अध्याय 279: पाप, धर्म और मोक्ष कैसे उपजते हैं

कथं भवति पापात्मा कथं धर्मं करोति वा ।
केन निर्वेदमादत्ते मोक्षं वा केन गच्छति

kathaṃ bhavati pāpātmā kathaṃ dharmaṃ karoti vā |
kena nirvedamādatte mokṣaṃ vā kena gacchati

विदिताः सर्वधर्मास्ते स्थित्यर्थमनुपृच्छसि ।
शृणु मोक्षं सनिर्वेदं पापं धर्मं च मूलतः

viditāḥ sarvadharmāste sthityarthamanupṛcchasi |
śṛṇu mokṣaṃ sanirvedaṃ pāpaṃ dharmaṃ ca mūlataḥ

विज्ञानार्थं हि पञ्चानामिच्छापूर्वं प्रवर्तते ।
प्राप्यतां वर्तते कामो द्वेषो वा भरतर्षभ

vijñānārthaṃ hi pañcānāmicchāpūrvaṃ pravartate |
prāpyatāṃ vartate kāmo dveṣo vā bharatarṣabha

ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत् ।
इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च चिकीर्षति

tatastadarthaṃ yatate karma cārabhate mahat |
iṣṭānāṃ rūpagandhānāmabhyāsaṃ ca cikīrṣati

ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम् ।
ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम्

tato rāgaḥ prabhavati dveṣaśca tadanantaram |
tato lobhaḥ prabhavati mohaśca tadanantaram

लोभमोहाभिभूतस्य रागद्वेषान्वितस्य च ।
न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च

lobhamohābhibhūtasya rāgadveṣānvitasya ca |
na dharme jāyate buddhirvyājāddharmaṃ karoti ca

व्याजेन चरते धर्ममर्थं व्याजेन रोचते ।
व्याजेन सिद्ध्यमानेषु धर्मेषु कुरुनन्दन

vyājena carate dharmamarthaṃ vyājena rocate |
vyājena siddhyamāneṣu dharmeṣu kurunandana

तत्रैव कुरुते बुद्धिं ततः पापं चिकीर्षति ।
सुहृद्भिर्वार्यमाणोऽपि पण्‍डितैश्चापि भारत

tatraiva kurute buddhiṃ tataḥ pāpaṃ cikīrṣati |
suhṛdbhirvāryamāṇo'pi paṇ‍ḍitaiścāpi bhārata

उत्तरं न्यायसंबद्धं ब्रवीति विधिचोदितम् ।
अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्धते रागमोहजः

uttaraṃ nyāyasaṃbaddhaṃ bravīti vidhicoditam |
adharmastrividhastasya vardhate rāgamohajaḥ

पापं चिन्तयते कर्म प्रब्रवीति करोति च ।
तस्याधर्मप्रवृत्तस्य दोषान्पश्यन्ति साधवः

pāpaṃ cintayate karma prabravīti karoti ca |
tasyādharmapravṛttasya doṣānpaśyanti sādhavaḥ

एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः ।
स नेह सुखमाप्नोति कुत एव परत्र वै

ekaśīlāśca mitratvaṃ bhajante pāpakarmiṇaḥ |
sa neha sukhamāpnoti kuta eva paratra vai

एवं भवति पापात्मा धर्मात्मानं तु मे शृणु ।
यथा कुशलधर्मा स कुशलं प्रतिपद्यते

evaṃ bhavati pāpātmā dharmātmānaṃ tu me śṛṇu |
yathā kuśaladharmā sa kuśalaṃ pratipadyate

कुशलेनैव धर्मेण गतिमिष्टां प्रपद्यते ।
य एतान्प्रज्ञया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यति

kuśalenaiva dharmeṇa gatimiṣṭāṃ prapadyate |
ya etānprajñayā doṣānpūrvamevānupaśyati

कुशलस्तु सुखार्थाय साधूंश्चाप्युपसेवते ।
तस्य साधुसमाचारादभ्यासाच्चैव वर्धते

kuśalastu sukhārthāya sādhūṃścāpyupasevate |
tasya sādhusamācārādabhyāsāccaiva vardhate

प्राज्ञो धर्मे च रमते धर्मं चैवोपजीवति ।
सोऽथ धर्मादवाप्तेषु धनेषु कुरुनन्दन

prājño dharme ca ramate dharmaṃ caivopajīvati |
so'tha dharmādavāpteṣu dhaneṣu kurunandana

तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान्पश्यति यत्र वै ।
धर्मात्मा भवति ह्येवं मित्रं च लभते शुभम्

tasyaiva siñcate mūlaṃ guṇānpaśyati yatra vai |
dharmātmā bhavati hyevaṃ mitraṃ ca labhate śubham

स मित्रधनलाभात्तु प्रेत्य चेह च नन्दति ।
शब्दे स्पर्शे रसे रूपे तथा गन्धे च भारत

sa mitradhanalābhāttu pretya ceha ca nandati |
śabde sparśe rase rūpe tathā gandhe ca bhārata

प्रभुत्वं लभते जन्तुर्धर्मस्यैतत्फलं विदुः ।
स तु धर्मफलं लब्ध्वा न तृष्यति युधिष्ठिर

prabhutvaṃ labhate janturdharmasyaitatphalaṃ viduḥ |
sa tu dharmaphalaṃ labdhvā na tṛṣyati yudhiṣṭhira

धर्मे स्थितानां कौन्तेय सर्वभोगक्रियासु च ।
अतृप्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा ।
प्रज्ञाचक्षुर्यदा कामे दोषमेवानुपश्यति

dharme sthitānāṃ kaunteya sarvabhogakriyāsu ca |
atṛpyamāṇo nirvedamādatte jñānacakṣuṣā |
prajñācakṣuryadā kāme doṣamevānupaśyati

शब्दे स्पर्शे तथा रूपे न च भावयते मनः ।
विमुच्यते तदा कामान्न च धर्मं विमुञ्चति

śabde sparśe tathā rūpe na ca bhāvayate manaḥ |
vimucyate tadā kāmānna ca dharmaṃ vimuñcati

सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम् ।
ततो मोक्षाय यतते नानुपायादुपायतः

sarvatyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṃ kṣayātmakam |
tato mokṣāya yatate nānupāyādupāyataḥ

शनैर्निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च ।
धर्मात्मा चैव भवति मोक्षं च लभते परम्

śanairnirvedamādatte pāpaṃ karma jahāti ca |
dharmātmā caiva bhavati mokṣaṃ ca labhate param

एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
पापं धर्मस्तथा मोक्षो निर्वेदश्चैव भारत

etatte kathitaṃ tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
pāpaṃ dharmastathā mokṣo nirvedaścaiva bhārata

तस्माद्धर्मे प्रवर्तेथाः सर्वावस्थं युधिष्ठिर ।
धर्मे स्थितानां कौन्तेय सिद्धिर्भवति शाश्वती

tasmāddharme pravartethāḥ sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira |
dharme sthitānāṃ kaunteya siddhirbhavati śāśvatī