अध्याय 297: पराशर: मनोरथ को साधो, पापकर्म से बचो

मनोरथरथं प्राप्य इन्द्रियार्थहयं नरः ।
रश्मिभिर्ज्ञानसंभूतैर्यो गच्छति स बुद्धिमान्

manoratharathaṃ prāpya indriyārthahayaṃ naraḥ |
raśmibhirjñānasaṃbhūtairyo gacchati sa buddhimān

सेवाश्रितेन मनसा वृत्तिहीनस्य शस्यते ।
द्विजातिहस्तान्निर्वृत्ता न तु तुल्यात्परस्परात्

sevāśritena manasā vṛttihīnasya śasyate |
dvijātihastānnirvṛttā na tu tulyātparasparāt

आयुर्नसुलभं लब्ध्वा नावकर्षेद्विशांपते ।
उत्कर्षार्थं प्रयतते नरः पुण्येन कर्मणा

āyurnasulabhaṃ labdhvā nāvakarṣedviśāṃpate |
utkarṣārthaṃ prayatate naraḥ puṇyena karmaṇā

वर्णेभ्यो हि परिभ्रष्टो न वै संमानमर्हति ।
न तु यः सत्क्रियां प्राप्य राजसं कर्म सेवते

varṇebhyo hi paribhraṣṭo na vai saṃmānamarhati |
na tu yaḥ satkriyāṃ prāpya rājasaṃ karma sevate

वर्णोत्कर्षमवाप्नोति नरः पुण्येन कर्मणा ।
दुर्लभं तमलब्धा हि हन्यात्पापेन कर्मणा

varṇotkarṣamavāpnoti naraḥ puṇyena karmaṇā |
durlabhaṃ tamalabdhā hi hanyātpāpena karmaṇā

अज्ञानाद्धि कृतं पापं तपसैवाभिनिर्णुदेत् ।
पापं हि कर्म फलति पापमेव स्वयंकृतम् ।
तस्मात्पापं न सेवेत कर्म दुःखफलोदयम्

ajñānāddhi kṛtaṃ pāpaṃ tapasaivābhinirṇudet |
pāpaṃ hi karma phalati pāpameva svayaṃkṛtam |
tasmātpāpaṃ na seveta karma duḥkhaphalodayam

पापानुबन्धं यत्कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम् ।
तन्न सेवेत मेधावी शुचिः कुशलिनं यथा

pāpānubandhaṃ yatkarma yadyapi syānmahāphalam |
tanna seveta medhāvī śuciḥ kuśalinaṃ yathā

किंकष्टमनुपश्यामि फलं पापस्य कर्मणः ।
प्रत्यापन्नस्य हि ततो नात्मा तावद्विरोचते

kiṃkaṣṭamanupaśyāmi phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ |
pratyāpannasya hi tato nātmā tāvadvirocate

प्रत्यापत्तिश्च यस्येह बालिशस्य न जायते ।
तस्यापि सुमहांस्तापः प्रस्थितस्योपजायते

pratyāpattiśca yasyeha bāliśasya na jāyate |
tasyāpi sumahāṃstāpaḥ prasthitasyopajāyate

विरक्तं शोध्यते वस्त्रं न तु कृष्णोपसंहितम् ।
प्रयत्नेन मनुष्येन्द्र पापमेवं निबोध मे

viraktaṃ śodhyate vastraṃ na tu kṛṣṇopasaṃhitam |
prayatnena manuṣyendra pāpamevaṃ nibodha me

स्वयं कृत्वा तु यः पापं शुभमेवानुतिष्ठति ।
प्रायश्चित्तं नरः कर्तुमुभयं सोऽश्नुते पृथक्

svayaṃ kṛtvā tu yaḥ pāpaṃ śubhamevānutiṣṭhati |
prāyaścittaṃ naraḥ kartumubhayaṃ so'śnute pṛthak

