अध्याय 295: उशना का नाम शुक्र कैसे पड़ा

तिष्ठते मे सदा तात कौतूहलमिदं हृदि ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुपितामह ॥1
कथं देवर्षिरुशना सदा काव्यो महामतिः ।
असुराणां प्रियकारः सुराणामप्रिये रतः

tiṣṭhate me sadā tāta kautūhalamidaṃ hṛdi |
tadahaṃ śrotumicchāmi tvattaḥ kurupitāmaha ||1
kathaṃ devarṣiruśanā sadā kāvyo mahāmatiḥ |
asurāṇāṃ priyakāraḥ surāṇāmapriye rataḥ

वर्धयामास तेजश्च किमर्थममितौजसाम् ।
नित्यं वैरनिबद्धाश्च दानवाः सुरसत्तमैः

vardhayāmāsa tejaśca kimarthamamitaujasām |
nityaṃ vairanibaddhāśca dānavāḥ surasattamaiḥ

कथं चाप्युशना प्राप शुक्रत्वममरद्युतिः ।
ऋद्धिं च स कथं प्राप्तः सर्वमेतद्ब्रवीहि मे

kathaṃ cāpyuśanā prāpa śukratvamamaradyutiḥ |
ṛddhiṃ ca sa kathaṃ prāptaḥ sarvametadbravīhi me

न याति च स तेजस्वी मध्येन नभसः कथम् ।
एतदिच्छामि विज्ञातुं निखिलेन पितामह

na yāti ca sa tejasvī madhyena nabhasaḥ katham |
etadicchāmi vijñātuṃ nikhilena pitāmaha

शृणु राजन्नवहितः सर्वमेतद्यथातथम् ।
यथामति यथा चैतच्छ्रुतपूर्वं मयाऽनघ

śṛṇu rājannavahitaḥ sarvametadyathātatham |
yathāmati yathā caitacchrutapūrvaṃ mayā'nagha

एष भार्गवदायादो मुनिर्मान्यो दृढव्रतः ।
सुराणां विप्रियकरो निमित्ते कारणात्मके

eṣa bhārgavadāyādo munirmānyo dṛḍhavrataḥ |
surāṇāṃ vipriyakaro nimitte kāraṇātmake

इन्द्रोऽथ धनदो राजा यक्षरक्षोधिपः सदा ।
प्रभविष्णुश्च कोशस्य जगतश्च तथा प्रभुः

indro'tha dhanado rājā yakṣarakṣodhipaḥ sadā |
prabhaviṣṇuśca kośasya jagataśca tathā prabhuḥ

तस्यात्मानमथाविश्य योगसिद्धो महामुनिः ।
रुद्ध्वा धनपतिं देवं योगेन हृतवान्वसु

tasyātmānamathāviśya yogasiddho mahāmuniḥ |
ruddhvā dhanapatiṃ devaṃ yogena hṛtavānvasu

हृते धने ततः शर्म न लेभे धनदस्तथा ।
आपन्नमन्युः संविग्नः सोभ्यगात्सुरसत्तमम्

hṛte dhane tataḥ śarma na lebhe dhanadastathā |
āpannamanyuḥ saṃvignaḥ sobhyagātsurasattamam

निवेदयामास तदा शिवायामिततेजसे ।
देवश्रेष्ठाय रुद्राय सौम्याय बहुरूपिणे

nivedayāmāsa tadā śivāyāmitatejase |
devaśreṣṭhāya rudrāya saumyāya bahurūpiṇe

योगात्मकेनोशनसा रुद्ध्वा मम हृतं वसु ।
योगेनात्मगतं कृत्वा निःसृतश्च महातपाः

yogātmakenośanasā ruddhvā mama hṛtaṃ vasu |
yogenātmagataṃ kṛtvā niḥsṛtaśca mahātapāḥ

एतच्छ्रुत्वा ततः क्रुद्धो महायोगी महेश्वरः ।
संरक्तनयनो राजञ्शूलमादाय तस्थिवान्

etacchrutvā tataḥ kruddho mahāyogī maheśvaraḥ |
saṃraktanayano rājañśūlamādāya tasthivān

