अध्याय 294: अरिष्टनेमि राजा सगर को मुक्ति के लक्षण बताते हैं

कथं नु युक्तः पृथिवीं चरेदस्मद्विधो नृपः ।
नित्यं कैश्च गुणैर्युक्तः सङ्गपाशाद्विमुच्यते

kathaṃ nu yuktaḥ pṛthivīṃ caredasmadvidho nṛpaḥ |
nityaṃ kaiśca guṇairyuktaḥ saṅgapāśādvimucyate

अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
अरिष्टनेमिना प्रोक्तं सगरायानुपृच्छते

atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam |
ariṣṭaneminā proktaṃ sagarāyānupṛcchate

किं श्रेयः परमं ब्रह्मन्कृत्वेह सुखमश्नुते ।
कथं न शोचेन्न क्षुभ्येदेतदिच्छामि वेदितुम्

kiṃ śreyaḥ paramaṃ brahmankṛtveha sukhamaśnute |
kathaṃ na śocenna kṣubhyedetadicchāmi veditum

एवमुक्तस्तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविदां वरः ।
विबुध्य संपदं चाग्र्यां सद्वाक्यमिदमब्रवीत्

evamuktastadā tārkṣyaḥ sarvaśāstravidāṃ varaḥ |
vibudhya saṃpadaṃ cāgryāṃ sadvākyamidamabravīt

सुखं मोक्षसुखं लोके न च मूढोऽवगच्छति ।
प्रसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्यसमाकुलः

sukhaṃ mokṣasukhaṃ loke na ca mūḍho'vagacchati |
prasaktaḥ putrapaśuṣu dhanadhānyasamākulaḥ

सक्तबुद्धिरशान्तात्मा स न शक्यश्चिकित्सितुम् ।
स्नेहपाशसितो मूढो न स मोक्षाय कल्पते

saktabuddhiraśāntātmā sa na śakyaścikitsitum |
snehapāśasito mūḍho na sa mokṣāya kalpate

स्नेहजानिह ते पाशान्वक्ष्यामि शृणु तान्मम ।
सकर्णकेन शिरसा शक्याश्छेत्तुं विजानता

snehajāniha te pāśānvakṣyāmi śṛṇu tānmama |
sakarṇakena śirasā śakyāśchettuṃ vijānatā

संभाव्य पुत्रान्कालेन यौवनस्थान्निवेश्य च ।
समर्थाज्जीवने ज्ञात्वा मुक्तश्चर यथासुखम्

saṃbhāvya putrānkālena yauvanasthānniveśya ca |
samarthājjīvane jñātvā muktaścara yathāsukham

भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम् ।
ज्ञात्वा प्रजहि कालेन परार्थमनुदृश्य च

bhāryāṃ putravatīṃ vṛddhāṃ lālitāṃ putravatsalām |
jñātvā prajahi kālena parārthamanudṛśya ca

सापत्यो निरपत्यो वा मुक्तश्चर यथासुखम् ।
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्त्वमनुभूय यथाविधि

sāpatyo nirapatyo vā muktaścara yathāsukham |
indriyairindriyārthāṃstvamanubhūya yathāvidhi

कृतकौन्तूहलस्तेषु मुक्तश्चर यथासुखम् ।
उपपत्त्योपलब्धेषु लोकेषु च समो भव

kṛtakauntūhalasteṣu muktaścara yathāsukham |
upapattyopalabdheṣu lokeṣu ca samo bhava

एष तावत्समासेन तव संकीर्तितो मया ।
मोक्षार्थो विस्तरेणाथ भूयो वक्ष्यामि तच्छृणु

eṣa tāvatsamāsena tava saṃkīrtito mayā |
mokṣārtho vistareṇātha bhūyo vakṣyāmi tacchṛṇu

मुक्ता वीतभया लोके चरन्ति सुखिनो नराः ।
सक्तभावा विनश्यन्ति नरास्तत्र न संशयः

muktā vītabhayā loke caranti sukhino narāḥ |
saktabhāvā vinaśyanti narāstatra na saṃśayaḥ

आहारसंचये सक्ता यथा कीटपिपीलिकाः ।
असक्ताः सुखिनो लोके सक्ताश्चैव विनाशिनः

āhārasaṃcaye saktā yathā kīṭapipīlikāḥ |
asaktāḥ sukhino loke saktāścaiva vināśinaḥ

स्वजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मोक्षबुद्धिना ।
इमे मया विनाभूता भविष्यन्ति कथं त्विति

svajane na ca te cintā kartavyā mokṣabuddhinā |
ime mayā vinābhūtā bhaviṣyanti kathaṃ tviti

स्वयमुत्पद्यते जन्तुः स्वयमेव विवर्धते ।
सुखदुःखे तथा मृत्युं स्वयमेवाधिगच्छति

svayamutpadyate jantuḥ svayameva vivardhate |
sukhaduḥkhe tathā mṛtyuṃ svayamevādhigacchati

