तासां राजेन्द्र मोदन्ते दिवि देवताः

apranaṣṭe tato dharme bhavanti sukhitāḥ prajāḥ |
sukhena tāsāṃ rājendra modante divi devatāḥ

तस्माद्यो रक्षति नृपः स धर्मेणेति पूज्यते ।
अधीते चापि यो विप्रो वैश्यो यश्चार्जने रतः

tasmādyo rakṣati nṛpaḥ sa dharmeṇeti pūjyate |
adhīte cāpi yo vipro vaiśyo yaścārjane rataḥ

यश्च शुश्रूषते शूद्रः सततं नियतेन्द्रियः ।
अतोऽन्यथा मनुष्येन्द्र स्वधर्मात्परिहीयते

yaśca śuśrūṣate śūdraḥ satataṃ niyatendriyaḥ |
ato'nyathā manuṣyendra svadharmātparihīyate

प्राणसंतापनिर्दिष्टाः काकिण्योऽपि महाफलाः ।
न्यायेनोपार्जिता दत्ताः किमुतान्याः सहस्रशः

prāṇasaṃtāpanirdiṣṭāḥ kākiṇyo'pi mahāphalāḥ |
nyāyenopārjitā dattāḥ kimutānyāḥ sahasraśaḥ

सत्कृत्य हि द्विजातिभ्यो यो ददाति नराधिपः ।
यादृशं तादृशं नित्यमश्नाति फलमूर्जितम्

satkṛtya hi dvijātibhyo yo dadāti narādhipaḥ |
yādṛśaṃ tādṛśaṃ nityamaśnāti phalamūrjitam

अभिगम्य तु यद्दत्तं धर्म्यमाहुरभिष्टुतम् ।
याचितेन तु यद्दत्तं तदाहुर्मध्यमं फलम्

abhigamya tu yaddattaṃ dharmyamāhurabhiṣṭutam |
yācitena tu yaddattaṃ tadāhurmadhyamaṃ phalam

अवज्ञया दीयते यत्तथैवाश्रद्धयाऽपि वा ।
तदाहुरधमं दानं मुनयः सत्यवादिनः

avajñayā dīyate yattathaivāśraddhayā'pi vā |
tadāhuradhamaṃ dānaṃ munayaḥ satyavādinaḥ

अतिक्रामेन्मज्जमानो विविधेन नरः सदा ।
तथा प्रयत्नं कुर्वीत यथा मुच्येत संशयात्

atikrāmenmajjamāno vividhena naraḥ sadā |
tathā prayatnaṃ kurvīta yathā mucyeta saṃśayāt

दमेन शोभते विप्रः क्षत्रियो विजयेन तु ।
धनेन वैश्यः शृद्रस्तु नित्यं दाक्ष्येण शोभते

damena śobhate vipraḥ kṣatriyo vijayena tu |
dhanena vaiśyaḥ śṛdrastu nityaṃ dākṣyeṇa śobhate