अध्याय 289: दक्ष-यज्ञ में शिव से ज्वर की उत्पत्ति

पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
अस्मिन्वृत्रवधे तात विवक्षा मम जायते

pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
asminvṛtravadhe tāta vivakṣā mama jāyate

ज्वरेण मोहितो वृत्रः कथितस्ते जनाधिप ।
निहतो वासवेनेह वज्रेणेति ममानघ

jvareṇa mohito vṛtraḥ kathitaste janādhipa |
nihato vāsaveneha vajreṇeti mamānagha

कथमेष महाप्राज्ञ ज्वरः प्रादुर्बभूव ह ।
ज्वरोत्पत्तिं निपुणतः श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो

kathameṣa mahāprājña jvaraḥ prādurbabhūva ha |
jvarotpattiṃ nipuṇataḥ śrotumicchāmyahaṃ prabho

शृणु राजञ्ज्वरस्येमं संभवं लोकविश्रुतम् ।
विस्तरं चास्य वक्ष्यामि यादृशश्चैव भारत

śṛṇu rājañjvarasyemaṃ saṃbhavaṃ lokaviśrutam |
vistaraṃ cāsya vakṣyāmi yādṛśaścaiva bhārata

पुरा मेरोर्महाराज शृङ्गं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
ज्योतिष्कं नाम सावित्रं सर्वरत्नविभूषितम्

purā merormahārāja śṛṅgaṃ trailokyaviśrutam |
jyotiṣkaṃ nāma sāvitraṃ sarvaratnavibhūṣitam

अप्रमेयमनाधृष्यं सर्वलोकेषु भारत ।
तत्र देवो गिरितटे हेमधातुविभूषिते

aprameyamanādhṛṣyaṃ sarvalokeṣu bhārata |
tatra devo giritaṭe hemadhātuvibhūṣite

पर्यङ्क इव विभ्राजन्नुपविष्टो बभूव ह ।
शैलराजसुता चास्य नित्यं पार्श्वे स्थिता बभौ ।
तथा देवा महात्मानो वसवश्चामितौजसः

paryaṅka iva vibhrājannupaviṣṭo babhūva ha |
śailarājasutā cāsya nityaṃ pārśve sthitā babhau |
tathā devā mahātmāno vasavaścāmitaujasaḥ

तथैव च महात्मानावश्विनौ भिषजां वरौ ।
तथा वैश्रवणो राजा गुह्यकैरभिसंवृतः

tathaiva ca mahātmānāvaśvinau bhiṣajāṃ varau |
tathā vaiśravaṇo rājā guhyakairabhisaṃvṛtaḥ

यक्षाणामीश्वरः श्रीमान्कैलासनिलयः प्रभुः ।
शङ्खपद्मनिधिभ्यां च लक्ष्म्या परमया सह ।
उपासन्त महात्मानमुशना च महाकविः

yakṣāṇāmīśvaraḥ śrīmānkailāsanilayaḥ prabhuḥ |
śaṅkhapadmanidhibhyāṃ ca lakṣmyā paramayā saha |
upāsanta mahātmānamuśanā ca mahākaviḥ

सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव च महर्षयः ।
अङ्गिरः प्रमुखाश्चैव तथा देवर्षयोऽपरे

sanatkumārapramukhāstathaiva ca maharṣayaḥ |
aṅgiraḥ pramukhāścaiva tathā devarṣayo'pare

विश्वावसुश्च गन्धर्वस्तथा नारदपर्वतौ ।
अप्सरोगणसङ्घाश्च समाजग्मुरनेकशः

viśvāvasuśca gandharvastathā nāradaparvatau |
apsarogaṇasaṅghāśca samājagmuranekaśaḥ

ववौ सुखः शिवो वायुर्नानागन्धवहः शुचिः ।
सर्वर्तुकुसुमोपेताः पुष्पवन्तो द्रुमास्तथा

vavau sukhaḥ śivo vāyurnānāgandhavahaḥ śuciḥ |
sarvartukusumopetāḥ puṣpavanto drumāstathā