भोजनाच्छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम् ।
स्वकृते नाधिगच्छन्ति लोके नास्त्यकृतं पुरा

bhojanācchādane caiva mātrā pitrā ca saṃgraham |
svakṛte nādhigacchanti loke nāstyakṛtaṃ purā

धात्रा विहितभक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम् ।
लोके विपरिधावन्ति रक्षितानि स्वकर्मभिः

dhātrā vihitabhakṣyāṇi sarvabhūtāni medinīm |
loke viparidhāvanti rakṣitāni svakarmabhiḥ

स्वयं मृत्पिण्डभूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा ।
को हेतुः स्वजनं द्वेष्टुं रक्षितं वाऽदृढात्मनः

svayaṃ mṛtpiṇḍabhūtasya paratantrasya sarvadā |
ko hetuḥ svajanaṃ dveṣṭuṃ rakṣitaṃ vā'dṛḍhātmanaḥ

स्वजनं हि यदा मृत्युर्हन्त्येव भुवि पश्यतः ।
कृतेऽपि यत्ने महति तत्र बोद्धव्यमात्मना

svajanaṃ hi yadā mṛtyurhantyeva bhuvi paśyataḥ |
kṛte'pi yatne mahati tatra boddhavyamātmanā

जीवन्तमपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा ।
असमाप्ते परित्यज्य पश्चादपि मरिष्यसि

jīvantamapi caivainaṃ bharaṇe rakṣaṇe tathā |
asamāpte parityajya paścādapi mariṣyasi

यदा मृतं च स्वजनं न ज्ञास्यसि कथंचन ।
सुखितं दुःखितं वाऽपि ननु बोद्धव्यमात्मना

yadā mṛtaṃ ca svajanaṃ na jñāsyasi kathaṃcana |
sukhitaṃ duḥkhitaṃ vā'pi nanu boddhavyamātmanā

मृते वा त्वयि जीवे वा यदा भोक्ष्यति वै जनः ।
स्वकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितमात्मनः

mṛte vā tvayi jīve vā yadā bhokṣyati vai janaḥ |
svakṛtaṃ nanu buddhvaivaṃ kartavyaṃ hitamātmanaḥ

एवं विजानँल्लोकेऽस्मिन्कः कस्येत्यभिनिश्चितः ।
मोक्षे निवेशय मनो भूयश्चाप्युपधारय

evaṃ vijānam̐lloke'sminkaḥ kasyetyabhiniścitaḥ |
mokṣe niveśaya mano bhūyaścāpyupadhāraya

क्षुत्पिपासादयो भावा जिता यस्येह देहिनः ।
क्रोधो लोभस्तथा मोहः सत्ववान्मुक्त एव सः

kṣutpipāsādayo bhāvā jitā yasyeha dehinaḥ |
krodho lobhastathā mohaḥ satvavānmukta eva saḥ

द्यूते पाने तथा स्त्रीषु मृगयायां च यो नरः ।
न प्रमाद्यति संमोहात्सततं मुक्त एव सः

dyūte pāne tathā strīṣu mṛgayāyāṃ ca yo naraḥ |
na pramādyati saṃmohātsatataṃ mukta eva saḥ

दिवसेदिवसे नाम रात्रौरात्रौ पुमान्सदा ।
भोक्तव्यमिति यः स्विन्नो दोषबुद्धिः स उच्यते

divasedivase nāma rātraurātrau pumānsadā |
bhoktavyamiti yaḥ svinno doṣabuddhiḥ sa ucyate

आत्मभावं तथा स्त्रीषु सक्तमेव पुनः पुनः ।
यः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः

ātmabhāvaṃ tathā strīṣu saktameva punaḥ punaḥ |
yaḥ paśyati sadā yukto yathāvanmukta eva saḥ

संभवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा ।
यस्तत्त्वतो विजानाति लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः

saṃbhavaṃ ca vināśaṃ ca bhūtānāṃ ceṣṭitaṃ tathā |
yastattvato vijānāti loke'sminmukta eva saḥ

प्रस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कोटिषु ।
प्रासादे मञ्चकं स्थानं यः पश्यति स मुच्यते

prasthaṃ vāhasahasreṣu yātrārthaṃ caiva koṭiṣu |
prāsāde mañcakaṃ sthānaṃ yaḥ paśyati sa mucyate

मृत्युनाऽभ्याहतं लोकं व्याधिभिश्चोपपीडितम् ।
अवृत्तिकर्शितं चैव यः पश्यति स मुच्यते

mṛtyunā'bhyāhataṃ lokaṃ vyādhibhiścopapīḍitam |
avṛttikarśitaṃ caiva yaḥ paśyati sa mucyate

यः पश्यति स संतुष्टो नपश्यंश्च विहन्यते ।
यश्चाप्यल्पेन संतुष्टो लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः

yaḥ paśyati sa saṃtuṣṭo napaśyaṃśca vihanyate |
yaścāpyalpena saṃtuṣṭo loke'sminmukta eva saḥ

