अध्याय 3: कीड़ा, दंश असुर और परशुराम का शाप

कर्णस्य बाहुवीर्येण प्रश्रयेण दमेन च ।
तुतोष भृगुशार्दूलो गुरुशुश्रूषया तथा

karṇasya bāhuvīryeṇa praśrayeṇa damena ca |
tutoṣa bhṛguśārdūlo guruśuśrūṣayā tathā

ततस्तस्मै महातेजा ब्रह्मास्त्रं सनिवर्तनम् ।
प्रोवाच सुमहाप्रज्ञः स तपस्वी तपस्विने

tatastasmai mahātejā brahmāstraṃ sanivartanam |
provāca sumahāprajñaḥ sa tapasvī tapasvine

विदितास्त्रस्ततः कर्णो रममाणोऽऽश्रमे भृगोः ।
चकार वै धनुर्वेदे यत्नमद्भुतविक्रमः

viditāstrastataḥ karṇo ramamāṇo''śrame bhṛgoḥ |
cakāra vai dhanurvede yatnamadbhutavikramaḥ

ततः कदाचिद्रामस्तु चरन्नाश्रममन्तिकात् ।
कर्णेन सहितो धीमानुपवासेन कर्शितः

tataḥ kadācidrāmastu carannāśramamantikāt |
karṇena sahito dhīmānupavāsena karśitaḥ

सुष्वाप जामदग्न्यस्तु विस्रम्भोत्पन्नसौहृदः ।
तस्योत्सङ्गे समाधाय शिरः क्लान्तमना गुरुः

suṣvāpa jāmadagnyastu visrambhotpannasauhṛdaḥ |
tasyotsaṅge samādhāya śiraḥ klāntamanā guruḥ

अथ क्रिमिः श्लेष्ममयो मांसशोणितभोजनः ।
दारुणो दारुणाकारः कर्णस्याभ्याशमागतः

atha krimiḥ śleṣmamayo māṃsaśoṇitabhojanaḥ |
dāruṇo dāruṇākāraḥ karṇasyābhyāśamāgataḥ

स तस्योरुमथासाद्य बिभेद रुधिराशनः ।
न चैनमशकत्क्षेप्तुं वक्तुं वाऽपि गुरोर्भयात्

sa tasyorumathāsādya bibheda rudhirāśanaḥ |
na cainamaśakatkṣeptuṃ vaktuṃ vā'pi gurorbhayāt

स दश्यमानोऽपि तथा कृमिणा तेन भारत ।
गुरोः प्रबोधनाकाङ्क्षी तमुपैक्षत सूर्यजः

sa daśyamāno'pi tathā kṛmiṇā tena bhārata |
guroḥ prabodhanākāṅkṣī tamupaikṣata sūryajaḥ

कर्णस्तु वेदनां धैर्यादसह्यां विनिगृह्य ताम् ।
अकम्पयन्नव्यथयन्धारयामास भार्गवम्

karṇastu vedanāṃ dhairyādasahyāṃ vinigṛhya tām |
akampayannavyathayandhārayāmāsa bhārgavam

यदा स रुधिरेणाङ्गे परिस्पृष्टोऽभवद्गुरुः ।
तदाऽबुध्यत तेजस्वी संरब्धश्चैनमब्रवीत्

yadā sa rudhireṇāṅge parispṛṣṭo'bhavadguruḥ |
tadā'budhyata tejasvī saṃrabdhaścainamabravīt

अहोऽस्म्यशुचितां प्राप्तः किमिदं च कृतं त्वया ।
कथयस्व भयं त्यक्त्वा याथातथ्यमिदं मम

aho'smyaśucitāṃ prāptaḥ kimidaṃ ca kṛtaṃ tvayā |
kathayasva bhayaṃ tyaktvā yāthātathyamidaṃ mama

तस्य कर्णस्तदाचष्ट कृमिणा परिभक्षणम् ।
ददर्श रामस्तं चापि कृमिं सूकरसंस्थितम्

tasya karṇastadācaṣṭa kṛmiṇā paribhakṣaṇam |
dadarśa rāmastaṃ cāpi kṛmiṃ sūkarasaṃsthitam

अष्टपादं तीक्ष्णदंष्ट्रं सूचीभिः परिसंवृतम् ।
रोमभिः सन्निरुद्धाङ्गमलर्कं नाम नामतः

aṣṭapādaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ sūcībhiḥ parisaṃvṛtam |
romabhiḥ sanniruddhāṅgamalarkaṃ nāma nāmataḥ

स दृष्टमात्रो रामेण किमिः प्राणानवासृजत् ।
तस्मिन्नेवासृजि क्लिन्नस्तदद्भुतमिवाभवत्

sa dṛṣṭamātro rāmeṇa kimiḥ prāṇānavāsṛjat |
tasminnevāsṛji klinnastadadbhutamivābhavat

ततोऽन्तरिक्षे ददृशे विश्वरूपः करालवान् ।
राक्षसो लोहितग्रीवः कृष्णाङ्गो मेघवाहनः

tato'ntarikṣe dadṛśe viśvarūpaḥ karālavān |
rākṣaso lohitagrīvaḥ kṛṣṇāṅgo meghavāhanaḥ

स रामं प्राञ्जलिर्भूत्वा बभाषे पूर्णमानसः ।
स्वस्ति ते भृगुशार्दूल गमिष्येऽहं यथागतम्

sa rāmaṃ prāñjalirbhūtvā babhāṣe pūrṇamānasaḥ |
svasti te bhṛguśārdūla gamiṣye'haṃ yathāgatam

