अध्याय 288: वृत्र का वध और इन्द्र के पीछे ब्रह्महत्या

वृत्रस्य तु महाराज ज्वराविष्टस्य सर्वशः ।
अभवन्यानि लिङ्गानि शरीरे तानि मे शृणु

vṛtrasya tu mahārāja jvarāviṣṭasya sarvaśaḥ |
abhavanyāni liṅgāni śarīre tāni me śṛṇu

ज्वलितास्योऽभवद्धोरो वैवर्ण्यं चागमत्परम् ।
गात्रकम्पश्च सुमहाञ्श्वासश्चाप्यभवन्महान्

jvalitāsyo'bhavaddhoro vaivarṇyaṃ cāgamatparam |
gātrakampaśca sumahāñśvāsaścāpyabhavanmahān

रोमहर्षश्च तीव्रोऽभून्निःश्वासश्च महान्नृप ।
शिवा चाशिवसंकाशा तस्य वक्रात्सुदारुणा

romaharṣaśca tīvro'bhūnniḥśvāsaśca mahānnṛpa |
śivā cāśivasaṃkāśā tasya vakrātsudāruṇā

निष्पपात महाघोरा स्मृतिर्नष्टास्य भारत ।
उत्काश्च ज्वलितास्तस्य दीप्ताः पार्श्वे प्रपेदिरे

niṣpapāta mahāghorā smṛtirnaṣṭāsya bhārata |
utkāśca jvalitāstasya dīptāḥ pārśve prapedire

गृध्राः कङ्का बलाकाश्च वाचोऽमुञ्चन्सुदारुणाः ।
वृत्रस्योपरि संहृष्टाश्चक्रवत्परिबभ्रमुः

gṛdhrāḥ kaṅkā balākāśca vāco'muñcansudāruṇāḥ |
vṛtrasyopari saṃhṛṣṭāścakravatparibabhramuḥ

ततस्तं रथमास्थाय देवाप्यायित आहवे ।
वज्रोद्यतकरः शक्रस्तं दैत्यं प्रत्यवैक्षत

tatastaṃ rathamāsthāya devāpyāyita āhave |
vajrodyatakaraḥ śakrastaṃ daityaṃ pratyavaikṣata

अमानुषमथो नादं स मुमोच महासुरः ।
व्यजृम्भच्चैव राजेन्द्र तीव्रज्वरसमन्वितः

amānuṣamatho nādaṃ sa mumoca mahāsuraḥ |
vyajṛmbhaccaiva rājendra tīvrajvarasamanvitaḥ

अथास्य जृम्भतः शक्रस्ततो वज्रमवासृजत् ।
स वज्रः सुमहातेजा कालान्तकयमोपमः

athāsya jṛmbhataḥ śakrastato vajramavāsṛjat |
sa vajraḥ sumahātejā kālāntakayamopamaḥ

क्षिप्रमेव महाकायं वृत्रं दैत्यमपातयत् ।
ततो नादः समभवत्पुनरेव समन्ततः

kṣiprameva mahākāyaṃ vṛtraṃ daityamapātayat |
tato nādaḥ samabhavatpunareva samantataḥ

वृत्रं विनिहितं दृष्ट्वा देवानां भरतर्षभ ।
वृत्रं तु हत्वा मघवा दानवारिर्महायशाः

vṛtraṃ vinihitaṃ dṛṣṭvā devānāṃ bharatarṣabha |
vṛtraṃ tu hatvā maghavā dānavārirmahāyaśāḥ

वज्रेण विष्णुयुक्तेन दिवमेव समाविशत् ।
अथ वृत्रस्य कौरव्य शरीरादभिनिःसृता

vajreṇa viṣṇuyuktena divameva samāviśat |
atha vṛtrasya kauravya śarīrādabhiniḥsṛtā

ब्रह्महत्या महाघोरा रौद्रा लोकभयावहा ।
करालदशना भीमा विकृता कृष्णपिङ्गला

brahmahatyā mahāghorā raudrā lokabhayāvahā |
karāladaśanā bhīmā vikṛtā kṛṣṇapiṅgalā

प्रकीर्णमूर्धजा चैव घोरनेत्रा च भारत ।
कपालमालिनी चैव कृत्येव भरतर्षभ

prakīrṇamūrdhajā caiva ghoranetrā ca bhārata |
kapālamālinī caiva kṛtyeva bharatarṣabha