क्वासौ क्वासाविति प्राह गृहीत्वा परमायुधम् ।
उशना दूरतस्तस्य ह्यभूज्ज्ञात्वा चिकीर्षितम्

kvāsau kvāsāviti prāha gṛhītvā paramāyudham |
uśanā dūratastasya hyabhūjjñātvā cikīrṣitam

स महायोगिनो बुद्ध्वा तं रोषं वै महात्मनः ।
गतिमागमनं वेत्ति स्थानं चैव ततः प्रभुः

sa mahāyogino buddhvā taṃ roṣaṃ vai mahātmanaḥ |
gatimāgamanaṃ vetti sthānaṃ caiva tataḥ prabhuḥ

संचिन्त्येग्रेण तपसा महात्मानं महेश्वरम् ।
उशना योगसिद्धात्मा शूलाग्रे प्रत्यदृश्यत

saṃcintyegreṇa tapasā mahātmānaṃ maheśvaram |
uśanā yogasiddhātmā śūlāgre pratyadṛśyata

विज्ञातरूपः स तदा तपः सिद्धोऽथ धन्विना ।
ज्ञात्वा शूलं च देवेशः पाणिना समनामयत्

vijñātarūpaḥ sa tadā tapaḥ siddho'tha dhanvinā |
jñātvā śūlaṃ ca deveśaḥ pāṇinā samanāmayat

आनतेनाथ शूलेन पाणिनामिततेजसा ।
पिनाकमिति चोवाच शूलमुग्रायुधः प्रभुः

ānatenātha śūlena pāṇināmitatejasā |
pinākamiti covāca śūlamugrāyudhaḥ prabhuḥ

पाणिमध्यगतं दृष्ट्वा भार्गवं तमुमापतिः ।
आस्यं विवृत्य भ्रकुटिं पाणिं संप्राक्षिपच्छनैः

pāṇimadhyagataṃ dṛṣṭvā bhārgavaṃ tamumāpatiḥ |
āsyaṃ vivṛtya bhrakuṭiṃ pāṇiṃ saṃprākṣipacchanaiḥ

स तु प्रविष्ट उशना कोष्ठं माहेश्वरं प्रभुः ।
व्यचरच्चापि तत्रासौ महात्मा भृगुनन्दनः

sa tu praviṣṭa uśanā koṣṭhaṃ māheśvaraṃ prabhuḥ |
vyacaraccāpi tatrāsau mahātmā bhṛgunandanaḥ

किमर्थं व्यचरद्राजन्नुशना तस्य धीमतः ।
जठरे देवदेवस्य किंचाकार्षीन्महाद्युतिः

kimarthaṃ vyacaradrājannuśanā tasya dhīmataḥ |
jaṭhare devadevasya kiṃcākārṣīnmahādyutiḥ

पुरा सोऽन्तर्जलगतः स्थाणुभूतो महाव्रतः ।
वर्षाणामभवद्राजन्प्रयुतान्यर्बुदानि च

purā so'ntarjalagataḥ sthāṇubhūto mahāvrataḥ |
varṣāṇāmabhavadrājanprayutānyarbudāni ca

उदतिष्ठत्तपस्तप्त्वा दुश्चरं च महाह्रदात् ।
ततो देवातिदेवस्तं ब्रह्मा वै समसर्पत

udatiṣṭhattapastaptvā duścaraṃ ca mahāhradāt |
tato devātidevastaṃ brahmā vai samasarpata

तपोवृद्धिमपृच्छच्च कुशलं चैवमव्ययः ।
तपः सुचीर्णमिति च प्रोवाच वृषभध्वजः

tapovṛddhimapṛcchacca kuśalaṃ caivamavyayaḥ |
tapaḥ sucīrṇamiti ca provāca vṛṣabhadhvajaḥ

तत्संयोगेन वृद्धिं चाप्यपश्यत्स तु शंकरः ।
महामतिरचिन्त्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा

tatsaṃyogena vṛddhiṃ cāpyapaśyatsa tu śaṃkaraḥ |
mahāmatiracintyātmā satyadharmarataḥ sadā

स तेनाढ्यो महायोगी तपसा च धनेन च ।
व्यराजत महाराज त्रिषु लोकेषु वीर्यवान्

sa tenāḍhyo mahāyogī tapasā ca dhanena ca |
vyarājata mahārāja triṣu lokeṣu vīryavān