अज्ञानात्तु कृतां हिंसामहिंसा व्यपकर्षति ।
ब्राह्मणाः शास्त्रनिर्देशादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः

ajñānāttu kṛtāṃ hiṃsāmahiṃsā vyapakarṣati |
brāhmaṇāḥ śāstranirdeśādityāhurbrahmavādinaḥ

तथा कामकृतं नास्य विहिंसैवानुकर्षति ।
इत्याहुर्ब्रह्मशास्त्रज्ञा ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः

tathā kāmakṛtaṃ nāsya vihiṃsaivānukarṣati |
ityāhurbrahmaśāstrajñā brāhmaṇā brahmavādinaḥ

अहं तु तावत्पश्यामि कर्म यद्धर्तते कृतम् ।
गुणयुक्तं प्रकाशं वा पापेनानुपसंहितम्

ahaṃ tu tāvatpaśyāmi karma yaddhartate kṛtam |
guṇayuktaṃ prakāśaṃ vā pāpenānupasaṃhitam

यथा सूक्ष्माणि कर्माणि फलन्तीह यथातथम् ।
बुद्धियुक्तानि तानीह कृतानि मनसा सह

yathā sūkṣmāṇi karmāṇi phalantīha yathātatham |
buddhiyuktāni tānīha kṛtāni manasā saha

भवत्यल्पफलं कर्म सेवितं नित्यमुल्वणम् ।
अबुद्धिपूर्वं धर्मज्ञ कृतमुग्रेण कर्मणा

bhavatyalpaphalaṃ karma sevitaṃ nityamulvaṇam |
abuddhipūrvaṃ dharmajña kṛtamugreṇa karmaṇā

कृतानि यानि कर्माणि दैवतैर्मुनिभिस्तथा ।
न चरेत्तानि धर्मात्मा श्रुत्वा चापि न कुत्सयेत्

kṛtāni yāni karmāṇi daivatairmunibhistathā |
na carettāni dharmātmā śrutvā cāpi na kutsayet

संचिन्त्य मनसा राजन्विदित्वा शक्तिमात्मनः ।
करोति यः शुभं कर्म स वै भद्राणि पश्यति

saṃcintya manasā rājanviditvā śaktimātmanaḥ |
karoti yaḥ śubhaṃ karma sa vai bhadrāṇi paśyati

नवे कपाले सलिलं संन्यस्तं हीयते यथा ।
नवेतरे तथा भावं प्राप्नोति सुखभावितम्

nave kapāle salilaṃ saṃnyastaṃ hīyate yathā |
navetare tathā bhāvaṃ prāpnoti sukhabhāvitam

सतोयेऽन्यत्तु यत्तोयं तस्मिन्नेव प्रसिच्यते ।
तद्धि वृद्धिमवाप्नोति सलिले सलिलं यथा

satoye'nyattu yattoyaṃ tasminneva prasicyate |
taddhi vṛddhimavāpnoti salile salilaṃ yathā

एवं कर्माणि यानीह बुद्धियुक्तानि पार्थिव ।
समानि चैव यानीह तानि पुण्यतमान्यपि

evaṃ karmāṇi yānīha buddhiyuktāni pārthiva |
samāni caiva yānīha tāni puṇyatamānyapi

राज्ञा जेतव्याः शत्रवश्चोन्नताश्च
सम्यक्कर्तव्यं पालनं च प्रजानाम् ।
अग्निश्चेयो बहुभिश्चापि यज्ञै
रन्त्ये मध्ये वा वनमाश्रित्य स्थेयम्

rājñā jetavyāḥ śatravaśconnatāśca
samyakkartavyaṃ pālanaṃ ca prajānām |
agniśceyo bahubhiścāpi yajñai
rantye madhye vā vanamāśritya stheyam

दमान्वितः पुरुषो धर्मशीलो
भूतानि चात्मानमिवानुपश्येत् ।
गरीयसः पूजयेदात्मशक्त्या
सत्येन शीलेन सुखं नरेन्द्र

damānvitaḥ puruṣo dharmaśīlo
bhūtāni cātmānamivānupaśyet |
garīyasaḥ pūjayedātmaśaktyā
satyena śīlena sukhaṃ narendra