रुधिरार्द्रा च धर्मज्ञ चीरवल्कलवासिनी ।
साऽभिनिष्क्रम्य राजेन्द्र तादृग्रृपा भयावहा

rudhirārdrā ca dharmajña cīravalkalavāsinī |
sā'bhiniṣkramya rājendra tādṛgrṛpā bhayāvahā

वज्रिणं मृगयामास तदा भरतसत्तम ।
कस्यचित्त्वथ कालस्य वृत्रहा कुरुनन्दन

vajriṇaṃ mṛgayāmāsa tadā bharatasattama |
kasyacittvatha kālasya vṛtrahā kurunandana

स्वर्गायाभिमुखः प्रायाल्लोकानां हितकाम्यया ।
सा विनिःसरमाणं तु दृष्ट्वा शक्रं महौजसम्

svargāyābhimukhaḥ prāyāllokānāṃ hitakāmyayā |
sā viniḥsaramāṇaṃ tu dṛṣṭvā śakraṃ mahaujasam

कण्ठे जग्राह देवेन्द्रं सुलग्ना चाभवत्तदा ।
स हि तस्मिन्समुत्पन्ने ब्रह्मवध्याकृते भये

kaṇṭhe jagrāha devendraṃ sulagnā cābhavattadā |
sa hi tasminsamutpanne brahmavadhyākṛte bhaye

नलिन्या विसमध्यस्थ उवासाब्दगणान्बहून् ।
अनुसृत्य तु यत्नात्स तया वै ब्रह्महत्यया

nalinyā visamadhyastha uvāsābdagaṇānbahūn |
anusṛtya tu yatnātsa tayā vai brahmahatyayā

तदा गृहीतः कौरव्य निस्तेजाः समपद्यत ।
तस्या व्यपोहने शक्रः परं यत्नं चकार ह

tadā gṛhītaḥ kauravya nistejāḥ samapadyata |
tasyā vyapohane śakraḥ paraṃ yatnaṃ cakāra ha

न चाशकत्तां देवेन्द्रो ब्रह्मवध्यां व्यपोहितुम् ।
गृहीत एव तु तया देवेन्द्रो भरतर्षभ

na cāśakattāṃ devendro brahmavadhyāṃ vyapohitum |
gṛhīta eva tu tayā devendro bharatarṣabha

पितामहमुपागम्य शिरसा प्रत्यपूजयत् ।
ज्ञात्वा गृहीतं शक्रं स द्विजप्रवरवध्यया

pitāmahamupāgamya śirasā pratyapūjayat |
jñātvā gṛhītaṃ śakraṃ sa dvijapravaravadhyayā

ब्रह्मा स चिन्तयामास तदा भरतसत्तम ।
तामुवाच महाबाहो ब्रह्मवध्यां पितामहः

brahmā sa cintayāmāsa tadā bharatasattama |
tāmuvāca mahābāho brahmavadhyāṃ pitāmahaḥ

स्वरेण मधुरेणाथ सान्त्वयन्निव भारत ।
मुच्यतां त्रिदशेन्द्रोयं मत्प्रियं कुरु भामिनी

svareṇa madhureṇātha sāntvayanniva bhārata |
mucyatāṃ tridaśendroyaṃ matpriyaṃ kuru bhāminī

ब्रूहि किं ते करोम्यद्य कामं किं त्वमिहेच्छसि

brūhi kiṃ te karomyadya kāmaṃ kiṃ tvamihecchasi

ब्रह्महत्योवाच । 12-
त्रिलोकपूजिते देवे प्रीते त्रैलोक्यकर्तरि ।
कृतमेव हि मन्यामि निवासं तु विधत्स्व मे

brahmahatyovāca | 12-
trilokapūjite deve prīte trailokyakartari |
kṛtameva hi manyāmi nivāsaṃ tu vidhatsva me

त्वया कृतेयं मर्यादा लोकसंरक्षणार्थिना ।
स्थापना वै सुमहती त्वया देव प्रवर्तिता

tvayā kṛteyaṃ maryādā lokasaṃrakṣaṇārthinā |
sthāpanā vai sumahatī tvayā deva pravartitā

प्रीते तु त्वयि धर्मज्ञ सर्वलोकेश्वर प्रभो ।
शक्रादपगमिष्यामि निवासं संविधत्स्व मे

prīte tu tvayi dharmajña sarvalokeśvara prabho |
śakrādapagamiṣyāmi nivāsaṃ saṃvidhatsva me

