अध्याय 285: युधिष्ठिर की संन्यास की चाह, वृत्र और उशना

धन्याधन्या इति जनाः सर्वेऽस्मान्प्रवदन्त्युत ।
न दुःखिततरः कश्चित्पुमानस्माभिरस्ति ह

dhanyādhanyā iti janāḥ sarve'smānpravadantyuta |
na duḥkhitataraḥ kaścitpumānasmābhirasti ha

लोकसंभावितैर्दुःखं यत्प्राप्तं कुरुसत्तम ।
प्राप्य जातिं मनुष्येषु देवैरपि पितामह

lokasaṃbhāvitairduḥkhaṃ yatprāptaṃ kurusattama |
prāpya jātiṃ manuṣyeṣu devairapi pitāmaha

कदा वयं करिष्यामः संन्यासं दुःखभेषजम् ।
दुःखमेतच्छरीराणां धारणं कुरुसत्तम

kadā vayaṃ kariṣyāmaḥ saṃnyāsaṃ duḥkhabheṣajam |
duḥkhametaccharīrāṇāṃ dhāraṇaṃ kurusattama

विमुक्ताः सप्तदशभिर्हेतुभूतैश्च पञ्चभिः ।
इन्द्रियार्थैर्गुणैश्चैव अष्टाभिश्च पितामह

vimuktāḥ saptadaśabhirhetubhūtaiśca pañcabhiḥ |
indriyārthairguṇaiścaiva aṣṭābhiśca pitāmaha

न गच्छन्ति पुनर्भावं मुनयः संशितव्रताः ।
कदा वयं गमिष्यामो राज्यं हित्वा परंतप

na gacchanti punarbhāvaṃ munayaḥ saṃśitavratāḥ |
kadā vayaṃ gamiṣyāmo rājyaṃ hitvā paraṃtapa

नास्त्यनन्तं महाराज सर्वं सङ्ख्यानगोचरम् ।
पुनर्भावोपि संख्यातो नास्ति किंचिदिहाचलम्

nāstyanantaṃ mahārāja sarvaṃ saṅkhyānagocaram |
punarbhāvopi saṃkhyāto nāsti kiṃcidihācalam

न चापि गम्यते राजन्नैष दोषः प्रसङ्गतः ।
उद्योगादेव धर्मज्ञाः कालेनैव गमिष्यथ

na cāpi gamyate rājannaiṣa doṣaḥ prasaṅgataḥ |
udyogādeva dharmajñāḥ kālenaiva gamiṣyatha

नेशेऽयं सततं देही नृपते पुण्यपापयोः ।
तत एव समुत्थेन तमसा रुध्यतेऽपि च

neśe'yaṃ satataṃ dehī nṛpate puṇyapāpayoḥ |
tata eva samutthena tamasā rudhyate'pi ca

यथाञ्जनमयो वायुः पुनर्मानःशिलं रजः ।
अनुप्रविश्य तद्वर्णो दृश्यते रञ्जयन्दिशः

yathāñjanamayo vāyuḥ punarmānaḥśilaṃ rajaḥ |
anupraviśya tadvarṇo dṛśyate rañjayandiśaḥ

तथा कर्मफलैर्देही रञ्जितस्तमसा वृतः ।
विवर्णो वर्णमाश्रित्य देहेषु परिवर्तते

tathā karmaphalairdehī rañjitastamasā vṛtaḥ |
vivarṇo varṇamāśritya deheṣu parivartate

ज्ञानेन हि यदा जन्तुरज्ञानप्रभवं तमः ।
व्यपोहति तदा ब्रह्म प्रकाशेत सनातनम्

jñānena hi yadā janturajñānaprabhavaṃ tamaḥ |
vyapohati tadā brahma prakāśeta sanātanam

