अध्याय 283: मेधावी पिता को मृत्यु से सचेत करता है

अतिक्रामति कालेऽस्मिन्सर्वभूतभयावहे ।
किं श्रेयः प्रतिपद्येत तन्मे ब्रूहि पितामह

atikrāmati kāle'sminsarvabhūtabhayāvahe |
kiṃ śreyaḥ pratipadyeta tanme brūhi pitāmaha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पितुः पुत्रेण संवादं तं निबोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
pituḥ putreṇa saṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira

द्विजातेः कस्यजित्पार्थ स्वाध्यायनिरतस्य वै ।
पुत्रो बभूव मेधावी मेधावी नाम नामतः

dvijāteḥ kasyajitpārtha svādhyāyaniratasya vai |
putro babhūva medhāvī medhāvī nāma nāmataḥ

सोऽब्रवीत्पितरं पुत्रः स्वाध्यायकरणे रतम् ।
मोक्षधर्मेष्वकुशलं मोक्षधर्मविचक्षणः

so'bravītpitaraṃ putraḥ svādhyāyakaraṇe ratam |
mokṣadharmeṣvakuśalaṃ mokṣadharmavicakṣaṇaḥ

धीरः किंस्वित्तात कुर्यात्प्रजानन्
क्षिप्रं ह्यायुर्भ्रश्यते मानवानाम् ।
पितस्तथाऽऽख्याहि यथार्थयोगं
ममानुपूर्व्या येन धर्मं चरेयम्

dhīraḥ kiṃsvittāta kuryātprajānan
kṣipraṃ hyāyurbhraśyate mānavānām |
pitastathā''khyāhi yathārthayogaṃ
mamānupūrvyā yena dharmaṃ careyam

अधीत्य वेदान्ब्रह्मचर्येषु पुत्र
पुत्रानिच्छेत्पावनार्थं पितृणाम् ।
अग्नीनाधाय विधिवच्चेष्टयज्ञो
वनं प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेत्

adhītya vedānbrahmacaryeṣu putra
putrānicchetpāvanārthaṃ pitṛṇām |
agnīnādhāya vidhivacceṣṭayajño
vanaṃ praviśyātha munirbubhūṣet

एवमभ्याहते लोके सर्वतः परिवारिते ।
अमोधासु पतन्तीषु किं धीर इव भाषसे

evamabhyāhate loke sarvataḥ parivārite |
amodhāsu patantīṣu kiṃ dhīra iva bhāṣase

कथमभ्याहतो लोकः केन वा परिवारितः ।
अमोघाः काः पतन्तीह किंनु भीषयसीव माम्

kathamabhyāhato lokaḥ kena vā parivāritaḥ |
amoghāḥ kāḥ patantīha kiṃnu bhīṣayasīva mām

मृत्युनाऽऽभ्याहतो लोको जस्या परिवारितः ।
अहोरात्राः पतन्तीमे तच्च कस्मान्न बुध्यसे

mṛtyunā''bhyāhato loko jasyā parivāritaḥ |
ahorātrāḥ patantīme tacca kasmānna budhyase

यदाहमेव जानामि न मृत्युस्तिष्ठतीति ह ।
सोहं कथं प्रतीक्षिप्ये ज्ञानेनापिहितश्चरन्

yadāhameva jānāmi na mṛtyustiṣṭhatīti ha |
sohaṃ kathaṃ pratīkṣipye jñānenāpihitaścaran

रात्र्यांरात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं यदा ।
गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस्तदा

rātryāṃrātryāṃ vyatītāyāmāyuralpataraṃ yadā |
gādhodake matsya iva sukhaṃ vindeta kastadā

यामेकरात्रिं प्रथमां गर्भो विशति मातरम् ।
तामेव रात्रिं प्रस्वाप्य मरणाय विवर्तकः

yāmekarātriṃ prathamāṃ garbho viśati mātaram |
tāmeva rātriṃ prasvāpya maraṇāya vivartakaḥ

पुष्पाणीव विचिन्वन्तमन्यत्र गतमानसम् ।
अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरभ्येति गानवम्

puṣpāṇīva vicinvantamanyatra gatamānasam |
anavāpteṣu kāmeṣu mṛtyurabhyeti gānavam