तथेति तां प्राह तदा ब्रह्मवध्यां पितामहः ।
उपायतः स शक्रस्य ब्रह्मवध्यां व्यपोहितुम्

tatheti tāṃ prāha tadā brahmavadhyāṃ pitāmahaḥ |
upāyataḥ sa śakrasya brahmavadhyāṃ vyapohitum

ततः स्वयंभुवा ध्यातस्तत्र वह्निर्महात्मना ।
ब्रह्माणमुपसंगम्य ततो वचनमब्रवीत्

tataḥ svayaṃbhuvā dhyātastatra vahnirmahātmanā |
brahmāṇamupasaṃgamya tato vacanamabravīt

प्राप्तोऽस्मि भगवन्देव त्वत्सकाशमनिन्दित् ।
यत्कर्तव्यं मया देव तद्भवान्वक्तुमर्हति

prāpto'smi bhagavandeva tvatsakāśamanindit |
yatkartavyaṃ mayā deva tadbhavānvaktumarhati

ब्रह्मोवाच ।
बहुधा विभजिष्यामि ब्रह्मवध्यामिमामहम् ।
शक्रस्याद्य विमोक्षार्थं चतुर्भागं प्रतीच्छ वै

brahmovāca |
bahudhā vibhajiṣyāmi brahmavadhyāmimāmaham |
śakrasyādya vimokṣārthaṃ caturbhāgaṃ pratīccha vai

मम मोक्षस्य कोऽन्तो वै ब्रह्मन्ध्यायस्व वै प्रभो ।
एतदिच्छामि विज्ञातुं तत्वतो लोकपूजित

mama mokṣasya ko'nto vai brahmandhyāyasva vai prabho |
etadicchāmi vijñātuṃ tatvato lokapūjita

ब्रह्मोवाच ।
यस्त्वां ज्वलन्तमासाद्य स्वयं वै मानवः क्वचित् ।
बीजौषधिरसैर्वह्ने न यक्ष्यति तमोवृतः

brahmovāca |
yastvāṃ jvalantamāsādya svayaṃ vai mānavaḥ kvacit |
bījauṣadhirasairvahne na yakṣyati tamovṛtaḥ

तमेषा यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति ।
ब्रह्मवध्या हव्यवाह व्येतु ते मानसो ज्वरः

tameṣā yāsyati kṣipraṃ tatraiva ca nivatsyati |
brahmavadhyā havyavāha vyetu te mānaso jvaraḥ

इत्युक्तः प्रतिजग्राह तद्वचो हव्यकव्यभुक् ।
पितामहस्य भगवांस्तथा च तदभूत्प्रभो

ityuktaḥ pratijagrāha tadvaco havyakavyabhuk |
pitāmahasya bhagavāṃstathā ca tadabhūtprabho

ततो वृक्षौषधितृणं समाहूय पितामहः ।
इममर्थं महाराज वक्तुं समुपचक्रमे

tato vṛkṣauṣadhitṛṇaṃ samāhūya pitāmahaḥ |
imamarthaṃ mahārāja vaktuṃ samupacakrame

इयं पुत्रादनुप्राप्ता ब्रह्महत्या महाभया ।
पुरुहूतं चतुर्थांशमस्या यूयं प्रतीच्छत

iyaṃ putrādanuprāptā brahmahatyā mahābhayā |
puruhūtaṃ caturthāṃśamasyā yūyaṃ pratīcchata

ततो वृक्षौषधितृणं तथैवोक्तं यथातथम् ।
व्यथितं वह्निवद्राजन्ब्रह्माणमिदमब्रवीत्

tato vṛkṣauṣadhitṛṇaṃ tathaivoktaṃ yathātatham |
vyathitaṃ vahnivadrājanbrahmāṇamidamabravīt

अस्माकं ब्रह्मवध्यायाः कोऽन्तो लोकपितामह ।
स्वभावनिहतानस्मान्न पुनर्हन्तुमर्हसि

asmākaṃ brahmavadhyāyāḥ ko'nto lokapitāmaha |
svabhāvanihatānasmānna punarhantumarhasi

वयमग्निं तथा शीतं वर्षं च पवनेरितम् ।
सहामः सततं देव तथा च्छेदनभेदने

vayamagniṃ tathā śītaṃ varṣaṃ ca pavaneritam |
sahāmaḥ satataṃ deva tathā cchedanabhedane

ब्रह्मवध्यामिमामद्य भवतः शासनाद्वयम् ।
ग्रहीष्यामस्त्रिलोकेश मोक्षं चिन्तयतां भवान् ।

brahmavadhyāmimāmadya bhavataḥ śāsanādvayam |
grahīṣyāmastrilokeśa mokṣaṃ cintayatāṃ bhavān |