अयत्नसाध्यं मुनयो वदन्ति
चे चापि मुक्तास्तदुपासितव्याः ।
त्वया च लोकेन च सामरेण
तस्मान्न शाम्यन्ति महर्षिसङ्घाः

ayatnasādhyaṃ munayo vadanti
ce cāpi muktāstadupāsitavyāḥ |
tvayā ca lokena ca sāmareṇa
tasmānna śāmyanti maharṣisaṅghāḥ

अस्मिन्नर्थे पुरा गीतं शृणुष्वैकमना नृप ।
यथा दैत्येन वृत्रेण भ्रष्टैश्वर्येण चेष्टितम्

asminnarthe purā gītaṃ śṛṇuṣvaikamanā nṛpa |
yathā daityena vṛtreṇa bhraṣṭaiśvaryeṇa ceṣṭitam

निर्जितेनासहायेन हृतराज्येन भारत ।
अशोचता शत्रुमध्ये बुद्धिमास्थाय केवलाम्

nirjitenāsahāyena hṛtarājyena bhārata |
aśocatā śatrumadhye buddhimāsthāya kevalām

भ्रष्टैश्वर्यं पुरा वृत्रमुशना वाक्यमब्रवीत् ।
कच्चित्पराजितस्याद्य न व्यथा तेऽस्ति दानव

bhraṣṭaiśvaryaṃ purā vṛtramuśanā vākyamabravīt |
kaccitparājitasyādya na vyathā te'sti dānava

सत्येन तपसा चैव विदित्वा संक्षयं ह्यहम् ।
न शोचामि न हृष्यामि भूतानामागतिं गतिम्

satyena tapasā caiva viditvā saṃkṣayaṃ hyaham |
na śocāmi na hṛṣyāmi bhūtānāmāgatiṃ gatim

कालसंचोदिता जीवा मज्जन्ति नरकेऽवशाः ।
परिहृष्टानि सर्वाणि दिव्यान्याहुर्मनीषिणः

kālasaṃcoditā jīvā majjanti narake'vaśāḥ |
parihṛṣṭāni sarvāṇi divyānyāhurmanīṣiṇaḥ

क्षपयित्वा तु तं कालं गणितं कालचोदिताः ।
सावशेषेण कालेन संधावन्ति पुनःपुनः

kṣapayitvā tu taṃ kālaṃ gaṇitaṃ kālacoditāḥ |
sāvaśeṣeṇa kālena saṃdhāvanti punaḥpunaḥ

तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च ।
निर्गच्छन्त्यवशा जीवाः कालबन्धनबन्धनाः

tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakameva ca |
nirgacchantyavaśā jīvāḥ kālabandhanabandhanāḥ

एवं संसरमाणानि ह्यहं भूतानि दृष्टवान् ।
यथा कर्म तथा लाभ इति शास्त्रनिदर्शनम्

evaṃ saṃsaramāṇāni hyahaṃ bhūtāni dṛṣṭavān |
yathā karma tathā lābha iti śāstranidarśanam

तिर्यग्गच्छन्ति नरकं मानुष्यं दैवमेव च ।
सुखदुःखे प्रिये द्वेष्ये चरित्वा पूर्वमेव च

tiryaggacchanti narakaṃ mānuṣyaṃ daivameva ca |
sukhaduḥkhe priye dveṣye caritvā pūrvameva ca

कृतान्तविधिसंयुक्तः सर्वो लोकः प्रपद्यते ।
गतं गच्छन्ति चाध्वानं सर्वभूतानि सर्वदा

kṛtāntavidhisaṃyuktaḥ sarvo lokaḥ prapadyate |
gataṃ gacchanti cādhvānaṃ sarvabhūtāni sarvadā

कालसङ्ख्यानसङ्ख्येयं सृष्टिस्थितिपरायणम् ।
तं भाषमाणं भगवानुशना प्रत्यभाषत ।
इमान्दुष्टप्रलापांस्त्वं तात कस्मात्प्रभाषते

kālasaṅkhyānasaṅkhyeyaṃ sṛṣṭisthitiparāyaṇam |
taṃ bhāṣamāṇaṃ bhagavānuśanā pratyabhāṣata |
imānduṣṭapralāpāṃstvaṃ tāta kasmātprabhāṣate

