अध्याय 298: पराशर: दान, ऋण और धर्म से अर्जित धन

कः कस्य चोपकुरुते कश्च कस्मै प्रयच्छति ।
प्राणी करोत्ययं कर्म सर्वमात्मार्थमात्मना

kaḥ kasya copakurute kaśca kasmai prayacchati |
prāṇī karotyayaṃ karma sarvamātmārthamātmanā

गौरवेण परित्यक्तं निःस्नेहं परिवर्जयेत् ।
सोदर्यं भ्रातरमपि किमुतान्यं पृथग्जनम्

gauraveṇa parityaktaṃ niḥsnehaṃ parivarjayet |
sodaryaṃ bhrātaramapi kimutānyaṃ pṛthagjanam

विशिष्टस्य विशिष्टाच्च तुल्यौ दानप्रतिग्रहौ ।
तयोः पुण्यतरं दानं तद्द्विजस्य प्रयच्छतः

viśiṣṭasya viśiṣṭācca tulyau dānapratigrahau |
tayoḥ puṇyataraṃ dānaṃ taddvijasya prayacchataḥ

न्यायागतं धनं वर्णैर्न्यायेनैव विवर्धितम् ।
संरक्ष्यं यत्नमास्थाय धर्मार्थमिति निश्चयः

nyāyāgataṃ dhanaṃ varṇairnyāyenaiva vivardhitam |
saṃrakṣyaṃ yatnamāsthāya dharmārthamiti niścayaḥ

न धर्मार्थी नृशंसेन कर्मणा धनमार्जयेत् ।
शक्तितः सर्वकार्याणि कुर्यान्नर्द्धिमनुस्मरन्

na dharmārthī nṛśaṃsena karmaṇā dhanamārjayet |
śaktitaḥ sarvakāryāṇi kuryānnarddhimanusmaran

अपो हि प्रयताः शीतास्तापिता ज्वलनेन वा ।
शक्तितोऽतिथये दत्त्वा क्षुधार्तायाऽश्नुते फलम्

apo hi prayatāḥ śītāstāpitā jvalanena vā |
śaktito'tithaye dattvā kṣudhārtāyā'śnute phalam

रन्तिदेवेन लोकेष्टा सिद्धिः प्राप्ता महात्मना ।
फलपत्रैरथो मूलैर्मुनीनचिंतवांश्च सः

rantidevena lokeṣṭā siddhiḥ prāptā mahātmanā |
phalapatrairatho mūlairmunīnaciṃtavāṃśca saḥ

तैरेव फलपत्रैश्च स माठरमतोषयत् ।
तस्माल्लेभे परं स्थानं शैब्योऽपि पृथिवीपतिः

taireva phalapatraiśca sa māṭharamatoṣayat |
tasmāllebhe paraṃ sthānaṃ śaibyo'pi pṛthivīpatiḥ

देवतातिथिभृत्येभ्यः पितृभ्यश्चात्मनस्तथा ।
ऋणवाञ्जायते मर्त्यस्तस्मादनृणतां व्रजेत्

devatātithibhṛtyebhyaḥ pitṛbhyaścātmanastathā |
ṛṇavāñjāyate martyastasmādanṛṇatāṃ vrajet

स्वाध्यायेन महर्षिभ्यो देवेभ्यो यज्ञकर्मणा ।
पितृभ्यः श्राद्धदानेन नृणामभ्यर्चनेन च

svādhyāyena maharṣibhyo devebhyo yajñakarmaṇā |
pitṛbhyaḥ śrāddhadānena nṛṇāmabhyarcanena ca

पाकशेपावहार्येण पालनेनात्मनोऽपि च ।
यथावद्भृत्यवर्गस्य चिकीर्षेत्कर्म आदितः

pākaśepāvahāryeṇa pālanenātmano'pi ca |
yathāvadbhṛtyavargasya cikīrṣetkarma āditaḥ

प्रयत्नेन च संसिद्धा धनैरपि विवर्जिताः ।
सम्यग्घृत्वा हुतवहं मुनयः सिद्धिमागताः

prayatnena ca saṃsiddhā dhanairapi vivarjitāḥ |
samyagghṛtvā hutavahaṃ munayaḥ siddhimāgatāḥ