तथा विद्याधराश्चैव सिद्धाश्चैव तपोधनाः ।
महादेवं पशुपतिं पर्युपासन्त भारत

tathā vidyādharāścaiva siddhāścaiva tapodhanāḥ |
mahādevaṃ paśupatiṃ paryupāsanta bhārata

भूतानि च महाराज नानारूपधराण्यथ ।
राक्षसाश्च महारौद्राः पिशाचाश्च महाबलाः

bhūtāni ca mahārāja nānārūpadharāṇyatha |
rākṣasāśca mahāraudrāḥ piśācāśca mahābalāḥ

बहुरूपधरा हृष्टा नानाप्रहरणोद्यताः ।
देवस्यानुचरास्तत्र तस्थिरे चानलोपमाः

bahurūpadharā hṛṣṭā nānāpraharaṇodyatāḥ |
devasyānucarāstatra tasthire cānalopamāḥ

नन्दी च भगवांस्तत्र देवस्यानुमते स्थितः ।
प्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमानं स्वतेजसा

nandī ca bhagavāṃstatra devasyānumate sthitaḥ |
pragṛhya jvalitaṃ śūlaṃ dīpyamānaṃ svatejasā

गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवा ।
पर्युपासत तं देव रूपिणी कुरुनन्दन

gaṅgā ca saritāṃ śreṣṭhā sarvatīrthajalodbhavā |
paryupāsata taṃ deva rūpiṇī kurunandana

स एवं भगवांस्तत्र पूज्यमानः सुरर्षिभिः ।
देवैश्च सुमहातेजा महादेवो व्यतिष्ठत

sa evaṃ bhagavāṃstatra pūjyamānaḥ surarṣibhiḥ |
devaiśca sumahātejā mahādevo vyatiṣṭhata

कस्यचित्त्वथ कालस्य दक्षो नाम प्रजापतिः ।
पूर्वोक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणोऽन्वपद्यत

kasyacittvatha kālasya dakṣo nāma prajāpatiḥ |
pūrvoktena vidhānena yakṣyamāṇo'nvapadyata

ततस्तस्य मखं देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः ।
गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा

tatastasya makhaṃ devāḥ sarve śakrapurogamāḥ |
gamanāya samāgamya buddhimāpedire tadā

ते विमानैर्महात्मानो ज्वलनार्कसमप्रभैः ।
देवस्यानुमतेऽगच्छन्गङ्गाद्वारमिति श्रुतिः

te vimānairmahātmāno jvalanārkasamaprabhaiḥ |
devasyānumate'gacchangaṅgādvāramiti śrutiḥ

प्रस्थिता देवता दृष्ट्वा शैलराजसुता तदा ।
उवाच वचनं साध्वी देवं पशुपतिं पतिम्

prasthitā devatā dṛṣṭvā śailarājasutā tadā |
uvāca vacanaṃ sādhvī devaṃ paśupatiṃ patim

भगवन्क्वनु यान्त्येते देवाः शक्रपुरोगमाः ।
ब्रूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महानयम्

bhagavankvanu yāntyete devāḥ śakrapurogamāḥ |
brūhi tattvena tattvajña saṃśayo me mahānayam

दक्षो नाम महाभागे प्रजानां पतिरुत्तमः ।
हयमेधेन जयते तत्र यान्ति दिवौकसः

dakṣo nāma mahābhāge prajānāṃ patiruttamaḥ |
hayamedhena jayate tatra yānti divaukasaḥ

यज्ञमेतं महादेव किमर्थं नाधिगच्छति ।
केन वा प्रतिषेधेन गमनं ते न विद्यते

yajñametaṃ mahādeva kimarthaṃ nādhigacchati |
kena vā pratiṣedhena gamanaṃ te na vidyate

सुरैरेव महाभागे पूर्वमेतदनुष्ठितम् ।
यज्ञेषु सर्वेषु मम न भाग उपकल्पितः

suraireva mahābhāge pūrvametadanuṣṭhitam |
yajñeṣu sarveṣu mama na bhāga upakalpitaḥ

