अध्याय 293: नारद गालव को श्रेय का स्वरूप बताते हैं

अतत्त्वज्ञस्य शास्त्राणां संततं संशयात्मनः ।
अकृतव्यवसायस्य श्रेयो ब्रूहि पितामह

atattvajñasya śāstrāṇāṃ saṃtataṃ saṃśayātmanaḥ |
akṛtavyavasāyasya śreyo brūhi pitāmaha

गुरुपूजा च सततं वृद्धानां पर्युपासनम् ।
श्रवणं चैव विद्यानां कूटस्थं श्रेय उच्यते

gurupūjā ca satataṃ vṛddhānāṃ paryupāsanam |
śravaṇaṃ caiva vidyānāṃ kūṭasthaṃ śreya ucyate

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गालवस्य च संवादं देवर्षेर्नारदस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gālavasya ca saṃvādaṃ devarṣernāradasya ca

वीतमोहक्लमं विप्रं ज्ञानतृप्तं जितेन्द्रियः ।
श्रेयस्कामो यतान्मानं नारदं गालवोऽब्रवीत्

vītamohaklamaṃ vipraṃ jñānatṛptaṃ jitendriyaḥ |
śreyaskāmo yatānmānaṃ nāradaṃ gālavo'bravīt

यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैश्च पुरुषो नृषु ।
भवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणाँल्लक्षयामहे

yaiḥ kaiścitsaṃmato loke guṇaiśca puruṣo nṛṣu |
bhavatyanapagānsarvāṃstānguṇām̐llakṣayāmahe

भवानेवंविधोऽस्माकं संशयं छेत्तुमर्हति ।
अमूढश्चिरमूढानां लोकतत्त्वमजानताम्

bhavānevaṃvidho'smākaṃ saṃśayaṃ chettumarhati |
amūḍhaściramūḍhānāṃ lokatattvamajānatām

ज्ञाने ह्येवं प्रवृत्तिः स्यात्कार्याणामविशेषतः ।
यत्कार्यं न व्यवस्यामस्तद्भवान्वक्तुमर्हति

jñāne hyevaṃ pravṛttiḥ syātkāryāṇāmaviśeṣataḥ |
yatkāryaṃ na vyavasyāmastadbhavānvaktumarhati

भगवन्नाश्रमाः सर्वे पृथगाचारदर्शिनः ।
इदं श्रेय इदं श्रेय इति सर्वे प्रबोधिताः

bhagavannāśramāḥ sarve pṛthagācāradarśinaḥ |
idaṃ śreya idaṃ śreya iti sarve prabodhitāḥ

तांस्तु विप्रस्थितानदृष्ट्वा शास्त्रैः शास्त्राभिनन्दिनः ।
स्वशास्त्रैः पिरतुष्टाश्च श्रेयो नोपलभामहे

tāṃstu viprasthitānadṛṣṭvā śāstraiḥ śāstrābhinandinaḥ |
svaśāstraiḥ piratuṣṭāśca śreyo nopalabhāmahe

शास्त्रं यदि भवेदेकं श्रेयो व्यक्तं भवेत्तदा ।
शास्त्रैश्च बहुभिर्भूयः श्रेयो गुह्यं प्रवेशितम्

śāstraṃ yadi bhavedekaṃ śreyo vyaktaṃ bhavettadā |
śāstraiśca bahubhirbhūyaḥ śreyo guhyaṃ praveśitam

एतस्मात्कारणाच्छ्रेयो गहनं प्रतिभाति मे ।
ब्रवीतु भगवांस्तन्मे उपसन्नोस्म्यधीहि भो

etasmātkāraṇācchreyo gahanaṃ pratibhāti me |
bravītu bhagavāṃstanme upasannosmyadhīhi bho

आश्रमास्तात चत्वारो यथा संकल्पिताः पृथक् ।
तान्सर्वाननुपश्य त्वं समाश्रित्यैव गालव

āśramāstāta catvāro yathā saṃkalpitāḥ pṛthak |
tānsarvānanupaśya tvaṃ samāśrityaiva gālava

तेषांतेषां तथाहि त्वमाश्रमाणां ततस्ततः ।
नानारूपं गुणोद्देशं पश्य विप्रस्थितं पृथक्

teṣāṃteṣāṃ tathāhi tvamāśramāṇāṃ tatastataḥ |
nānārūpaṃ guṇoddeśaṃ paśya viprasthitaṃ pṛthak

न यान्ति चैव ते सम्यगभिप्रेतमसंशयम् ।
अन्येऽपश्यंस्तथा सम्यगाश्रमाणां परां गतिम्

na yānti caiva te samyagabhipretamasaṃśayam |
anye'paśyaṃstathā samyagāśramāṇāṃ parāṃ gatim