मोक्षितो नरकादस्माद्भवता मुनिसत्तम ।
भद्रं च तेऽस्तु सिद्धिश्च प्रियं मे भवता कृतम्

mokṣito narakādasmādbhavatā munisattama |
bhadraṃ ca te'stu siddhiśca priyaṃ me bhavatā kṛtam

तमुवाच महाबाहुर्जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
कस्त्वं कस्माच्च नरकं प्रतिपन्नो ब्रवीहि तत्

tamuvāca mahābāhurjāmadagnyaḥ pratāpavān |
kastvaṃ kasmācca narakaṃ pratipanno bravīhi tat

सोऽब्रवीदहमासं प्राग्दंशो नाम महासुरः ।
पुरा देवयुगे तात भृगोस्तु सवया इव

so'bravīdahamāsaṃ prāgdaṃśo nāma mahāsuraḥ |
purā devayuge tāta bhṛgostu savayā iva

सोऽहं भृगोः सुदयितां भार्यामपहरं बलात् ।
महर्षेरभिशापेन क्रिमिभूतोऽपतं भुवि

so'haṃ bhṛgoḥ sudayitāṃ bhāryāmapaharaṃ balāt |
maharṣerabhiśāpena krimibhūto'pataṃ bhuvi

अब्रवीद्धि स मां क्रुद्धस्तव पूर्वपितामहः ।
मूत्र श्लेष्माशनः पाय निरयं प्रतिपत्स्यसे

abravīddhi sa māṃ kruddhastava pūrvapitāmahaḥ |
mūtra śleṣmāśanaḥ pāya nirayaṃ pratipatsyase

शापस्यान्तो भवेद्ब्रह्मन्नित्येवं तमथाब्रवम् ।
भविता भार्गवाद्रामादिंति मामब्रवीद्भृगुः

śāpasyānto bhavedbrahmannityevaṃ tamathābravam |
bhavitā bhārgavādrāmādiṃti māmabravīdbhṛguḥ

सोऽहमेनां गतिं प्राप्तो यथा नकुशलस्तथा ।
त्वया साधो समागम्य विमुक्तः पापयोनितः

so'hamenāṃ gatiṃ prāpto yathā nakuśalastathā |
tvayā sādho samāgamya vimuktaḥ pāpayonitaḥ

एवमुक्त्वा नमस्कृत्य ययौ रामं महासुरः ।
रामः कर्णं तु सक्रोधमिदं वचनमब्रवीत्

evamuktvā namaskṛtya yayau rāmaṃ mahāsuraḥ |
rāmaḥ karṇaṃ tu sakrodhamidaṃ vacanamabravīt

अतिदुःखमिदं मूढ न जातु ब्राह्मणः सहेत् ।
क्षत्रियस्येव ते धैर्यं कामया सत्यमुच्यताम्

atiduḥkhamidaṃ mūḍha na jātu brāhmaṇaḥ sahet |
kṣatriyasyeva te dhairyaṃ kāmayā satyamucyatām

तमुवाच ततः कर्णः शापाद्भीतः प्रसादयन् ।
ब्रह्मक्षत्रान्तरे जातं सूतं मां विद्धि भार्गव

tamuvāca tataḥ karṇaḥ śāpādbhītaḥ prasādayan |
brahmakṣatrāntare jātaṃ sūtaṃ māṃ viddhi bhārgava

राधेयः कर्ण इति मां प्रवदन्ति जना भुवि ।
प्रसादं कुरु मे ब्रह्मन्नस्त्रलुब्धस्य भार्गव

rādheyaḥ karṇa iti māṃ pravadanti janā bhuvi |
prasādaṃ kuru me brahmannastralubdhasya bhārgava

पिता गुरुर्न संदेहो वेदविद्याप्रदः प्रभुः ।
अतो भार्गव इत्युक्तं मया गोत्रं तवान्तिके

pitā gururna saṃdeho vedavidyāpradaḥ prabhuḥ |
ato bhārgava ityuktaṃ mayā gotraṃ tavāntike

तमुवाच भृगुश्रेष्ठः सरोपः प्रदहन्निव ।
भूमौ निपतितं दीनं वेपमानं कृताञ्जलिम्

tamuvāca bhṛguśreṣṭhaḥ saropaḥ pradahanniva |
bhūmau nipatitaṃ dīnaṃ vepamānaṃ kṛtāñjalim

यस्मान्मिथ्याविचीर्णोऽहमस्त्रलोभादिह त्वया ।
तस्मादेतन्न ते मूढ ब्रह्मास्त्रं प्रतिभास्यति

yasmānmithyāvicīrṇo'hamastralobhādiha tvayā |
tasmādetanna te mūḍha brahmāstraṃ pratibhāsyati

अन्यत्र वधकालात्ते सदृशे न समीयुपः ।
अब्राह्मणे न हि ब्रह्म चिरं तिष्ठेत्कदाचन

anyatra vadhakālātte sadṛśe na samīyupaḥ |
abrāhmaṇe na hi brahma ciraṃ tiṣṭhetkadācana

गच्छेदानीं न ते स्थानमनृतस्येह विद्यते ।
न त्वया सदृशो युद्धे भविता क्षत्रियो भुवि

gacchedānīṃ na te sthānamanṛtasyeha vidyate |
na tvayā sadṛśo yuddhe bhavitā kṣatriyo bhuvi

एवमुक्तः स रामेण न्यायेनोपजगामह ।
दुर्योधनमुपागम्य कृतास्त्रोऽस्मीति चाब्रवीत्

evamuktaḥ sa rāmeṇa nyāyenopajagāmaha |
duryodhanamupāgamya kṛtāstro'smīti cābravīt