पूर्वोपायोपपन्नेन मार्गेण वरवर्णिनि ।
न मे सुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धर्मतः

pūrvopāyopapannena mārgeṇa varavarṇini |
na me surāḥ prayacchanti bhāgaṃ yajñasya dharmataḥ

भगवन्सर्वभूतेषु प्रभावाभ्यधिको गुणैः ।
अजय्यश्चाप्यधृष्यश्च तेजसा यशसा श्रिया

bhagavansarvabhūteṣu prabhāvābhyadhiko guṇaiḥ |
ajayyaścāpyadhṛṣyaśca tejasā yaśasā śriyā

अनेन ते महाभाग प्रतिषेधेन भागतः ।
अतीव दुःखमुत्पन्नं वेपथुश्च ममानघ

anena te mahābhāga pratiṣedhena bhāgataḥ |
atīva duḥkhamutpannaṃ vepathuśca mamānagha

एवमुक्त्वा तु सा देवी देवं पशुपतिं पतिम् ।
तुष्णींभूताऽभवद्राजन्दह्यमानेन चेतसा

evamuktvā tu sā devī devaṃ paśupatiṃ patim |
tuṣṇīṃbhūtā'bhavadrājandahyamānena cetasā

अथ देव्या मतं ज्ञात्वा हृद्गतं यच्चिकीर्षितम् ।
स समाज्ञापयामास तिष्ठ त्वमिति नन्दिनम्

atha devyā mataṃ jñātvā hṛdgataṃ yaccikīrṣitam |
sa samājñāpayāmāsa tiṣṭha tvamiti nandinam

ततो योगबलं कृत्वा सर्वयोगेश्वरेश्वरः ।
तं यज्ञं स महातेजा भीमैरनुचरैस्तदा

tato yogabalaṃ kṛtvā sarvayogeśvareśvaraḥ |
taṃ yajñaṃ sa mahātejā bhīmairanucaraistadā

सहसा घातयामास देवदेवः पिनाकधृत् ।
केचिन्नादानमुञ्चन्त केचिद्धासांश्च चक्रिरे

sahasā ghātayāmāsa devadevaḥ pinākadhṛt |
kecinnādānamuñcanta keciddhāsāṃśca cakrire

रुधिरेणापरे राजंस्तत्राग्निं समवाकिरन् ।
केचिद्यूपान्समुत्पाट्य व्याक्षिपन्विकृताननाः

rudhireṇāpare rājaṃstatrāgniṃ samavākiran |
kecidyūpānsamutpāṭya vyākṣipanvikṛtānanāḥ

आस्यैरन्ये चाग्रसन्त तथैव परिचारकान् ।
ततः स यज्ञो नृपतेर्वध्यमानः समन्ततः

āsyairanye cāgrasanta tathaiva paricārakān |
tataḥ sa yajño nṛpatervadhyamānaḥ samantataḥ

आस्थाय मृगरूपं वै स्वमेवाभ्यगमत्तदा ।
तं तु यज्ञं तथारूपं गच्छन्तमुपलभ्य सः

āsthāya mṛgarūpaṃ vai svamevābhyagamattadā |
taṃ tu yajñaṃ tathārūpaṃ gacchantamupalabhya saḥ

धनुरादाय बाणेन तदान्वसरत प्रभुः ।
ततस्तस्य सुरेशस्य क्रोधादमिततेजसः

dhanurādāya bāṇena tadānvasarata prabhuḥ |
tatastasya sureśasya krodhādamitatejasaḥ

ललाटात्प्रसृतो घोरः स्वेदबिन्दुर्बभूव ह ।
तस्मिन्यतितमात्रे च स्वेदबिन्दौ तदा भुवि

lalāṭātprasṛto ghoraḥ svedabindurbabhūva ha |
tasminyatitamātre ca svedabindau tadā bhuvi

प्रादुर्बभूव सुमहानग्निः कालानलोपमः ।
तत्र चाजायत तदा पुरुषः पुरुषर्षभ

prādurbabhūva sumahānagniḥ kālānalopamaḥ |
tatra cājāyata tadā puruṣaḥ puruṣarṣabha

