अध्याय 296: पराशर गीता का आरम्भ: जनक का श्रेय-प्रश्न

अतः परं महाबाहो यच्छ्रेयस्तद्ब्रवीहि मे ।
न तृप्याम्यमृतस्येव वचसस्ते पितामह

ataḥ paraṃ mahābāho yacchreyastadbravīhi me |
na tṛpyāmyamṛtasyeva vacasaste pitāmaha

किं कर्म पुरुषः कृत्वा शुभं पुरुषसत्तम ।
श्रेयः परमवाप्नोति प्रेत्य चेह च तद्वद

kiṃ karma puruṣaḥ kṛtvā śubhaṃ puruṣasattama |
śreyaḥ paramavāpnoti pretya ceha ca tadvada

अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा पूर्वं महायशाः ।
पराशरं महात्मानं पप्रच्छ जनको नृपः

atra te vartayiṣyāmi yathā pūrvaṃ mahāyaśāḥ |
parāśaraṃ mahātmānaṃ papraccha janako nṛpaḥ

किं श्रेयः सर्वभूतानामस्मिँल्लोके परत्र च ।
यद्भवेत्प्रतिपत्त्व्यं तद्भवान्प्रब्रवीतु मे

kiṃ śreyaḥ sarvabhūtānāmasmim̐lloke paratra ca |
yadbhavetpratipattvyaṃ tadbhavānprabravītu me

ततः स तपसा युक्तः सर्वधर्मविधानवित् ।
नृपायानुग्रहमना मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत्

tataḥ sa tapasā yuktaḥ sarvadharmavidhānavit |
nṛpāyānugrahamanā munirvākyamathābravīt

धर्म एव कृतः श्रेयानिह लोके परत्र च ।
तस्माद्धि परमं नास्ति यथा प्राहुर्मनीषिणः

dharma eva kṛtaḥ śreyāniha loke paratra ca |
tasmāddhi paramaṃ nāsti yathā prāhurmanīṣiṇaḥ

प्रतिपद्य नरो धर्मं स्वर्गलोके महीयते ।
धर्मात्मकः कर्मविधिर्देहिनां नृपसत्तम

pratipadya naro dharmaṃ svargaloke mahīyate |
dharmātmakaḥ karmavidhirdehināṃ nṛpasattama

तस्मिन्त्राश्रमिणः सन्तः स्वकर्माणीह कुर्वते

tasmintrāśramiṇaḥ santaḥ svakarmāṇīha kurvate

चतुर्विधा हि लोकेऽस्मिन्यात्रा तात विधीयते ।
मर्त्या यत्रावतिष्ठन्ते सा च कामात्प्रवर्तते

caturvidhā hi loke'sminyātrā tāta vidhīyate |
martyā yatrāvatiṣṭhante sā ca kāmātpravartate

सुकृतासुकृतं कर्म निषेव्य विविधैः क्रमैः ।
दशार्धप्रविभक्तानां भूतानां विविधा गतिः

sukṛtāsukṛtaṃ karma niṣevya vividhaiḥ kramaiḥ |
daśārdhapravibhaktānāṃ bhūtānāṃ vividhā gatiḥ

सौवर्णं राजतं चापि यथा भाण्डं निषिच्यते ।
तथा निपिच्यते जन्तुः पूर्वकर्मवशानुगः

sauvarṇaṃ rājataṃ cāpi yathā bhāṇḍaṃ niṣicyate |
tathā nipicyate jantuḥ pūrvakarmavaśānugaḥ

नाबीजाज्जायते किंचिन्नाकृत्वा सुखमेधते ।
सुकृतैर्विन्दते सौख्यं प्राप्य देहक्षयं नरः

nābījājjāyate kiṃcinnākṛtvā sukhamedhate |
sukṛtairvindate saukhyaṃ prāpya dehakṣayaṃ naraḥ

दैवं तात न पश्यामि नास्ति दैवस्य साधनम् ।
स्वभावतो हि संसिद्धा देवगन्धर्वदानवाः

daivaṃ tāta na paśyāmi nāsti daivasya sādhanam |
svabhāvato hi saṃsiddhā devagandharvadānavāḥ

प्रेत्य यान्त्यकृतं कर्म न स्मरन्ति सदा जनाः ।
ते वै तस्य फलप्राप्तौ कर्म चापि चतुर्विधम्

pretya yāntyakṛtaṃ karma na smaranti sadā janāḥ |
te vai tasya phalaprāptau karma cāpi caturvidham

