अध्याय 281: असित देवल नारद को सृष्टि बताते हैं

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादं देवलस्यासितस्य च

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradasya ca saṃvādaṃ devalasyāsitasya ca

आसीनं देवलं वृद्धं बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरम् ।
नारदः परिपप्रच्छ भूतानां प्रभवाप्ययम्

āsīnaṃ devalaṃ vṛddhaṃ buddhvā buddhimatāṃ varam |
nāradaḥ paripapraccha bhūtānāṃ prabhavāpyayam

कुतः सृष्टमिदं विश्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तद्भवान्प्रब्रवीतु मे

kutaḥ sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ brahmansthāvarajaṅgamam |
pralaye ca kamabhyeti tadbhavānprabravītu me

येभ्यः सृजति भूतानि कालो भावप्रचोदितः ।
महाभूतानि पञ्चेति तान्याहुर्भूतचिन्तकाः

yebhyaḥ sṛjati bhūtāni kālo bhāvapracoditaḥ |
mahābhūtāni pañceti tānyāhurbhūtacintakāḥ

तेभ्यः सृजति भूतानि काल आत्मप्रचोदितः ।
एतेभ्यो यः परं ब्रूयादसद्ब्रूयादसंशयम्

tebhyaḥ sṛjati bhūtāni kāla ātmapracoditaḥ |
etebhyo yaḥ paraṃ brūyādasadbrūyādasaṃśayam

विद्धि नारद पञ्चैताञ्शाश्वतानचलान्ध्रुवान् ।
महतस्तेजसो राशीन्कालषष्ठान्स्वभावतः

viddhi nārada pañcaitāñśāśvatānacalāndhruvān |
mahatastejaso rāśīnkālaṣaṣṭhānsvabhāvataḥ

आपश्चैवान्तरिक्षं च पृथिवी वायुपावकौ ।
असिद्धिः परमेतेभ्यो भूतेभ्यो मुक्तसंशयम्

āpaścaivāntarikṣaṃ ca pṛthivī vāyupāvakau |
asiddhiḥ parametebhyo bhūtebhyo muktasaṃśayam

नोपपत्त्या न वा युक्त्या त्वसद्ब्रूयादसंशयम् ।
वेत्थैतानभिनिर्वृत्तान्षडेते यस्य राशयः

nopapattyā na vā yuktyā tvasadbrūyādasaṃśayam |
vetthaitānabhinirvṛttānṣaḍete yasya rāśayaḥ

पञ्चैव तानि कालश्च भावाभावौ च केवलौ ।
अष्टौ भूतानि भूतानां शाश्वतानि भवाव्ययौ

pañcaiva tāni kālaśca bhāvābhāvau ca kevalau |
aṣṭau bhūtāni bhūtānāṃ śāśvatāni bhavāvyayau

अभावभावितेष्वेव तेभ्यश्च प्रभवन्त्यपि ।
विनष्टोऽप्यनुतान्येव जन्तुर्भवति पञ्चधा

abhāvabhāviteṣveva tebhyaśca prabhavantyapi |
vinaṣṭo'pyanutānyeva janturbhavati pañcadhā

तस्य भूमिमयो देहः श्रोत्रमाकाशसंभवम् ।
सूर्याच्चक्षुरसुर्वायोरद्भ्यस्तु खलु शोणितम्

tasya bhūmimayo dehaḥ śrotramākāśasaṃbhavam |
sūryāccakṣurasurvāyoradbhyastu khalu śoṇitam

चक्षुषी नासिकाकर्णौ त्वक् जिह्वेति च प?ञ्चमी ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थानां ज्ञानानि कवयो विदुः

cakṣuṣī nāsikākarṇau tvak jihveti ca pa?ñcamī |
indriyāṇīndriyārthānāṃ jñānāni kavayo viduḥ

दर्शनं श्रवणं घ्राणं स्पर्शनं रसनं तथा ।
उपपत्त्या गुणान्विद्धि पञ्च पञ्चसु धातुषु

darśanaṃ śravaṇaṃ ghrāṇaṃ sparśanaṃ rasanaṃ tathā |
upapattyā guṇānviddhi pañca pañcasu dhātuṣu

रूपं गन्धो रसः स्पर्शः शब्दश्चैवाथ तद्गुणाः ।
इन्द्रियैरुपलभ्यन्ते पञ्चधा पञ्च पञ्चभिः

rūpaṃ gandho rasaḥ sparśaḥ śabdaścaivātha tadguṇāḥ |
indriyairupalabhyante pañcadhā pañca pañcabhiḥ