प्रत्यक्षमेतद्भवतस्तथाऽन्येषां मनीषिणाम् ।
मया यज्जयलुब्धेन पुरा तप्तं महत्तपः

pratyakṣametadbhavatastathā'nyeṣāṃ manīṣiṇām |
mayā yajjayalubdhena purā taptaṃ mahattapaḥ

गन्धानादाय भूतानां रसांश्च विविधानपि ।
अवर्धं त्रीन्समाक्रम्य लोकान्वै स्वेन तेजसा

gandhānādāya bhūtānāṃ rasāṃśca vividhānapi |
avardhaṃ trīnsamākramya lokānvai svena tejasā

ज्वालामालापरिक्षिप्तो वैहायसगतिस्तथा ।
अजेयः सर्वभूतानामासं नित्यमपेतभीः

jvālāmālāparikṣipto vaihāyasagatistathā |
ajeyaḥ sarvabhūtānāmāsaṃ nityamapetabhīḥ

ऐश्वर्यं तपसा प्राप्तं भ्रष्टं तच्च स्वकर्मभिः ।
धृतिमास्थाय भगवन्न शोचामि ततस्त्वहम्

aiśvaryaṃ tapasā prāptaṃ bhraṣṭaṃ tacca svakarmabhiḥ |
dhṛtimāsthāya bhagavanna śocāmi tatastvaham

युयुत्सता महेन्द्रेण पुरा सार्धं महात्मना ।
ततो मे भगवान्दृष्टो हरिर्नारायणः प्रभुः

yuyutsatā mahendreṇa purā sārdhaṃ mahātmanā |
tato me bhagavāndṛṣṭo harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ

वैकुण्ठः पुरुषोऽनन्तः शुक्लो विष्णुः सनातनः ।
मुञ्जकेशो हरिश्मश्रुः सर्वभूतपितामहः

vaikuṇṭhaḥ puruṣo'nantaḥ śuklo viṣṇuḥ sanātanaḥ |
muñjakeśo hariśmaśruḥ sarvabhūtapitāmahaḥ

नूनं तु तस्य तपसः सावशेषं ममास्ति वै ।
यदहं प्रष्टुमिच्छामि भवन्तं कर्मणः फलम्

nūnaṃ tu tasya tapasaḥ sāvaśeṣaṃ mamāsti vai |
yadahaṃ praṣṭumicchāmi bhavantaṃ karmaṇaḥ phalam

ऐश्वर्यं वै महद्ब्रह्मन्वर्णे कस्मिन्प्रतिष्ठितम् ।
निवर्तते चापि पुनः कथमैश्वर्यमुत्तमम्

aiśvaryaṃ vai mahadbrahmanvarṇe kasminpratiṣṭhitam |
nivartate cāpi punaḥ kathamaiśvaryamuttamam

भवन्ति कस्माद्भूतानि प्रवर्तन्ते यथा पुनः ।
किं वा फलं परं प्राप्य जीवस्तिष्ठति शाश्वतः

bhavanti kasmādbhūtāni pravartante yathā punaḥ |
kiṃ vā phalaṃ paraṃ prāpya jīvastiṣṭhati śāśvataḥ

केन वा कर्मणा शक्यमथ ज्ञानेन केन वा ।
ब्रह्मर्षे तत्फलं प्राप्तुं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

kena vā karmaṇā śakyamatha jñānena kena vā |
brahmarṣe tatphalaṃ prāptuṃ tanme vyākhyātumarhasi

इतीदमुक्तः स मुनिस्तदानीं
प्रत्याह यत्तच्छृणु राजसिंह ।
मयोच्यमानं पुरुषर्षभ त्व
मनन्यचित्तः सह सोदरीयैः

itīdamuktaḥ sa munistadānīṃ
pratyāha yattacchṛṇu rājasiṃha |
mayocyamānaṃ puruṣarṣabha tva
mananyacittaḥ saha sodarīyaiḥ