लोकयात्राश्रयश्चैव शब्दो वेदाश्रयः कृतः ।
शान्त्यर्थं मनसस्तात नैतद्वृद्धानुशासनम्

lokayātrāśrayaścaiva śabdo vedāśrayaḥ kṛtaḥ |
śāntyarthaṃ manasastāta naitadvṛddhānuśāsanam

चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् ।
कुरुते यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते

cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham |
kurute yādṛśaṃ karma tādṛśaṃ pratipadyate

निरन्तरं च मिश्रं च लभते कर्म पार्थिव ।
कल्याणं यदि वा पापं न तु नाशोऽस्य विद्यते

nirantaraṃ ca miśraṃ ca labhate karma pārthiva |
kalyāṇaṃ yadi vā pāpaṃ na tu nāśo'sya vidyate

कदाचित्सुकृतं तात कूटस्थमिव तिष्ठति ।
मज्जमानस्य संसारे यावद्दुःखाद्विमुच्यते

kadācitsukṛtaṃ tāta kūṭasthamiva tiṣṭhati |
majjamānasya saṃsāre yāvadduḥkhādvimucyate

ततो दुःखक्षयं कृत्वा सुकृतं कर्म सेवते ।
सुकृतक्षयाच्च दुष्कृतं तद्विद्धि मनुजाधिप

tato duḥkhakṣayaṃ kṛtvā sukṛtaṃ karma sevate |
sukṛtakṣayācca duṣkṛtaṃ tadviddhi manujādhipa

दमः क्षमा धृतिस्तेजः संतोषः सत्यवादिता ।
ह्रीरहिंसाऽव्यसनिता दाक्ष्यं चेति सुखावहाः

damaḥ kṣamā dhṛtistejaḥ saṃtoṣaḥ satyavāditā |
hrīrahiṃsā'vyasanitā dākṣyaṃ ceti sukhāvahāḥ

दुष्कृते सुकृते चापि न जन्तुर्नियतो भवेत् ।
नित्यं मनः समाधाने प्रयतेत विचक्षणः

duṣkṛte sukṛte cāpi na janturniyato bhavet |
nityaṃ manaḥ samādhāne prayateta vicakṣaṇaḥ

नायं परस्य सुकृतं दुष्कृतं चापि सेवते ।
करोति यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते

nāyaṃ parasya sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi sevate |
karoti yādṛśaṃ karma tādṛśaṃ pratipadyate

सुखदुःखे समाधाय पुमानन्येन गच्छति ।
अन्येनैव जनः सर्वः संगतो यश्च पार्थिवः

sukhaduḥkhe samādhāya pumānanyena gacchati |
anyenaiva janaḥ sarvaḥ saṃgato yaśca pārthivaḥ

परेषां यदसूयेत न तत्कुर्यात्स्वयं नरः ।
यो ह्यसूयुस्तथा युक्तः सोऽवहासं नियच्छति

pareṣāṃ yadasūyeta na tatkuryātsvayaṃ naraḥ |
yo hyasūyustathā yuktaḥ so'vahāsaṃ niyacchati

भीरू राजन्यो ब्राह्मणः सर्वभक्ष्यो
वैश्योऽनीहावान्हीनवर्णोऽलसश्च ।
विद्वांश्राशीलो वृत्तहीनः कुलीनः
सत्याद्विभ्रष्टो ब्राह्मणस्त्री च तुष्टा

bhīrū rājanyo brāhmaṇaḥ sarvabhakṣyo
vaiśyo'nīhāvānhīnavarṇo'lasaśca |
vidvāṃśrāśīlo vṛttahīnaḥ kulīnaḥ
satyādvibhraṣṭo brāhmaṇastrī ca tuṣṭā

रागी युक्तः पचमानोऽऽत्महेतो
र्मूर्खो वक्ता नृपहीनं च राष्ट्रम् ।
एते सर्वे शोच्यतां यान्ति राज
न्यश्रायुक्तः स्नेहहीनः प्रजासु

rāgī yuktaḥ pacamāno''tmaheto
rmūrkho vaktā nṛpahīnaṃ ca rāṣṭram |
ete sarve śocyatāṃ yānti rāja
nyaśrāyuktaḥ snehahīnaḥ prajāsu