ब्रह्मोवाच ।
पर्वकाले तु संप्राप्ते यो वै छेदनभेदनम् ।
करिष्यति नरो मोहात्तमेषाऽनुगमिष्यति

brahmovāca |
parvakāle tu saṃprāpte yo vai chedanabhedanam |
kariṣyati naro mohāttameṣā'nugamiṣyati

ततो वृक्षौषधितृणमेवमुक्तं महात्मना ।
ब्रह्माणमभिसंपूज्य जगामाशु यथागतम्

tato vṛkṣauṣadhitṛṇamevamuktaṃ mahātmanā |
brahmāṇamabhisaṃpūjya jagāmāśu yathāgatam

आहूयाप्सरसो देवस्ततो लोकपितामहः ।
वाचा मधुरया प्राह सान्त्वयन्निव भारत

āhūyāpsaraso devastato lokapitāmahaḥ |
vācā madhurayā prāha sāntvayanniva bhārata

इयमिन्द्रादनुप्राप्ता ब्रह्मवध्या वराङ्गनाः ।
चतुर्थमस्या भागांशं मयोक्ताः संप्रतीच्छत

iyamindrādanuprāptā brahmavadhyā varāṅganāḥ |
caturthamasyā bhāgāṃśaṃ mayoktāḥ saṃpratīcchata

ग्रहणे कृतबुद्धीनां देवेश तव शासनात् ।
मोक्षं समयतोऽस्माकं चिन्तयस्व पितामह

grahaṇe kṛtabuddhīnāṃ deveśa tava śāsanāt |
mokṣaṃ samayato'smākaṃ cintayasva pitāmaha

ब्रह्मोवाच ।
रजस्वलासु नारीषु यो वै मैथुनमाचरेत् ।
तमेषा यास्यति क्षिप्रं व्येतु वो मानसो ज्वरः

brahmovāca |
rajasvalāsu nārīṣu yo vai maithunamācaret |
tameṣā yāsyati kṣipraṃ vyetu vo mānaso jvaraḥ

तथेति हृष्टमनस इत्युक्त्वाऽऽप्सरसां गणाः ।
स्वानि स्थानानि संप्राप्य रेमिरे भरतर्षभ

tatheti hṛṣṭamanasa ityuktvā''psarasāṃ gaṇāḥ |
svāni sthānāni saṃprāpya remire bharatarṣabha

ततस्त्रिलोककृद्देवः पुनरेव महातपाः ।
अथः संचिन्तयामास ध्यातास्ताश्चाप्यथागमन्

tatastrilokakṛddevaḥ punareva mahātapāḥ |
athaḥ saṃcintayāmāsa dhyātāstāścāpyathāgaman

तास्तु सर्वाः समागम्य ब्रह्माणममितौजसम् ।
इदमूचुर्वचो राजन्प्रणिपत्य पितामहम्

tāstu sarvāḥ samāgamya brahmāṇamamitaujasam |
idamūcurvaco rājanpraṇipatya pitāmaham

इमाः स्म देव संप्राप्तास्त्वत्सकाशमरिंदम् ।
शासनात्तव लोकेश समाज्ञापय नः प्रभो

imāḥ sma deva saṃprāptāstvatsakāśamariṃdam |
śāsanāttava lokeśa samājñāpaya naḥ prabho

ब्रह्मोवाच ।
इयं वृत्रादनुप्राप्ता पुरुहूतं महाभया ।
ब्रह्मवध्या चतुर्थांशमस्या यूयं प्रतीच्छत

brahmovāca |
iyaṃ vṛtrādanuprāptā puruhūtaṃ mahābhayā |
brahmavadhyā caturthāṃśamasyā yūyaṃ pratīcchata

एवं भवतु लोकेश यथा वदसि नः प्रभो ।
मोक्षं समयतोऽस्माकं संचिन्तयितुमर्हसि

evaṃ bhavatu lokeśa yathā vadasi naḥ prabho |
mokṣaṃ samayato'smākaṃ saṃcintayitumarhasi

त्वं हि देवेश सर्वस्य जगतः परमा गतिः ।
कोऽन्यः प्रसाद्यो हि भवेद्यः कृच्छ्रान्नः समुद्धरेत्

tvaṃ hi deveśa sarvasya jagataḥ paramā gatiḥ |
ko'nyaḥ prasādyo hi bhavedyaḥ kṛcchrānnaḥ samuddharet