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाङ्गे चापराहिकम् ।
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वाऽस्य न वा कृतम्

śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāṅge cāparāhikam |
na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vā'sya na vā kṛtam

अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो मा त्वां कालोऽत्यगान्महान् ।
को हि जानाति कस्याद्य मृत्युकालो मविष्यति

adyaiva kuru yacchreyo mā tvāṃ kālo'tyagānmahān |
ko hi jānāti kasyādya mṛtyukālo maviṣyati

अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्युर्वै संप्रकर्षति ।
युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम्

akṛteṣveva kāryeṣu mṛtyurvai saṃprakarṣati |
yuvaiva dharmaśīlaḥ syādanimittaṃ hi jīvitam

कृते धर्म भवेत्प्रीतिरिह प्रेत्य च शाश्वती ।
मोहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्तमुद्यतः

kṛte dharma bhavetprītiriha pretya ca śāśvatī |
mohena hi samāviṣṭaḥ putradārārtamudyataḥ

कृत्वा कार्यमकार्यं वा तुष्टिमेषां प्रयच्छति ।
तं पुत्रपशुसंपन्नं व्याभक्तमनसं नरम्

kṛtvā kāryamakāryaṃ vā tuṣṭimeṣāṃ prayacchati |
taṃ putrapaśusaṃpannaṃ vyābhaktamanasaṃ naram

सप्तं व्यायं महौघो वा मृत्युरादाय गच्छति ।
संविन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम्

saptaṃ vyāyaṃ mahaugho vā mṛtyurādāya gacchati |
saṃvinvānakamevainaṃ kāmānāmavitṛptakam

वृकीवोरपमासाद्य मुत्युरादाय गच्छति ।
इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम्

vṛkīvorapamāsādya mutyurādāya gacchati |
idaṃ kṛtamidaṃ kāryamidamanyatkṛtākṛtam

एवमीहासमायुक्तं मृत्युरादाय गच्छति ।
कृतानां फलमप्राप्तं कार्याणां कर्मसङ्गिनाम्

evamīhāsamāyuktaṃ mṛtyurādāya gacchati |
kṛtānāṃ phalamaprāptaṃ kāryāṇāṃ karmasaṅginām

क्षेत्रापणगृहासक्तं मृत्युरादाय गच्छति ।
दुर्बलं बलवन्तं च प्राज्ञं शूरं जडं कविम्

kṣetrāpaṇagṛhāsaktaṃ mṛtyurādāya gacchati |
durbalaṃ balavantaṃ ca prājñaṃ śūraṃ jaḍaṃ kavim

अप्राप्तसर्वकामार्थं मृत्युरादाय गच्छति ।
मृत्युर्जरा च व्याधिश्चदुःखं चानेककारणम्

aprāptasarvakāmārthaṃ mṛtyurādāya gacchati |
mṛtyurjarā ca vyādhiścaduḥkhaṃ cānekakāraṇam

असंत्याज्यं यदा मर्त्यैः किं स्वस्थ इव तिष्ठति ।
जातमेवान्तकोऽन्ताय जरा चाभ्येति देहिनम्

asaṃtyājyaṃ yadā martyaiḥ kiṃ svastha iva tiṣṭhati |
jātamevāntako'ntāya jarā cābhyeti dehinam

अनुषक्ता द्वयेनैते भावाः स्थावरजङ्गमाः ।
न मृत्युसेनामायान्तीं जातु कश्चित्प्रबाधते

anuṣaktā dvayenaite bhāvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ |
na mṛtyusenāmāyāntīṃ jātu kaścitprabādhate

बलात्सत्यमृते त्वेकं सत्ये ह्यमृतमाश्रितम् ।
मृत्योर्वा गृहमेतद्वै या ग्रामे वसतो रतिः

balātsatyamṛte tvekaṃ satye hyamṛtamāśritam |
mṛtyorvā gṛhametadvai yā grāme vasato ratiḥ

देवानामेषु वै गोष्ठो यदरण्यमिति श्रुतिः ।
निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः

devānāmeṣu vai goṣṭho yadaraṇyamiti śrutiḥ |
nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ

छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ।
यो न हिंसति सत्वानि मनोवाक्कर्महेतुभिः

chittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ |
yo na hiṃsati satvāni manovākkarmahetubhiḥ

जीवितार्थापनयनैः प्राणिभिर्न स बध्यते ।
तस्मात्सत्यव्रताचारः सत्यव्रतपरायणः

jīvitārthāpanayanaiḥ prāṇibhirna sa badhyate |
tasmātsatyavratācāraḥ satyavrataparāyaṇaḥ

सत्यकामः समो दान्ताः सत्येनैवान्तकं जयेत् ।
अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम्

satyakāmaḥ samo dāntāḥ satyenaivāntakaṃ jayet |
amṛtaṃ caiva mṛtyuśca dvayaṃ dehe pratiṣṭhitam

मृत्युरापद्यते मोहात्सत्येनापद्यतेऽमृतम् ।
सोहं सत्यमहिंसाथीं कामक्रोधबहिष्कृतः

mṛtyurāpadyate mohātsatyenāpadyate'mṛtam |
sohaṃ satyamahiṃsāthīṃ kāmakrodhabahiṣkṛtaḥ

समाश्रित्य सुखं क्षेमी मृत्युं हास्याम्यमृत्युवत् ।
शान्तियज्ञरतो दान्तो ब्रह्मयज्ञे स्थितो मुनिः

samāśritya sukhaṃ kṣemī mṛtyuṃ hāsyāmyamṛtyuvat |
śāntiyajñarato dānto brahmayajñe sthito muniḥ

वाङ्भनः कर्मयज्ञश्च भविष्याम्युदगायने ।
पशुयज्ञैः कथं हिंस्रैर्मादृशो यष्टुमर्हति

vāṅbhanaḥ karmayajñaśca bhaviṣyāmyudagāyane |
paśuyajñaiḥ kathaṃ hiṃsrairmādṛśo yaṣṭumarhati

अन्तवद्भिरुत प्राज्ञः क्षत्रयज्ञैः पिशाचवत् ।
आत्मन्येवात्मना जात आत्मनिष्ठोऽप्रजः पितः

antavadbhiruta prājñaḥ kṣatrayajñaiḥ piśācavat |
ātmanyevātmanā jāta ātmaniṣṭho'prajaḥ pitaḥ

आत्मयज्ञो भविष्यामि न मां तारयति प्रजा ।
यस्य वाङ्भनसी स्यातां सम्यक्प्रणिहिते सदा

ātmayajño bhaviṣyāmi na māṃ tārayati prajā |
yasya vāṅbhanasī syātāṃ samyakpraṇihite sadā

तपस्त्यागश्च योगश्च स तैः सर्वमवाप्नुयात् ।
नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं फलम्

tapastyāgaśca yogaśca sa taiḥ sarvamavāpnuyāt |
nāsti vidyāsamaṃ cakṣurnāsti vidyāsamaṃ phalam

नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्

nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham

नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं
यथैकता समता सत्यता च ।
शीले स्थितिर्दण्डविधानमार्जवं
ततस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्यः

naitādṛśaṃ brāhmaṇasyāsti vittaṃ
yathaikatā samatā satyatā ca |
śīle sthitirdaṇḍavidhānamārjavaṃ
tatastataścoparamaḥ kriyābhyaḥ

किं ते धनैर्बान्धवैर्वाऽपि किं ते
किं ते दारैब्राह्मण यो मरिष्यसि ।
आत्मानमन्विच्छ गृहा प्रविष्टं
पितामहास्ते क्व गताः पिता च

kiṃ te dhanairbāndhavairvā'pi kiṃ te
kiṃ te dāraibrāhmaṇa yo mariṣyasi |
ātmānamanviccha gṛhā praviṣṭaṃ
pitāmahāste kva gatāḥ pitā ca

पुत्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा तथाकार्षीत्पिता नृप ।
तथा त्वमपि राजेन्द्र सत्यधर्मपरो भव

putrasyaitadvacaḥ śrutvā tathākārṣītpitā nṛpa |
tathā tvamapi rājendra satyadharmaparo bhava