ह्रस्वोऽतिमात्रं रक्ताक्षो हरिश्मश्रुर्विभीषणः ।
ऊर्ध्वकेशोऽतिरोमाङ्गः श्येनोलूकस्तथैव च

hrasvo'timātraṃ raktākṣo hariśmaśrurvibhīṣaṇaḥ |
ūrdhvakeśo'tiromāṅgaḥ śyenolūkastathaiva ca

करालकृष्णवर्णश्च रक्तवासास्तथैव च ।
तं यज्ञं सुमहासत्वोऽदहत्कक्षमिवानलः

karālakṛṣṇavarṇaśca raktavāsāstathaiva ca |
taṃ yajñaṃ sumahāsatvo'dahatkakṣamivānalaḥ

व्यचरत्सर्वतो देवान्प्राद्रवत्स ऋषींस्तथा ।
देवाश्चाप्याद्रवन्सर्वे ततो भीता दिशो दश

vyacaratsarvato devānprādravatsa ṛṣīṃstathā |
devāścāpyādravansarve tato bhītā diśo daśa

तेन तस्मिन्विचरता पुरुषेण विशांपते ।
पृथिवी ह्यचलद्राजन्नतीव भरतर्षभ

tena tasminvicaratā puruṣeṇa viśāṃpate |
pṛthivī hyacaladrājannatīva bharatarṣabha

हाहाभूतं जगत्सर्वमुपलक्ष्य तदा प्रभुः ।
पितामहो महादेवं दर्शयन्प्रत्यभाषत

hāhābhūtaṃ jagatsarvamupalakṣya tadā prabhuḥ |
pitāmaho mahādevaṃ darśayanpratyabhāṣata

भवतोपि सुराः सर्वे भागं दास्यन्ति वै प्रभो ।
क्रियतां प्रतिसंहारः सर्वदेवेश्वर त्वया

bhavatopi surāḥ sarve bhāgaṃ dāsyanti vai prabho |
kriyatāṃ pratisaṃhāraḥ sarvadeveśvara tvayā

इमा हि देवताः सर्वा ऋषयश्च परंतप ।
तव क्रोधान्महादेव न शान्तिमुपलेभिरे

imā hi devatāḥ sarvā ṛṣayaśca paraṃtapa |
tava krodhānmahādeva na śāntimupalebhire

यश्चैष पुरुषो जातः स्वेदात्ते विबुधोत्तम ।
ज्वरो नामैष धर्मज्ञ लोकेषु प्रचरिष्यति

yaścaiṣa puruṣo jātaḥ svedātte vibudhottama |
jvaro nāmaiṣa dharmajña lokeṣu pracariṣyati

एकीभूतस्य न त्वस्य धारणे तेजसः प्रभो ।
समर्था सकला पृथ्वी बहुधा सृज्यतामयम्

ekībhūtasya na tvasya dhāraṇe tejasaḥ prabho |
samarthā sakalā pṛthvī bahudhā sṛjyatāmayam

इत्युक्तो ब्रह्मणा देवो भागे चापि प्रकल्पिते ।
भगवन्तं तथेत्याह ब्रह्माणममितौजसम्

ityukto brahmaṇā devo bhāge cāpi prakalpite |
bhagavantaṃ tathetyāha brahmāṇamamitaujasam

परां च प्रीतिमगमदुत्स्मयंश्च पिनाकधृत् ।
अवाप च तदा भागं यथोक्तं ब्रह्मणा भवः

parāṃ ca prītimagamadutsmayaṃśca pinākadhṛt |
avāpa ca tadā bhāgaṃ yathoktaṃ brahmaṇā bhavaḥ

ज्वरं च सर्वधर्मज्ञो बहुधा व्यसृजत्तदा ।
शान्त्यर्थं सर्वभूतानां शृणु तच्चापि पुत्रक

jvaraṃ ca sarvadharmajño bahudhā vyasṛjattadā |
śāntyarthaṃ sarvabhūtānāṃ śṛṇu taccāpi putraka

