अध्याय 280: मोक्ष का उपाय, एक एक दोष पर विजय

मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान्नानुपायतः ।
तमुपायं यथान्यायं श्रोतुमिच्छामि भारत

mokṣaḥ pitāmahenokta upāyānnānupāyataḥ |
tamupāyaṃ yathānyāyaṃ śrotumicchāmi bhārata

त्वय्येवैतन्महाप्राज्ञ युक्तं निपुणदर्शनम् ।
यदुपायेन सर्वार्थं नित्यं मृगयसेऽनघ

tvayyevaitanmahāprājña yuktaṃ nipuṇadarśanam |
yadupāyena sarvārthaṃ nityaṃ mṛgayase'nagha

करणे घटस्य या बुद्धिर्घटोत्पत्तौ न सा मता ।
एवं धर्माभ्यपायेषु नान्यद्धर्मेषु कारणम्

karaṇe ghaṭasya yā buddhirghaṭotpattau na sā matā |
evaṃ dharmābhyapāyeṣu nānyaddharmeṣu kāraṇam

पूर्वे समुद्रे यः पन्थाः स न गच्छति पश्चिमम् ।
एकः पन्था हि मोक्षस्य तन्मे विस्तरतः शृणु

pūrve samudre yaḥ panthāḥ sa na gacchati paścimam |
ekaḥ panthā hi mokṣasya tanme vistarataḥ śṛṇu

क्षमया क्रोधमुच्छिन्द्यात्कामं संकल्पवर्जनात् ।
सत्वसंसेवानद्धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति

kṣamayā krodhamucchindyātkāmaṃ saṃkalpavarjanāt |
satvasaṃsevānaddhīro nidrāmucchettumarhati

अप्रमादाद्भयं रक्षेच्छ्वासं क्षेत्रज्ञशीलनात् ।
इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत्

apramādādbhayaṃ rakṣecchvāsaṃ kṣetrajñaśīlanāt |
icchāṃ dveṣaṃ ca kāmaṃ ca dhairyeṇa vinivartayet

भ्रमं संमोहमावर्तमभ्यासाद्विनिवर्तयेत् ।
निद्रां चाप्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित्

bhramaṃ saṃmohamāvartamabhyāsādvinivartayet |
nidrāṃ cāpratibhāṃ caiva jñānābhyāsena tattvavit

उपद्रवांस्तथा रोगान्हितजीर्णमिताशनात् ।
लोभं मोहं च संतोषाद्विषयांस्तत्त्वदर्शनात्

upadravāṃstathā rogānhitajīrṇamitāśanāt |
lobhaṃ mohaṃ ca saṃtoṣādviṣayāṃstattvadarśanāt

अनुक्रोशादधर्मं च जयेद्धर्ममवेक्षया ।
आयत्या च जयेदाशामर्थं सङ्गविवर्जनात्

anukrośādadharmaṃ ca jayeddharmamavekṣayā |
āyatyā ca jayedāśāmarthaṃ saṅgavivarjanāt

अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधं योगेन पण्डितः ।
कारुण्येनात्मनो मानं तृष्णां च परितोषतः

anityatvena ca snehaṃ kṣudhaṃ yogena paṇḍitaḥ |
kāruṇyenātmano mānaṃ tṛṣṇāṃ ca paritoṣataḥ

उत्थानेन जयेत्तन्द्रीं वितर्कं निश्चयाज्जयेत् ।
मौनेन बहुभाषां च शौर्येण च भयं जयेत्

utthānena jayettandrīṃ vitarkaṃ niścayājjayet |
maunena bahubhāṣāṃ ca śauryeṇa ca bhayaṃ jayet

यच्छेद्वाङ्भनसी बुद्ध्या तां यच्छेज्ज्ञानचक्षुषा ।
ज्ञानमात्मा महान्यच्छेत्तं यच्छेज्ज्ञानमात्मनः

yacchedvāṅbhanasī buddhyā tāṃ yacchejjñānacakṣuṣā |
jñānamātmā mahānyacchettaṃ yacchejjñānamātmanaḥ

तदेतदुपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा ।
योगदोषान्समुच्छिद्यात्पञ्च यान्कवयो विदुः

tadetadupaśāntena boddhavyaṃ śucikarmaṇā |
yogadoṣānsamucchidyātpañca yānkavayo viduḥ

कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् ।
परित्यज्य निषेवेत तथेमान्योगसाधनान्

kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam |
parityajya niṣeveta tathemānyogasādhanān

ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा ।
शौचमाहारतः शुद्धिरिन्द्रियाणां च संयमः

dhyānamadhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīrārjavaṃ kṣamā |
śaucamāhārataḥ śuddhirindriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ

एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानमपहन्ति च ।
सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते

etairvivardhate tejaḥ pāpmānamapahanti ca |
sidhyanti cāsya saṃkalpā vijñānaṃ ca pravartate

धूतपापः स तेजस्वी लध्वाहारो जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम्

dhūtapāpaḥ sa tejasvī ladhvāhāro jitendriyaḥ |
kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣedbrahmaṇaḥ padam

अमूढत्वमसङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम् ।
अदैन्यमनुदीर्णत्वमनुद्वेगो व्यवस्थितिः

amūḍhatvamasaṅgitvaṃ kāmakrodhavivarjanam |
adainyamanudīrṇatvamanudvego vyavasthitiḥ

एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः ।
तथा वाक्कायमनसां नियमः कामतोऽन्यथा

eṣa mārgo hi mokṣasya prasanno vimalaḥ śuciḥ |
tathā vākkāyamanasāṃ niyamaḥ kāmato'nyathā