रूपं गन्धं रसं स्पर्शं शब्दं चैवाथ तद्गुणान् ।
इन्द्रियाणि न बुध्यन्ते क्षेत्रज्ञस्तैस्तु बुध्यते

rūpaṃ gandhaṃ rasaṃ sparśaṃ śabdaṃ caivātha tadguṇān |
indriyāṇi na budhyante kṣetrajñastaistu budhyate

चित्तमिन्द्रियसंघातात्परं तस्मात्परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिः क्षेत्रज्ञो बुद्धितः परः

cittamindriyasaṃghātātparaṃ tasmātparaṃ manaḥ |
manasastu parā buddhiḥ kṣetrajño buddhitaḥ paraḥ

पूर्वं चेतयते जन्तुरिन्द्रियैर्विषयान्पृथक् ।
विचार्य मनसा पश्चादथ बुद्ध्या व्यवस्यति ।
इन्द्रियैरुपसृष्टार्थान्मत्वा यस्त्वध्यवस्यति

pūrvaṃ cetayate janturindriyairviṣayānpṛthak |
vicārya manasā paścādatha buddhyā vyavasyati |
indriyairupasṛṣṭārthānmatvā yastvadhyavasyati

चित्तमिन्द्रियसंघातं मनो बुद्धिस्तथाऽष्टमी ।
अष्टौ ज्ञानेन्द्रियाण्याहुरेतान्यध्यात्मचिन्तकाः

cittamindriyasaṃghātaṃ mano buddhistathā'ṣṭamī |
aṣṭau jñānendriyāṇyāhuretānyadhyātmacintakāḥ

पाणिं पादं च पायुं च मेहनं पञ्चमं मुखम् ।
इति संशब्द्यमानानि शृणु कर्मेन्द्रियाण्यपि

pāṇiṃ pādaṃ ca pāyuṃ ca mehanaṃ pañcamaṃ mukham |
iti saṃśabdyamānāni śṛṇu karmendriyāṇyapi

जल्पनाभ्यवहारार्थं मुखमिन्द्रियमुच्यते ।
गमनेन्द्रियं तथा पादौ कर्मणः करणे करौ

jalpanābhyavahārārthaṃ mukhamindriyamucyate |
gamanendriyaṃ tathā pādau karmaṇaḥ karaṇe karau

पायूपस्थं विसर्गार्थमिन्द्रिये तुल्यकर्मणी ।
विसर्गे च पुरीषस्य विसर्गे चापि कामिके

pāyūpasthaṃ visargārthamindriye tulyakarmaṇī |
visarge ca purīṣasya visarge cāpi kāmike

मनः षष्ठान्यथैतानि वाचा सम्यग्यथागमम् ।
ज्ञानचेष्टेन्द्रियगुणाः सर्वेषां शब्दिता मया

manaḥ ṣaṣṭhānyathaitāni vācā samyagyathāgamam |
jñānaceṣṭendriyaguṇāḥ sarveṣāṃ śabditā mayā

इन्द्रियाणां स्वकर्मभ्यः श्रमादुपरमो यदा ।
भवतीन्द्रियसंन्यासादथ स्वपिति वै नरः

indriyāṇāṃ svakarmabhyaḥ śramāduparamo yadā |
bhavatīndriyasaṃnyāsādatha svapiti vai naraḥ

इन्द्रियाणां व्युपरमे मनोऽव्युपरतं यदि ।
सेवते विषयानेव तं विद्यात्स्वप्नदर्शनम्

indriyāṇāṃ vyuparame mano'vyuparataṃ yadi |
sevate viṣayāneva taṃ vidyātsvapnadarśanam

सात्विकाश्चैव ये भावास्तथा राजसतामसाः ।
कर्मयुक्ताः प्रशंसन्ति सात्विकान्नेतरांस्तथा

sātvikāścaiva ye bhāvāstathā rājasatāmasāḥ |
karmayuktāḥ praśaṃsanti sātvikānnetarāṃstathā

आनन्दः कर्मणां सिद्धिः प्रतिपत्तिः परा गतिः ।
सात्विकस्य निमित्तानि भावान्संश्रयसे स्मृतिः

ānandaḥ karmaṇāṃ siddhiḥ pratipattiḥ parā gatiḥ |
sātvikasya nimittāni bhāvānsaṃśrayase smṛtiḥ

जन्तुष्वेकतमेष्वेवं भावं यो वा समास्थितः ।
भावयोरीप्सितं नित्यं प्रत्यक्षं गमनं द्वयोः

jantuṣvekatameṣvevaṃ bhāvaṃ yo vā samāsthitaḥ |
bhāvayorīpsitaṃ nityaṃ pratyakṣaṃ gamanaṃ dvayoḥ

इन्द्रियाणि च भावाश्च गुणाः सप्तदश स्मृताः ।
तेषामष्टादशो देही यः शरीरे स शाश्वतः

indriyāṇi ca bhāvāśca guṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ |
teṣāmaṣṭādaśo dehī yaḥ śarīre sa śāśvataḥ

अथवा सशरीरास्ते गुणाः सर्वे शरीरिणाम् ।
संश्रितास्तद्वियोगे हि सशरीरा न सन्ति ते

athavā saśarīrāste guṇāḥ sarve śarīriṇām |
saṃśritāstadviyoge hi saśarīrā na santi te

अथवा संविभागेन शरीरं पाञ्चभौतिकम् ।
एकश्च दश चाष्टौ च गुणाः सह शरीरिणाम् ।
ऊष्मणा सह विशो वा संघातः पाञ्चभौतिकः

athavā saṃvibhāgena śarīraṃ pāñcabhautikam |
ekaśca daśa cāṣṭau ca guṇāḥ saha śarīriṇām |
ūṣmaṇā saha viśo vā saṃghātaḥ pāñcabhautikaḥ

महान्संधारयत्येतच्छरीरं वायुना सह ।
सत्यप्रभावयुक्तस्य निमित्तं देहभेदने

mahānsaṃdhārayatyetaccharīraṃ vāyunā saha |
satyaprabhāvayuktasya nimittaṃ dehabhedane

तथैवोत्पद्यते किंचित्पञ्चत्वं गच्छते तथा ।
पुण्यपापविनाशान्ते पुण्यपापसमीरितः ।
देहं विशति कालेन ततोऽयं कर्मसंभवम्

tathaivotpadyate kiṃcitpañcatvaṃ gacchate tathā |
puṇyapāpavināśānte puṇyapāpasamīritaḥ |
dehaṃ viśati kālena tato'yaṃ karmasaṃbhavam

हित्वाहित्वा ह्ययं प्रैति देहाद्देहं कृताश्रयः ।
कालसंचोदितः क्षेत्री विशीर्णाद्वा गृहाद्गृहम्

hitvāhitvā hyayaṃ praiti dehāddehaṃ kṛtāśrayaḥ |
kālasaṃcoditaḥ kṣetrī viśīrṇādvā gṛhādgṛham

तं तु नैवानुतप्यन्ते प्राज्ञा निश्चितनिश्चयाः ।
कृपणास्त्वनुतप्यन्ते जनाः संबन्धिमानिनः

taṃ tu naivānutapyante prājñā niścitaniścayāḥ |
kṛpaṇāstvanutapyante janāḥ saṃbandhimāninaḥ

न ह्ययं कस्यचित्कश्चिन्नास्य कश्चन विद्यते ।
भवत्येको ह्ययं नित्यं शरीरे सुखदुःखकृत्

na hyayaṃ kasyacitkaścinnāsya kaścana vidyate |
bhavatyeko hyayaṃ nityaṃ śarīre sukhaduḥkhakṛt

नैव संजायते जन्तुर्न च जातु विपद्यते ।
याति देहमयं मुक्त्वा कदाचित्परमां गतिम्

naiva saṃjāyate janturna ca jātu vipadyate |
yāti dehamayaṃ muktvā kadācitparamāṃ gatim

पुण्यपापमयं देहं क्षपयन्कर्मसंक्षयात् ।
क्षीणदेहः पुनर्देही ब्रह्मत्वमुपगच्छति

puṇyapāpamayaṃ dehaṃ kṣapayankarmasaṃkṣayāt |
kṣīṇadehaḥ punardehī brahmatvamupagacchati

पुण्यपापक्षयार्थं हि साङ्ख्यज्ञानं विधीयते ।
तत्क्षये हृदि पश्यन्ति ब्रह्मभावे परां गतिम्

puṇyapāpakṣayārthaṃ hi sāṅkhyajñānaṃ vidhīyate |
tatkṣaye hṛdi paśyanti brahmabhāve parāṃ gatim