ब्रह्मोवाच ।
अल्पा इति मतिं कृत्वा यो नरो बुद्धिमोहितः ।
श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि युष्मासु प्रतिमोक्ष्यति

brahmovāca |
alpā iti matiṃ kṛtvā yo naro buddhimohitaḥ |
śleṣmamūtrapurīṣāṇi yuṣmāsu pratimokṣyati

तमियं यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति ।
तथा वो भविता मोक्ष इति सत्यं ब्रवीमि वः

tamiyaṃ yāsyati kṣipraṃ tatraiva ca nivatsyati |
tathā vo bhavitā mokṣa iti satyaṃ bravīmi vaḥ

ततो विमुच्य देवेन्द्रं ब्रह्मवध्या युधिष्ठिर ।
यथा निसृष्टं तं वासमगमद्देवशासनात्

tato vimucya devendraṃ brahmavadhyā yudhiṣṭhira |
yathā nisṛṣṭaṃ taṃ vāsamagamaddevaśāsanāt

एवं शक्रेण संप्राप्ता ब्रह्मवध्या जनाधिप ।
पितामहमनुज्ञाप्य सोऽश्वमेधमकल्पयत्

evaṃ śakreṇa saṃprāptā brahmavadhyā janādhipa |
pitāmahamanujñāpya so'śvamedhamakalpayat

श्रूयते च महाराज संप्राप्ता वासवेन वै ।
ब्रह्मवध्या ततः शुद्धिं हयमेधेन लब्धवान्

śrūyate ca mahārāja saṃprāptā vāsavena vai |
brahmavadhyā tataḥ śuddhiṃ hayamedhena labdhavān

समवाप्य श्रियं देवो हत्वाऽरींश्च सहस्रशः ।
प्रहर्षमतुलं लेभे वासवः पृथिवीपते

samavāpya śriyaṃ devo hatvā'rīṃśca sahasraśaḥ |
praharṣamatulaṃ lebhe vāsavaḥ pṛthivīpate

वृत्रस्य रुधिराच्चैव बुद्बुदाः पार्थ जज्ञिरे ।
द्विजातिभिरभक्ष्यास्ते दीक्षितैश्च तपोधनैः

vṛtrasya rudhirāccaiva budbudāḥ pārtha jajñire |
dvijātibhirabhakṣyāste dīkṣitaiśca tapodhanaiḥ

सर्वावस्थं त्वमप्येषां द्विजातीनां प्रियं कुरु ।
इमे हि भूतले देवाः प्रथिताः कुरुनन्दन

sarvāvasthaṃ tvamapyeṣāṃ dvijātīnāṃ priyaṃ kuru |
ime hi bhūtale devāḥ prathitāḥ kurunandana

एवं शक्रेण कौरव्य बुद्धिसौक्ष्म्यान्महासुरः ।
उपायपूर्वं निहतो वृत्रो ह्यमिततेजसा

evaṃ śakreṇa kauravya buddhisaukṣmyānmahāsuraḥ |
upāyapūrvaṃ nihato vṛtro hyamitatejasā

एवं त्वमपि कौन्तेय पृथिव्यामपराजितः ।
भविष्यसि यथा देवः शतक्रतुरमित्रहा

evaṃ tvamapi kaunteya pṛthivyāmaparājitaḥ |
bhaviṣyasi yathā devaḥ śatakraturamitrahā

ये तु शक्रकथां दिव्यामिमां पर्वसुपर्वसु ।
विप्रमध्ये वदिष्यन्ति न ते प्राप्स्यन्ति किल्विषं

ye tu śakrakathāṃ divyāmimāṃ parvasuparvasu |
vipramadhye vadiṣyanti na te prāpsyanti kilviṣaṃ

इत्येतद्वृत्रमाश्रित्य शक्रस्यात्यद्भुतं महत् ।
कथितं कर्म ते तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

ityetadvṛtramāśritya śakrasyātyadbhutaṃ mahat |
kathitaṃ karma te tāta kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

पाठभेदः
वृत्रस्य रुधिराच्चैव शिखण्डाः पार्थ जज्ञिरे ।
द्विजातिभिरभक्ष्यास्ते दीक्षितैश्च तपोधनैः

pāṭhabhedaḥ
vṛtrasya rudhirāccaiva śikhaṇḍāḥ pārtha jajñire |
dvijātibhirabhakṣyāste dīkṣitaiśca tapodhanaiḥ