यत्तु निःश्रेयसं सम्यक्तच्चैवासंशयात्मकम् ।
अनुग्रहं च मित्राणाममित्राणां च निग्रहम्

yattu niḥśreyasaṃ samyaktaccaivāsaṃśayātmakam |
anugrahaṃ ca mitrāṇāmamitrāṇāṃ ca nigraham

संग्रहं च त्रिवर्गस्य श्रेय आहुर्मनीषिणः ।
निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता

saṃgrahaṃ ca trivargasya śreya āhurmanīṣiṇaḥ |
nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpātsatataṃ puṇyaśīlatā

सद्भिश्च समुदाचारः श्रेय एतदसंशयम् ।
मार्दवं सर्वभूतेषु व्यवहारेषु चार्जवम्

sadbhiśca samudācāraḥ śreya etadasaṃśayam |
mārdavaṃ sarvabhūteṣu vyavahāreṣu cārjavam

वाक्चैव मधुरा प्रोक्ता श्रेय एतदसंशयम् ।
देवताभ्यः पितृभ्यश्च संविभागोऽतिथिष्वपि

vākcaiva madhurā proktā śreya etadasaṃśayam |
devatābhyaḥ pitṛbhyaśca saṃvibhāgo'tithiṣvapi

असंत्यागश्च भूत्यानां श्रेय एतदसंशयम् ।
सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यज्ञानं तु दुष्करम्

asaṃtyāgaśca bhūtyānāṃ śreya etadasaṃśayam |
satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyajñānaṃ tu duṣkaram

यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं ब्रवीम्यहम् ।
अहंकारस्य च त्यागः प्रमादस्य च निग्रहः

yadbhūtahitamatyantametatsatyaṃ bravīmyaham |
ahaṃkārasya ca tyāgaḥ pramādasya ca nigrahaḥ

संतोषश्चैकचर्या च कूटस्थं श्रेय उच्यते ।
धर्मेण वेदाध्ययनं वेदाङ्गानां तथैव च

saṃtoṣaścaikacaryā ca kūṭasthaṃ śreya ucyate |
dharmeṇa vedādhyayanaṃ vedāṅgānāṃ tathaiva ca

ज्ञानार्थानां च जिज्ञासा श्रेय एतदसंशयम् ।
शब्दरूपरसस्पर्शान्सह गन्धेन केवलान्

jñānārthānāṃ ca jijñāsā śreya etadasaṃśayam |
śabdarūparasasparśānsaha gandhena kevalān

नात्यर्थमुपसेवेत श्रेयसोर्थी कथंचन

nātyarthamupaseveta śreyasorthī kathaṃcana

नक्तंचर्यां दिवास्वप्नमालस्यं पैशुनं मदम् ।
अतियोगमयोगं च श्रेयसोर्थी परित्यजेत्

naktaṃcaryāṃ divāsvapnamālasyaṃ paiśunaṃ madam |
atiyogamayogaṃ ca śreyasorthī parityajet

आत्मोत्कर्षं न मार्गेत परेषां परिनिन्दया ।
स्वगुणैरेव मार्गेति विप्रकर्षं पृथग्जनात्

ātmotkarṣaṃ na mārgeta pareṣāṃ parinindayā |
svaguṇaireva mārgeti viprakarṣaṃ pṛthagjanāt

निर्गुणास्त्वेव भूयिष्ठमात्मसंभाविता नराः ।
दोषैरन्यान्गुणवतः क्षिपन्त्यात्मगुणक्षयात्

nirguṇāstveva bhūyiṣṭhamātmasaṃbhāvitā narāḥ |
doṣairanyānguṇavataḥ kṣipantyātmaguṇakṣayāt

अनूच्यमानास्तु पुनस्ते मन्यन्ते महाजनात् ।
गुणवत्तरमात्मानं स्वेन मानेन दर्पिताः

anūcyamānāstu punaste manyante mahājanāt |
guṇavattaramātmānaṃ svena mānena darpitāḥ

अब्रुवन्कस्यचिन्निन्दामात्मपूजामवर्णयन् ।
विपश्चिद्गुणसंपन्नः प्राप्नोत्येव महद्यशः

abruvankasyacinnindāmātmapūjāmavarṇayan |
vipaścidguṇasaṃpannaḥ prāpnotyeva mahadyaśaḥ

अब्रुवन्वाऽतिसुरभिर्गन्धः सुमनसां शुचिः ।
तथैवाव्याहरन्भाति विमलो भानुरम्बरे

abruvanvā'tisurabhirgandhaḥ sumanasāṃ śuciḥ |
tathaivāvyāharanbhāti vimalo bhānurambare