विश्वामित्रस्य पुत्रत्वमृचीकतनयोऽगमत् ।
ऋग्भिः स्तुत्वा महाबाहो देवान्वै यज्ञभागिनः

viśvāmitrasya putratvamṛcīkatanayo'gamat |
ṛgbhiḥ stutvā mahābāho devānvai yajñabhāginaḥ

गतः शुक्रत्वमुशना देवदेवप्रसादनात् ।
देवीं स्तुत्वा तु गगने मोदते तेजसा वृतः

gataḥ śukratvamuśanā devadevaprasādanāt |
devīṃ stutvā tu gagane modate tejasā vṛtaḥ

असितो देवलश्चैव तथा नारदपर्वतौ ।
कक्षीवाञ्जामदग्न्यश्च रामस्ताण्ड्यस्तथाऽऽत्मवान्

asito devalaścaiva tathā nāradaparvatau |
kakṣīvāñjāmadagnyaśca rāmastāṇḍyastathā''tmavān

वसिष्ठो जमदग्निश्च विश्वामित्रोऽत्रिरेव च ।
भरद्वाजो हरिश्मश्रुः कुण्डधारः श्रुतश्रवाः

vasiṣṭho jamadagniśca viśvāmitro'trireva ca |
bharadvājo hariśmaśruḥ kuṇḍadhāraḥ śrutaśravāḥ

एते महर्षयः स्तुत्वा विष्णुमृग्भिः समाहिताः ।
लेभिरे तपसा सिद्धिं प्रसादात्तस्य धीमतः

ete maharṣayaḥ stutvā viṣṇumṛgbhiḥ samāhitāḥ |
lebhire tapasā siddhiṃ prasādāttasya dhīmataḥ

अनर्हाश्चार्हतां प्राप्ताः सन्तः स्तुत्वा तमेव ह ।
न तु वृद्धिमिहान्विच्छेत्कर्म कृत्वा जुगुप्सितम्

anarhāścārhatāṃ prāptāḥ santaḥ stutvā tameva ha |
na tu vṛddhimihānvicchetkarma kṛtvā jugupsitam

येऽर्था धर्मेण ते सत्या येऽधर्मेण धिगस्तु तान् ।
धर्मं वै शाश्वतं लोके न जह्याद्धनकाङ्क्षया

ye'rthā dharmeṇa te satyā ye'dharmeṇa dhigastu tān |
dharmaṃ vai śāśvataṃ loke na jahyāddhanakāṅkṣayā

आहिताग्निर्हि धर्मात्मा यः स पुण्यकृदुत्तमः ।
वेदा हि सर्वे राजेन्द्र स्थितास्त्रिष्वग्निषु प्रभो

āhitāgnirhi dharmātmā yaḥ sa puṇyakṛduttamaḥ |
vedā hi sarve rājendra sthitāstriṣvagniṣu prabho

च चाप्यग्न्याहितो विप्रः क्रिया यस्य न हीयते ।
श्रेयो ह्यनाहिताग्नित्वमग्निहोत्रं न निष्क्रियम्

ca cāpyagnyāhito vipraḥ kriyā yasya na hīyate |
śreyo hyanāhitāgnitvamagnihotraṃ na niṣkriyam

अग्निरात्मा च माता च पिता जनयिता तथा ।
गुरुश्च नरशार्दूल परिचर्या यथातथम्

agnirātmā ca mātā ca pitā janayitā tathā |
guruśca naraśārdūla paricaryā yathātatham

मानं त्यक्त्वा यो नरो वृद्धसेवी
विद्वान्क्लीबः पश्यति प्रीतियोगात् ।
दाक्ष्येण हीनो धर्मयुक्तो न दान्तो
लोकेऽस्मिन्वै पूज्यते सद्भिरार्यः

mānaṃ tyaktvā yo naro vṛddhasevī
vidvānklībaḥ paśyati prītiyogāt |
dākṣyeṇa hīno dharmayukto na dānto
loke'sminvai pūjyate sadbhirāryaḥ