अग्नीषोमाविदं सर्वमिति यश्चानुपश्यति ।
न च संस्पृश्यते भावैरद्भुतैर्मुक्त एव सः

agnīṣomāvidaṃ sarvamiti yaścānupaśyati |
na ca saṃspṛśyate bhāvairadbhutairmukta eva saḥ

पर्यङ्कशय्या भूमिश्च सामने यस्य देहिनः ।
शाल्यन्नं च कदन्नं च यस्य स्यान्मुक्त एव सः

paryaṅkaśayyā bhūmiśca sāmane yasya dehinaḥ |
śālyannaṃ ca kadannaṃ ca yasya syānmukta eva saḥ

क्षौमं च कुशचीरं च कौशेयं वल्कलानि च ।
आविकं चर्म च समं यस्य स्यान्मुक्त एव सः

kṣaumaṃ ca kuśacīraṃ ca kauśeyaṃ valkalāni ca |
āvikaṃ carma ca samaṃ yasya syānmukta eva saḥ

पञ्चभूतसमुद्भूतं लोकं यश्चानुपश्यति ।
तथाच वर्तते दृष्ट्वा लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः

pañcabhūtasamudbhūtaṃ lokaṃ yaścānupaśyati |
tathāca vartate dṛṣṭvā loke'sminmukta eva saḥ

सुखदुःखे समे यस्य लाभालाभौ जयाजयौ ।
इच्छाद्वेषौ भयोद्वेगौ सर्वथा मुक्त एव सः

sukhaduḥkhe same yasya lābhālābhau jayājayau |
icchādveṣau bhayodvegau sarvathā mukta eva saḥ

रक्तमूत्रपुरीषाणां दोषाणां संचयांस्तथा ।
शरीरं दोषबहुलं दृष्ट्वा चैव विमुच्यते

raktamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ saṃcayāṃstathā |
śarīraṃ doṣabahulaṃ dṛṣṭvā caiva vimucyate

वलीपलितसंयोगं कार्श्यं वैवर्ण्यमेव च ।
कुजभावं च जरयाः यः पश्यति स मुच्यतेत

valīpalitasaṃyogaṃ kārśyaṃ vaivarṇyameva ca |
kujabhāvaṃ ca jarayāḥ yaḥ paśyati sa mucyateta

पुंस्त्वोपघातं कालेन दर्शनोपरमं तथा ।
बाधिर्यं प्राणमन्दत्वं यः पश्यति स मुच्यते

puṃstvopaghātaṃ kālena darśanoparamaṃ tathā |
bādhiryaṃ prāṇamandatvaṃ yaḥ paśyati sa mucyate

गतानृषींस्तथा देवानसुरांश्च तथा गतान् ।
लोकादस्मात्परं लोकं यः पश्यति स मुच्यते

gatānṛṣīṃstathā devānasurāṃśca tathā gatān |
lokādasmātparaṃ lokaṃ yaḥ paśyati sa mucyate

प्रभावैरन्वितास्तैस्तैः पार्थिवेन्द्राः सहस्रशः ।
ये गताः पृथिवीं त्यक्त्वा इति ज्ञात्वा विमुच्यते

prabhāvairanvitāstaistaiḥ pārthivendrāḥ sahasraśaḥ |
ye gatāḥ pṛthivīṃ tyaktvā iti jñātvā vimucyate

अर्थांश्च दुर्लभाँल्लोके क्लेशांश्च सुलभांस्तथा ।
दुःखं चैव कुटुम्बार्थे यः पश्यति स मुच्यते

arthāṃśca durlabhām̐lloke kleśāṃśca sulabhāṃstathā |
duḥkhaṃ caiva kuṭumbārthe yaḥ paśyati sa mucyate

अपत्यानां च वैगुण्यं जनं विगुणमेव च ।
पश्यन्भूयिष्ठशो लोके को मोक्षं नाभिपूजयेत्

apatyānāṃ ca vaiguṇyaṃ janaṃ viguṇameva ca |
paśyanbhūyiṣṭhaśo loke ko mokṣaṃ nābhipūjayet

शास्त्राल्लोकाच्च यो बुद्धः सर्वं पश्यति मानवः ।
असारमिव मानुष्यं सर्वथा मुक्ता एव सः

śāstrāllokācca yo buddhaḥ sarvaṃ paśyati mānavaḥ |
asāramiva mānuṣyaṃ sarvathā muktā eva saḥ

एतच्छ्रुत्वा मम वचो भवांश्चरतु मुक्तवत् ।
गार्हस्थ्याद्यदि ते मोक्षे कृता बुद्धिरविक्लवा

etacchrutvā mama vaco bhavāṃścaratu muktavat |
gārhasthyādyadi te mokṣe kṛtā buddhiraviklavā

तत्तस्य वचनं श्रुत्वा सम्यक्स पृथिवीपतिः ।
मोक्षजैश्च गुणैर्युक्तः पालयामास च प्रजाः

tattasya vacanaṃ śrutvā samyaksa pṛthivīpatiḥ |
mokṣajaiśca guṇairyuktaḥ pālayāmāsa ca prajāḥ