ततः पिनाकी योगात्मा ध्यानयोगं समाविशत् ।
उशना तु समुद्विग्नो निलिल्ये जठरे ततः

tataḥ pinākī yogātmā dhyānayogaṃ samāviśat |
uśanā tu samudvigno nililye jaṭhare tataḥ

तुष्टाव च महायोगी देवं तत्रस्थ एव च ।
निःसारं काङ्क्षमाणः स तेन स्म प्रतिहन्यते

tuṣṭāva ca mahāyogī devaṃ tatrastha eva ca |
niḥsāraṃ kāṅkṣamāṇaḥ sa tena sma pratihanyate

उशना तु तथोवाच जठरस्थो महामुनिः ।
प्रसादं मे कुरुष्वेति पुनः पुनररिंदम्

uśanā tu tathovāca jaṭharastho mahāmuniḥ |
prasādaṃ me kuruṣveti punaḥ punarariṃdam

तमुवाच महादेवो गच्छ शिश्नेन मोक्षणम् ।
इति सर्वाणि स्रोतांसि रुद्ध्वा त्रिदशपुङ्गवः

tamuvāca mahādevo gaccha śiśnena mokṣaṇam |
iti sarvāṇi srotāṃsi ruddhvā tridaśapuṅgavaḥ

अपश्यमानस्तद्द्वारं सर्वतः पिहितो मुनिः ।
पर्यक्रामद्दह्यमान इतश्चेतश्च तेजसा

apaśyamānastaddvāraṃ sarvataḥ pihito muniḥ |
paryakrāmaddahyamāna itaścetaśca tejasā

स वै निष्क्रम्य शिश्नेन शुक्रत्वमभिपेदिवान् ।
कार्येण तेन नभसो नाध्यगच्छत मध्यतः

sa vai niṣkramya śiśnena śukratvamabhipedivān |
kāryeṇa tena nabhaso nādhyagacchata madhyataḥ

तत एव च देवेषु अप्रविष्टो महामुनिः ।
पौरोहित्यं च दैत्यानां शक्रतेजोविवृद्धये

tata eva ca deveṣu apraviṣṭo mahāmuniḥ |
paurohityaṃ ca daityānāṃ śakratejovivṛddhaye

विनिष्क्रान्तं तु तं दृष्ट्वा ज्वलन्तमिव तेजसा ।
भवो रोषसमाविष्टः शूलोद्यतकरः स्थितः

viniṣkrāntaṃ tu taṃ dṛṣṭvā jvalantamiva tejasā |
bhavo roṣasamāviṣṭaḥ śūlodyatakaraḥ sthitaḥ

अवारयत तं देवी क्रुद्धं पशुपतिं पतिम् ।
पुत्रत्वमगमद्देव्या वारिते शंकरे च सः

avārayata taṃ devī kruddhaṃ paśupatiṃ patim |
putratvamagamaddevyā vārite śaṃkare ca saḥ

हिंसनीयस्त्वया नैव मम पुत्रत्वमागतः ।
न हि देवोदरात्कश्चिन्निःसृतो नाशमर्हति

hiṃsanīyastvayā naiva mama putratvamāgataḥ |
na hi devodarātkaścinniḥsṛto nāśamarhati

ततः प्रीतो भवो देव्याः प्रहसंश्चेदमब्रवीत् ।
गच्छत्वेष यथाकाममिति राजन्पुनः पुनः

tataḥ prīto bhavo devyāḥ prahasaṃścedamabravīt |
gacchatveṣa yathākāmamiti rājanpunaḥ punaḥ

ततः प्रणम्य वरदं देवं देवीमुमां तथा ।
उशना प्राप तद्धीमान्गतिमिष्टां महामुनिः

tataḥ praṇamya varadaṃ devaṃ devīmumāṃ tathā |
uśanā prāpa taddhīmāngatimiṣṭāṃ mahāmuniḥ

एतत्ते कथितं तात भार्गवस्य महात्मनः ।
चरितं भरतश्रेष्ठ यन्मां त्वं परिपृच्छसि

etatte kathitaṃ tāta bhārgavasya mahātmanaḥ |
caritaṃ bharataśreṣṭha yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi