अध्याय 287: शिव की सहायता से इन्द्र का वृत्र से युद्ध

अहो धर्मिष्ठता तस्य वृत्रस्यामिततेजसः ।
यस्य विज्ञानमतुलं विष्णोर्भक्तिश्च तादृशी

aho dharmiṣṭhatā tasya vṛtrasyāmitatejasaḥ |
yasya vijñānamatulaṃ viṣṇorbhaktiśca tādṛśī

दुर्विज्ञेयमिदं तस्य विष्णोरमिततेजसः ।
कथं वा राजशार्दूल पदं तु ज्ञातवानसौ

durvijñeyamidaṃ tasya viṣṇoramitatejasaḥ |
kathaṃ vā rājaśārdūla padaṃ tu jñātavānasau

भवता कथितं ह्येतच्छ्रद्दधे चाहमच्युत ।
भूयश्च मे समुत्पन्ना बुद्धिरव्यक्तदर्शना

bhavatā kathitaṃ hyetacchraddadhe cāhamacyuta |
bhūyaśca me samutpannā buddhiravyaktadarśanā

कथं विनिहतो वृत्रः शक्रेण भरतर्षभ ।
धार्मिको विष्णुभक्तश्च तत्त्वज्ञश्च तदन्वये

kathaṃ vinihato vṛtraḥ śakreṇa bharatarṣabha |
dhārmiko viṣṇubhaktaśca tattvajñaśca tadanvaye

एतन्मे संशयं ब्रूहि पृच्छते भरतर्षभ ।
वृत्रः स राजशार्दूल यथा शक्रेण निर्जितः

etanme saṃśayaṃ brūhi pṛcchate bharatarṣabha |
vṛtraḥ sa rājaśārdūla yathā śakreṇa nirjitaḥ

यथा चैवाभवद्युद्धं तच्चाचक्ष्व पितामह ।
विस्तरेण महाबाहो परं कौतूहलं हि मे

yathā caivābhavadyuddhaṃ taccācakṣva pitāmaha |
vistareṇa mahābāho paraṃ kautūhalaṃ hi me

रथेनेन्द्रः प्रयातो वै सार्धं सुरगणैः पुरा ।
ददर्शाथाग्रतो वृत्रं धिष्ठितं पर्वतोपमम्

rathenendraḥ prayāto vai sārdhaṃ suragaṇaiḥ purā |
dadarśāthāgrato vṛtraṃ dhiṣṭhitaṃ parvatopamam

योजनानां शतान्यूर्ध्वं पञ्चोन्छ्रितमरिंदम् ।
शतानि विस्तरेणाथ त्रीणि चाभ्यधिकानि वै

yojanānāṃ śatānyūrdhvaṃ pañconchritamariṃdam |
śatāni vistareṇātha trīṇi cābhyadhikāni vai

तत्प्रेक्ष्य तादृशं रूपं त्रैलोक्येनापि दुर्जयम् ।
वृत्रस्य देवाः संत्रस्ता न शान्तिमुपलेभिरे

tatprekṣya tādṛśaṃ rūpaṃ trailokyenāpi durjayam |
vṛtrasya devāḥ saṃtrastā na śāntimupalebhire

शक्रस्य तु तदा राजन्नूरुस्तम्भो व्यजायत ।
भयाद्वृत्रस्य सहसा दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तमम्

śakrasya tu tadā rājannūrustambho vyajāyata |
bhayādvṛtrasya sahasā dṛṣṭvā tadrūpamuttamam

ततो नादः समभवद्वादित्राणां च निःस्वनः ।
देवासुराणां सर्वेषां तस्मिन्युद्धे ह्युपस्थिते

tato nādaḥ samabhavadvāditrāṇāṃ ca niḥsvanaḥ |
devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ tasminyuddhe hyupasthite

अथ वृत्रस्य कौरव्य दृष्ट्वा शक्रमवस्थितम् ।
न संभ्रमो न भीः काचिदास्था वा समजायत

atha vṛtrasya kauravya dṛṣṭvā śakramavasthitam |
na saṃbhramo na bhīḥ kācidāsthā vā samajāyata

ततः समभवद्युद्धं त्रैलोक्यस्य भयंकरम् ।
शक्रस्य च सुरेन्द्रस्य वृत्रस्य च महात्मनः

tataḥ samabhavadyuddhaṃ trailokyasya bhayaṃkaram |
śakrasya ca surendrasya vṛtrasya ca mahātmanaḥ

असिभिः पट्टसैः शूलैः शक्तितोमरम्रुद्गरैः ।
शिलाभिर्विविधाभिश्च कार्मुकैश्च महास्वनैः

asibhiḥ paṭṭasaiḥ śūlaiḥ śaktitomaramrudgaraiḥ |
śilābhirvividhābhiśca kārmukaiśca mahāsvanaiḥ

अस्त्रैश्च विविर्धौर्दिव्यैः पावकोल्काभिरेव च ।
देवासुरैस्ततः सैन्यैः सर्वमासीत्समाकुलम्

astraiśca vivirdhaurdivyaiḥ pāvakolkābhireva ca |
devāsuraistataḥ sainyaiḥ sarvamāsītsamākulam

पितामहपुरोगाश्च सर्वे देवगणास्तदा ।
ऋषयश्च महाभागास्तद्युद्धं द्रष्टुमागमन्

pitāmahapurogāśca sarve devagaṇāstadā |
ṛṣayaśca mahābhāgāstadyuddhaṃ draṣṭumāgaman

विमानाग्र्यैर्महाराज सिद्धाश्च भरतर्षभ ।
गन्धर्वाश्च विमानाग्रैरप्सरोभिः समागमन्

vimānāgryairmahārāja siddhāśca bharatarṣabha |
gandharvāśca vimānāgrairapsarobhiḥ samāgaman

ततोऽन्तरिक्षमावृत्य वृत्रो धर्मभूतां वरः ।
अश्मवर्षेण देवेन्द्रं सर्वतः समवाकिरत्

tato'ntarikṣamāvṛtya vṛtro dharmabhūtāṃ varaḥ |
aśmavarṣeṇa devendraṃ sarvataḥ samavākirat

ततो देवगणाः क्रुद्धाः सर्वतः शरवृष्टिभिः ।
अश्मवर्षमपोहन्त वृत्रप्रेरितमाहवे

tato devagaṇāḥ kruddhāḥ sarvataḥ śaravṛṣṭibhiḥ |
aśmavarṣamapohanta vṛtrapreritamāhave

वृत्रस्तु कुरुशार्दूल महामायो महाबलः ।
मोहयामास देवेन्द्रं मायायुद्धेन सर्वशः

vṛtrastu kuruśārdūla mahāmāyo mahābalaḥ |
mohayāmāsa devendraṃ māyāyuddhena sarvaśaḥ

तस्य वृत्रार्दितस्याथ मोह आसीच्छतक्रतोः ।
रथन्तरेण तं तत्र वसिष्ठः समबोधयत्

tasya vṛtrārditasyātha moha āsīcchatakratoḥ |
rathantareṇa taṃ tatra vasiṣṭhaḥ samabodhayat

देवश्रेष्ठोऽस्ति देवेन्द्र दैत्यासुरनिबर्हण ।
त्रैलोक्यबलसंयुक्तः कस्माच्छक्र विषीदसि

devaśreṣṭho'sti devendra daityāsuranibarhaṇa |
trailokyabalasaṃyuktaḥ kasmācchakra viṣīdasi

एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवश्चैव जगत्पतिः ।
सोमश्च भगवान्देवः सर्वे च परमर्षयः

eṣa brahmā ca viṣṇuśca śivaścaiva jagatpatiḥ |
somaśca bhagavāndevaḥ sarve ca paramarṣayaḥ

समुद्विग्नं समीक्ष्य त्वां स्वस्तीत्यूचुर्जयाय ते ।
मा कार्षीः कश्मलं शक्र कश्चिदेवेतरो यथा ।
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा जहि शत्रून्सुराधिप

samudvignaṃ samīkṣya tvāṃ svastītyūcurjayāya te |
mā kārṣīḥ kaśmalaṃ śakra kaścidevetaro yathā |
āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā jahi śatrūnsurādhipa

एष लोकगुरुस्त्र्यक्षः सर्वलोकनमस्कृतः ।
निरीक्षते त्वां भगवांस्त्यज मोहं सुराधिप

eṣa lokagurustryakṣaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ |
nirīkṣate tvāṃ bhagavāṃstyaja mohaṃ surādhipa

एते ब्रह्मर्षयश्चैव बृहस्पतिपुरोगमाः ।
स्तवेन शक्र दिव्येन स्तुवन्ति त्वां जयाय वै

ete brahmarṣayaścaiva bṛhaspatipurogamāḥ |
stavena śakra divyena stuvanti tvāṃ jayāya vai

एवं संबोध्यमानस्य वसिष्ठेन महात्मना ।
अतीव वासवस्यासीद्बलमुत्तमतेजसः

evaṃ saṃbodhyamānasya vasiṣṭhena mahātmanā |
atīva vāsavasyāsīdbalamuttamatejasaḥ

ततो बुद्धिमुपागम्य भगवान्पाकशासनः ।
योगेन महता युक्तस्तां मायां व्यपकर्षत

tato buddhimupāgamya bhagavānpākaśāsanaḥ |
yogena mahatā yuktastāṃ māyāṃ vyapakarṣata

ततोऽङ्गिरः सुतः श्रीमांस्ते चैव सुमहर्षयः ।
दृष्ट्वा वृत्रस्य विक्रान्तुमुपागम्य महेश्वरम्

tato'ṅgiraḥ sutaḥ śrīmāṃste caiva sumaharṣayaḥ |
dṛṣṭvā vṛtrasya vikrāntumupāgamya maheśvaram

ऊचुर्वृत्रविनाशार्थं लोकानां हितकाम्यया ।
ततो भगवतस्तेजो ज्वरो भूत्वा जगत्पतेः

ūcurvṛtravināśārthaṃ lokānāṃ hitakāmyayā |
tato bhagavatastejo jvaro bhūtvā jagatpateḥ

समाविशत्तदा रौद्रं वृत्रं लोकपतिं तदा ।
विष्णुश्च भगवान्देवः सर्वलोकाभिपूजितः

samāviśattadā raudraṃ vṛtraṃ lokapatiṃ tadā |
viṣṇuśca bhagavāndevaḥ sarvalokābhipūjitaḥ

ऐन्द्रं समाविशुद्वज्रं लोकसंरक्षणे रतः ।
ततो बृहस्पतिर्धीमानुपागम्य शतक्रतुम् ।
वसिष्ठश्च महातेजाः सर्वे च परमर्षयः

aindraṃ samāviśudvajraṃ lokasaṃrakṣaṇe rataḥ |
tato bṛhaspatirdhīmānupāgamya śatakratum |
vasiṣṭhaśca mahātejāḥ sarve ca paramarṣayaḥ

ते समासाद्य वरदं वासवं लोकपूजितम् ।
ऊचुरेकाग्रमनसो जहि वृत्रमिति प्रभो

te samāsādya varadaṃ vāsavaṃ lokapūjitam |
ūcurekāgramanaso jahi vṛtramiti prabho

एष वृत्रो महाञ्शक्रे बलेन महता वृतः ।
विश्वात्मा सर्वगश्चैव बहुमायश्च विश्रुतः

eṣa vṛtro mahāñśakre balena mahatā vṛtaḥ |
viśvātmā sarvagaścaiva bahumāyaśca viśrutaḥ

तदेनमसुरश्रेष्ठं त्रैलोक्येनापि दुर्जयम् ।
जहि त्वं योगमास्थाय मावमंस्थाः सुरेश्वर

tadenamasuraśreṣṭhaṃ trailokyenāpi durjayam |
jahi tvaṃ yogamāsthāya māvamaṃsthāḥ sureśvara

अनेन हि तपस्तप्तं बलार्थममराधिप ।
षष्टिं वर्षसहस्राणि ब्रह्मा चास्मै वरं ददौ

anena hi tapastaptaṃ balārthamamarādhipa |
ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi brahmā cāsmai varaṃ dadau

महत्त्वं योगिनां चैव महामायत्वमेव च ।
महाबलत्वं च तथा तेजश्चाग्र्यं सुरेश्वर

mahattvaṃ yogināṃ caiva mahāmāyatvameva ca |
mahābalatvaṃ ca tathā tejaścāgryaṃ sureśvara

एतत्त्वां मामकं तेजः समाविशति वासव ।
वृत्रमेवं त्ववध्यं तं वज्रेण जहि दानवम्

etattvāṃ māmakaṃ tejaḥ samāviśati vāsava |
vṛtramevaṃ tvavadhyaṃ taṃ vajreṇa jahi dānavam

भगवंस्त्वत्प्रसादेन दितिजं सुदुरासदम् ।
वज्रेण निहनिष्यामि पश्यतस्ते सुरर्षभ

bhagavaṃstvatprasādena ditijaṃ sudurāsadam |
vajreṇa nihaniṣyāmi paśyataste surarṣabha

आविश्यमाने दैत्ये तु ज्वरेणाथ महासुरे ।
देवतानामृषीणां च हर्षान्नादो महानभूत्

āviśyamāne daitye tu jvareṇātha mahāsure |
devatānāmṛṣīṇāṃ ca harṣānnādo mahānabhūt

ततो दुन्दुभयश्चैव शङ्ख्याश्च सुमहास्वनाः ।
मुरजा डिण्डिभाश्चैव प्रावाद्यन्त सहस्रशः

tato dundubhayaścaiva śaṅkhyāśca sumahāsvanāḥ |
murajā ḍiṇḍibhāścaiva prāvādyanta sahasraśaḥ

असुराणां तु सर्वेषां स्मृतिलोपो महानभूत् ।
मायानाशश्च बलवान्क्षणेन समपद्यत

asurāṇāṃ tu sarveṣāṃ smṛtilopo mahānabhūt |
māyānāśaśca balavānkṣaṇena samapadyata

तमाविष्टमथो ज्ञात्वा ऋषयो देवतास्तथा ।
स्तुवन्तः शक्नमीशानं तथा प्राचोदयन्नपि

tamāviṣṭamatho jñātvā ṛṣayo devatāstathā |
stuvantaḥ śaknamīśānaṃ tathā prācodayannapi

रथस्थस्य हि शक्रस्य युद्धकाले महात्मनः ।
ऋषिभिः स्तूयमानस्य रूपमासीन्सुदुर्दृशम्

rathasthasya hi śakrasya yuddhakāle mahātmanaḥ |
ṛṣibhiḥ stūyamānasya rūpamāsīnsudurdṛśam