शीर्षाभितापो नागानां पर्वतानां शिलाजतु ।
अपां तु नीलिकां विद्धि निर्मोकं भुजगेषु च

śīrṣābhitāpo nāgānāṃ parvatānāṃ śilājatu |
apāṃ tu nīlikāṃ viddhi nirmokaṃ bhujageṣu ca

खोरकः सौरभेयाणामूषरं पृथिवीतले ।
पशूनामपि धर्मज्ञ दृष्टिप्रत्यवरोधनम्

khorakaḥ saurabheyāṇāmūṣaraṃ pṛthivītale |
paśūnāmapi dharmajña dṛṣṭipratyavarodhanam

रन्ध्रागतमथाश्वानां शिखोद्भेदश्च बर्हिणाम् ।
नेत्ररोगः कोकिलानां ज्वरः प्रोक्तो महात्मना

randhrāgatamathāśvānāṃ śikhodbhedaśca barhiṇām |
netrarogaḥ kokilānāṃ jvaraḥ prokto mahātmanā

अवीनां पित्तभेदश्च सर्वेषामिति नः श्रुतम् ।
शुकानामपि सर्वेषां हिक्किका प्रोच्यते ज्वरः

avīnāṃ pittabhedaśca sarveṣāmiti naḥ śrutam |
śukānāmapi sarveṣāṃ hikkikā procyate jvaraḥ

शार्दूलष्वथ धर्मज्ञ श्रमो ज्वर इहोच्यते ।
मानुषेषु तु धर्मज्ञ ज्वरो नामैष विश्रुतः

śārdūlaṣvatha dharmajña śramo jvara ihocyate |
mānuṣeṣu tu dharmajña jvaro nāmaiṣa viśrutaḥ

मरणे जन्मनि तथा मध्ये चाविशते नरम् ।
एतन्माहेश्वरं तेजो ज्वरो नाम सुदारुणः

maraṇe janmani tathā madhye cāviśate naram |
etanmāheśvaraṃ tejo jvaro nāma sudāruṇaḥ

नमस्यश्चैव मान्यश्च सर्वप्राणिभिरीश्वरः ।
अनेन हि समाविष्टो वृत्रो धर्मभूतां वरः

namasyaścaiva mānyaśca sarvaprāṇibhirīśvaraḥ |
anena hi samāviṣṭo vṛtro dharmabhūtāṃ varaḥ

व्यजृम्भत ततः शक्रस्तस्मै वज्रमवासृजत् ।
प्रविश्य बज्रं वृत्रं च दारयामासं भारत

vyajṛmbhata tataḥ śakrastasmai vajramavāsṛjat |
praviśya bajraṃ vṛtraṃ ca dārayāmāsaṃ bhārata

दारितश्च स वज्रेण महायोगी महासुरः ।
जगाम परमं स्थानं विष्णोरमिततेजसः

dāritaśca sa vajreṇa mahāyogī mahāsuraḥ |
jagāma paramaṃ sthānaṃ viṣṇoramitatejasaḥ

विष्णुभक्त्या हि तेनेदं जगद्व्याप्तमभूत्पुरा ।
तस्माच्च निहतो युद्धे विष्णोः स्थानमवाप्तवान्

viṣṇubhaktyā hi tenedaṃ jagadvyāptamabhūtpurā |
tasmācca nihato yuddhe viṣṇoḥ sthānamavāptavān

इत्येष वृत्रमाश्रित्य ज्वरस्य महतो मया ।
विस्तरः कथितः पुत्र किमन्यत्प्रब्रवीमि ते

ityeṣa vṛtramāśritya jvarasya mahato mayā |
vistaraḥ kathitaḥ putra kimanyatprabravīmi te

इमां ज्वरोत्पत्तिमदीनमानसः
पठेत्सदा यः सुसमाहितो नरः ।
विमुक्तरोगः स सुखी मुदा युतो
लभेत कामान्स यथा मनीषितान्

imāṃ jvarotpattimadīnamānasaḥ
paṭhetsadā yaḥ susamāhito naraḥ |
vimuktarogaḥ sa sukhī mudā yuto
labheta kāmānsa yathā manīṣitān