एव मादीनि चान्यानि परित्यक्तानि मेधया ।
ज्वलन्ति यशसा लोके यानि न व्याहरन्ति च

eva mādīni cānyāni parityaktāni medhayā |
jvalanti yaśasā loke yāni na vyāharanti ca

न लोके दीप्यते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया ।
अपि चापिहितः श्वभ्रे कृतविद्यः प्रकाशते

na loke dīpyate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā |
api cāpihitaḥ śvabhre kṛtavidyaḥ prakāśate

असदुच्चैरपि प्रोक्तः शब्दः समुपशाम्यति ।
दीप्यते त्वेव लोकेषु शनैरपि सुभाषितम्

asaduccairapi proktaḥ śabdaḥ samupaśāmyati |
dīpyate tveva lokeṣu śanairapi subhāṣitam

मूढानामवलिप्तानामसारं भाषितं बहु ।
दर्शयत्यन्तरात्मानमग्निरूपमिवांशुमान्

mūḍhānāmavaliptānāmasāraṃ bhāṣitaṃ bahu |
darśayatyantarātmānamagnirūpamivāṃśumān

एतस्मात्कारणात्प्रज्ञां मृगयन्ते पृथग्विधाम् ।
प्रज्ञालाभो हि भूतानामुत्तमः प्रतिभाति मे

etasmātkāraṇātprajñāṃ mṛgayante pṛthagvidhām |
prajñālābho hi bhūtānāmuttamaḥ pratibhāti me

नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयान्नाप्यन्यायेन पृच्छतः ।
जानन्नपि च मेधावी जडवत्समुपाविशेत्

nāpṛṣṭaḥ kasyacidbrūyānnāpyanyāyena pṛcchataḥ |
jānannapi ca medhāvī jaḍavatsamupāviśet

ततो वासं परीक्षेत धर्मनित्येषु साधुषु ।
मनुष्येषु वदान्येषु स्वधर्मनिरतेषु च

tato vāsaṃ parīkṣeta dharmanityeṣu sādhuṣu |
manuṣyeṣu vadānyeṣu svadharmanirateṣu ca

चतुर्णां यत्र वर्णानां धर्मव्यतिकरो भवेत् ।
न तत्र वासं कुर्वीत श्रेयोर्थी वै कथंचन

caturṇāṃ yatra varṇānāṃ dharmavyatikaro bhavet |
na tatra vāsaṃ kurvīta śreyorthī vai kathaṃcana

निरारम्भोऽप्ययमिह यथालब्धोपजीवनः ।
पुण्यं पुण्येषु विमलं पापं पापेषु चाप्नुयात्

nirārambho'pyayamiha yathālabdhopajīvanaḥ |
puṇyaṃ puṇyeṣu vimalaṃ pāpaṃ pāpeṣu cāpnuyāt

अपामग्नेस्तथेन्दोश्च स्पर्शं वेदयते यथा ।
तथा पश्यामहे स्पर्शमुभयोः पुण्यपापयोः

apāmagnestathendośca sparśaṃ vedayate yathā |
tathā paśyāmahe sparśamubhayoḥ puṇyapāpayoḥ

अपश्यन्तोऽन्यविषयं भुञ्जते विघसाशिनः ।
भुञ्जानाश्चान्यविषयान्विषयान्विद्धि कर्मणाम्

apaśyanto'nyaviṣayaṃ bhuñjate vighasāśinaḥ |
bhuñjānāścānyaviṣayānviṣayānviddhi karmaṇām

यत्रागमयमानानामसत्कारेण पृच्छताम् ।
प्रब्रूयाद्ब्रह्माणो धर्मं त्यजेत्तं देशमात्मवान्

yatrāgamayamānānāmasatkāreṇa pṛcchatām |
prabrūyādbrahmāṇo dharmaṃ tyajettaṃ deśamātmavān

शिष्योषाध्यायिका वृत्तिर्यत्र स्यात्सुसमाहिता ।
यथावच्छास्त्रसंपन्ना कस्तं देशं परित्यजेत्

śiṣyoṣādhyāyikā vṛttiryatra syātsusamāhitā |
yathāvacchāstrasaṃpannā kastaṃ deśaṃ parityajet

आकाशस्था ध्रुवं यत्र दोषं ब्रूयुर्विपश्चिताम् ।
आत्मपूजाभिकामो वै को वसेत्तत्र पण्डितः

ākāśasthā dhruvaṃ yatra doṣaṃ brūyurvipaścitām |
ātmapūjābhikāmo vai ko vasettatra paṇḍitaḥ

यत्र संलोडिता लुब्धैः प्रायशो धर्मसेतवः ।
प्रदीप्तमिव चेलान्तं कस्तं देशं न संत्यजेत्

yatra saṃloḍitā lubdhaiḥ prāyaśo dharmasetavaḥ |
pradīptamiva celāntaṃ kastaṃ deśaṃ na saṃtyajet

यत्र धर्ममनाशङ्काश्चरेयुर्वीतमत्सराः ।
भवेत्तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु

yatra dharmamanāśaṅkāścareyurvītamatsarāḥ |
bhavettatra vaseccaiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu

धर्ममर्थनिमित्तं च चरेयुर्यत्र मानवाः ।
न ताननुवसेज्जातु ते हि पापकृतो जनाः

dharmamarthanimittaṃ ca careyuryatra mānavāḥ |
na tānanuvasejjātu te hi pāpakṛto janāḥ

कर्मणां यत्र पापेन वर्तन्ते जीवितेप्सवः ।
व्यवधावेत्ततस्तूर्णं ससर्पाच्छरणादिव

karmaṇāṃ yatra pāpena vartante jīvitepsavaḥ |
vyavadhāvettatastūrṇaṃ sasarpāccharaṇādiva

येन खट्वां समारूढः कर्मणाऽनुशयी भवेत् ।
आदितस्तन्न कर्तव्यमिच्छता भवमात्मनः

yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ karmaṇā'nuśayī bhavet |
āditastanna kartavyamicchatā bhavamātmanaḥ

यत्र राजा च राज्ञश्च पुरुषाः प्रत्यनन्तराः ।
कुटुम्बिनामग्रभुजस्त्यजेत्तद्राष्ट्रमात्मवान्

yatra rājā ca rājñaśca puruṣāḥ pratyanantarāḥ |
kuṭumbināmagrabhujastyajettadrāṣṭramātmavān

श्रोत्रियास्त्वग्रभोक्तारो धर्मनित्याः सनातनाः ।
याजनाध्यापने युक्ता यत्र तद्राष्ट्रमावसेत्

śrotriyāstvagrabhoktāro dharmanityāḥ sanātanāḥ |
yājanādhyāpane yuktā yatra tadrāṣṭramāvaset

स्वाहास्वधावषट्‌कारा यत्र सम्यगनुष्ठिताः ।
अजस्रं चैव वर्तन्ते वसेत्तत्राविचारयन्

svāhāsvadhāvaṣaṭ‌kārā yatra samyaganuṣṭhitāḥ |
ajasraṃ caiva vartante vasettatrāvicārayan

अशुचीन्यत्र पश्येत ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान् ।
त्यजेत्तद्राष्ट्रमासन्नमुपसृष्टमिवामिषम्

aśucīnyatra paśyeta brāhmaṇānvṛttikarśitān |
tyajettadrāṣṭramāsannamupasṛṣṭamivāmiṣam

प्रीयमाणा नरा यत्र प्रयच्छेयुरयाचिताः ।
स्वस्थचित्तो वसेत्तत्र कृतकृत्य इवात्मवान्

prīyamāṇā narā yatra prayaccheyurayācitāḥ |
svasthacitto vasettatra kṛtakṛtya ivātmavān

दण्डो यत्राविनीतेषु सत्कारश्च कृतात्मसु ।
चरेत्तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु

daṇḍo yatrāvinīteṣu satkāraśca kṛtātmasu |
carettatra vaseccaiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu

उपसृष्टेषु दान्तेषु दुराचारेषु साधुषु ।
अविनीतेषु लुब्धेषु सुमहद्दण्डधारणम्

upasṛṣṭeṣu dānteṣu durācāreṣu sādhuṣu |
avinīteṣu lubdheṣu sumahaddaṇḍadhāraṇam

यत्र राजा धर्मनित्यो राज्यं धर्मेण पालयेत् ।
अपास्य कामान्कामेशो वसेत्तत्राविचारयन्

yatra rājā dharmanityo rājyaṃ dharmeṇa pālayet |
apāsya kāmānkāmeśo vasettatrāvicārayan

यथाशीला हि राजानः सर्वान्विषयवासिनः ।
श्रेयसा योजयत्याशु श्रेयसि प्रत्युपस्थिते

yathāśīlā hi rājānaḥ sarvānviṣayavāsinaḥ |
śreyasā yojayatyāśu śreyasi pratyupasthite

पृच्छतस्ते मया तात श्रेय एतदुदाहृतम् ।
न हि शक्यं प्रधानेन श्रेयः सङ्ख्यातुमात्मनः

pṛcchataste mayā tāta śreya etadudāhṛtam |
na hi śakyaṃ pradhānena śreyaḥ saṅkhyātumātmanaḥ

एवं प्रवर्तमानस्य वृत्तिं प्राणिहितात्मनः ।
तपसैवेह बहुलं श्रेयो व्यक्तं भविष्यति

evaṃ pravartamānasya vṛttiṃ prāṇihitātmanaḥ |
tapasaiveha bahulaṃ śreyo vyaktaṃ bhaviṣyati